Astyq naryǵyndaǵy alańdaýshylyq

Álemdik ekonomıkadaǵy, geosaıa­sat­taǵy, klımattyq ózgeristerdegi ja­­han­dyq transformasııa Ortalyq Azııa aımaǵynyń agrarlyq naryǵyna áse­rin kúsheıtip otyr. Logıstıkanyń aq­saýy, óńir naryǵynda otandyq jáne reseılik astyq básekelestiginiń kúsheıýi, eksporttyq qosymsha qun salyǵyn (QQS) qaıtarý problemalary, bıdaı ba­ǵa­synyń úmitin aqtamaǵan bıznes pen bılik kommýnıkasııalaryndaǵy aqaýlar ortaq is-qımyldy tyń deńgeıge kótermeı sheshilmeıtini belgili. Elimizdiń agroónerkásiptik kesheniniń sozylmaly problemalary qarjylyq resýrstardyń jetispeýshiligimen, nesıeleýdiń joǵary mólsherlemesimen, QQS qaıtarýdaǵy bıýro­kratııalyq prosedýralarmen, tu­tas­taı alǵanda, respýblıkamyzdyń tu­raqty aýyl sharýashylyǵyn damytý saıa­satyn júzege asyrýda naqty nátı­je­lerdiń bolmaýymen baılanysty. Agroónerkásiptik keshendegi ótkir prob­lemalardy eńserip, sala áleýetiniń kózin ashý úshin barlyq sýbektiniń múddesi men jaýapkershiliginiń teńgeri­min qamtamasyz etý, júıeni retteýge ba­ǵyttalǵan memlekettik saıasatty d­á­ıek­ti iske asyrý qajet. Sonymen birge ba­lamaly jáne qoldanystaǵy kólik-logıstıkalyq dálizderdi damytýǵa, onyń ishinde ınfraqurylymdy jańǵyrtý, jańa tranzıttik baǵyttar salý jolymen ulttyq jáne halyqaralyq jobalardy iske asyrýǵa mańyz berilýi kerek. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń qyzmetine memlekettiń aralasýyn barynsha azaıtyp, júıesiz shekteýler engizýdi toqtatqan abzal.

Álemdik trendter aıasynda Ortalyq Azııa óńirindegi agroónerkásip sekto­ry­nyń damýy jaqynda Almatyda ótken «Asia Grain Conference» halyqaralyq forýmynda jan-jaqty qamtyldy. Aýqymdy is-sharaǵa álemniń 21 elinen 250-ge jýyq delegat jınaldy. Onyń ishinde qazaqstandyq agroónimdi ımporttaýshy О́zbekstan, Qytaı, Aýǵanstan, Túrkııa, sondaı-aq Ýkraına, Eýropalyq odaq memleketteri (Bolgarııa, Germanııa, Is­panııa, Polsha, Chehııa, Estonııa, Nıderland), Ulybrıtanııa, Shveısarııa, BAÁ, Malaızııa sekildi elderden kelgen qatysýshylar salanyń damýy jaıynan shynaıy, ózekti aqparat aldy. Bir alańda aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýshy jáne ımporttaýshy jetekshi kompanııalardyń, qaıta óńdeýshilerdiń, agroholdıngterdiń, salalyq qaýymdas­tyq­tardyń, logıstıkalyq kompanııalar men qarjy ınstıtýttarynyń, bılik organdary men BAQ ókilderi toqaılasty.

Sóz sóıleýshiler:

Ekonomıka jáne azyq-túlik qaýip­siz­digi; Dándi jáne dándi-burshaqty da­qyl­dar naryǵyndaǵy álemdik jáne óńirlik úrdister; Maıly daqyldar naryǵyndaǵy 2022-2023 marketıngtik jyldardyń (MJ) tendensııalary; Astyq logıstıkasyndaǵy eski prob­lemalar men jańa múmkindikter; Ortalyq Azııa elderindegi astyq óńdeý salasynyń úrdisteri men pers­pek­tı­valarynyń jaıyn taldap kórsetti.

Reseı Ýkraına qaqtyǵysynan týyn­da­ǵan álemdik azyq-túlik qaýipsiz­di­gine tóne­tin qaterler jaıynda boljam-derek­ter keltirildi.

Logıstıkadaǵy basty másele – aınalym bolsa, onyń báseńdeý sebepteri ‒ lokomotıv tapshylyǵy, ótkizý qabiletiniń tó­men­digi, ásirese, maýsymnyń qyzǵan sha­­­ǵynda shekaralyq ótkelderdiń ınfraqurylymdyq shekteýleri ekendigi burynnan aıtylyp keledi. Qazir de eli­miz­den astyq eksporty logıstıkalyq prob­lema­larǵa baılanysty kúrt shektel­gen­­dikten, osy maýsymnyń sońyna qaraı elde bıdaıdyń úlken qory jınaqtalýy múmkin. Bıylǵy jyldyń I toqsanynda Qazaqstan shamamen 3 mln tonna (2022 jyly 2 mln tonna eksporttaǵan) astyq eksporttady. Oń dınamıkaǵa qaramastan, qambada qalyp otyrǵan astyq kólemi áli de qomaqty.

«KazGrain» ulttyq eksporttaýshylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Zeınolla Ábdimanapovtyń aıtýyna qaraǵanda, jalpy astyq túsimi 22 mln tonna deńgeıinde bolsa, búgingi tańda eksport kólemi 7 mln tonnadan sál asady. Jyl saıyn 2 mln tonna tóńireginde astyq aýysyp qalady. Qazirgi ýaqytta naryqta 9 mln tonna bar. Eger 6 mln tonna eksporttaı alsaq, elimizde shamamen 3 mln tonna aýyspaly qor paıda bolady. Júk jetkizý tizbeginiń problemasy, ınfraqurylymnyń tozýy, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynda jyljymaly quramnyń bolmaýy jáne olarǵa sáıkes kelmeıtin shekteý is-sharalaryn qoldaný jaǵdaıynda 6 mln tonna astyqty eksporttaı alýymyzdyń ózi ekitalaı.

Elimiz úshin 2022-2023 MJ 10 mıllıon tonnadan asa eksporttyq áleýetti qamtamasyz etetin sońǵy 10 jyldaǵy eń jemisti maýsymdardyń biri bolyp otyr. Alaıda bul oń dınamıka jyldar boıy qordalanǵan problemalardyń tasasynda qalyp qoıýy múmkin.

«Aqpan-naýryz aılarynda astyqtyń eksport­tyq baǵasy apta saıyn 5-7 dol­lar­ǵa tómendep otyrdy. Elimizdiń astyq nary­ǵyndaǵy ishki baǵany qandaı da bir jolmen retteý úshin bıdaıdy avto­kólikpen ákelýge tyıym salyndy. Qa­byl­danǵan is-sharalar bıdaıdyń ishki baǵa­syn birshama turaqtandyryp, 80 myńnan 90 myń teńgege deıin ósýine (sharýashylyqtan QQS-syz baǵany bil­diredi) áser etti», dep atap ótti «Kaz­Grain» basshysy.

Alaıda usynylǵan tartymdy baǵa­ǵa qaramastan, qazirgi sátte fer­mer­ler bıdaı satýdy toqtatqan. Eksport­taýshylar qaýymdastyǵynyń tujyrym­da­ýynsha, bul – qazir eń ózekti ári oń­taıly baǵa. Sondaı-aq bıylǵy maý­sym­nyń sońyna deıin qalyptasqan baǵa­nyń ósýi kútilmeıdi. Onyń ústine kórshi elder men basqa da memleketter tarapynan sonshalyqty suranys baıqalmaıdy. Sondyqtan mamandar aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerine qolda bar astyqty satýǵa keńes berip otyr.

«Atameken» ulttyq kásipkerlik palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Erbol Eseneevtiń aıtýynsha, sońǵy 5 jylda naryqtaǵy oıyn erejeleri shamamen 50 ret ózgergen. Mundaı jaǵdaıda fermerlerge óndiristi ulǵaıtý, daqyldardy ártaraptandyrý, tehnıkany jańartý boıynsha qandaı da bir jumys júrgizý óte qıyn. Sol sekildi tek ótken jyly otandyq óńdeýshiler 40-50 mlrd teńge eksporttyq QQS-ǵa qol jetkize almady. Osy maýsymda fermerlerdiń máselelerin sheshýde óziniń dármensizdigin kórsetken temirjolǵa qatysty da kóptegen sa­ýal bar. Oǵan qosa sońǵy 2 jylda bıdaı, arpa, suly, qara bıdaı, jem, kún­baǵys, taǵy basqa ónimderdiń 15 túrine eks­port­tyq shekteýler engizildi. Buzylǵan kelisimsharttardan, alynbaǵan paıdadan zarazap bolǵan dıqandar bul daqyldardy ósirýden tartyna bastaǵandaı.

Qazaqstannyń jalpy óńdeý salasy jylyna 7 mln tonnaǵa deıin astyq (un, jarma, quramajem) óńdeıdi. Jyl basyndaǵy málimet boıynsha un tartatyn kásiporyndardyń jalpy sany ‒ 270. Olardyń jıyntyq qýattylyǵy jylyna 10 mln tonnaǵa deıin astyq óńdeýge múmkindik beredi. 2021-2022 jyl­dary otandyq un óndirisi 3,3-3,6 mln tonna deńgeıinde ózgerdi. Unnyń osy kóleminen ishki naryqqa shamamen 1,8 mln tonna jetkiziledi. О́tken maýsymda Ýkraınadaǵy áskerı is-qımyldar, Reseıdiń astyq eksportyna tyıym salýy, reseılik astyqtyń elimizge sur ımportynyń kúrt ósýi men osy eldiń un eksportynyń ulǵaıýy, Qazaqstannan un men astyq eksportyn kvotalaý, Qyrǵyzstan un naryǵynyń joǵalýy sııaqty kútpegen qubylystar oryn aldy. Osy rette qazirgi jáne aldaǵy maýsymda Ortalyq Azııanyń astyq naryǵyndaǵy baǵaǵa kóterýshi de, tómendetýshi de faktorlar áser etýi múmkin. Birinshi faktorǵa álemdegi saıası turaqsyzdyq, ımporttaýshy elderde halyqtyń kóbeıýi, Pákistanda eginniń azaıýy, astyq ustaýshylardyń qarjylyq turaqtylyǵy jatsa, ekinshi faktor tobyna valıýta baǵamdarynyń boljamsyzdyǵy, Qazaqstan men Reseıdegi astyqtyń joǵary túsimi, logıstıkalyq máseleler kiredi.

«Un tartý sektorynda jahandaný úde­risi bastalǵany aıqyn. Álemdik un saý­dasy onyń jalpy kóleminiń nebári 20%-yn ǵana quraıdy. Biz unnyń eksport­tyq naryǵy tarylatynyn anyq túsinýi­miz kerek. Sondyqtan qalaı qaraı baǵyt alatynymyzdy erterek oılaný kerek bolatyn. Qazir de álemdik baǵa turǵysynan alǵanda Qazaqstan eń arzan un satady. Sondyqtan qarqyndy ósip kele jatqan tereń óńdelgen ónimderdi, mysaly, makaron, ýyt, krahmal, dán jelimshesin óndirý men eksporttaý jaǵyn qarastyrý kerek», deıdi Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵy quryltaıshylar keńesiniń tóraǵasy Evgenıı Gan.

Qazirgi ýaqytta álemdik agrarlyq n­aryqqa qubyl­malylyqtyń úsh ne­giz­gi faktory ‒ Ýkraınadaǵy qaq­ty­­ǵys, memle­ket­tik saıasat jáne aqsha aǵyn­da­ry áser etýde. Elderdiń mem­le­kettik saıasatyndaǵy ózgerister naryq­ta­ǵy dúrbeleńge jáne agroónimdi jet­ki­zýge ıntervensııalar men tarıf­ter­diń, energetıkalyq naryqta sank­sııa­lardyń engizilýine baılanysty saýda aǵyndarynyń buzylýyna ákeletini túsi­nikti. Bul jerde QHR ‒ AQSh ‒ Taı­van arasyndaǵy kúrdeli geosaıası qatynastardy da muqııat baqylaý qajet. Naryqqa AQSh-taǵy bank daǵdarysy da áser etedi. Eger maıly daqyldar naryǵyn qarastyratyn bolsaq, onda sarapshylar ónim baǵasy saqtalyp turatynyn boljaıdy. О́ıtkeni munaı segmentinde baǵanyń aıtar­lyqtaı tómendeýi kútilmeıdi, maı­ly daqyldarǵa suranys joǵary bo­lyp qalady. Buǵan Ýkraınadaǵy soǵystyń jalǵasýyna baılanysty saýda aǵyndarynyń ózgerýi men jaǵdaıdyń ýshyǵa túsýi de áser etedi.

Respýblıkamyzdaǵy egistik alqap­tar­­dyń jalpy kóleminde burshaq da­qyl­darynyń úlesi – nebári 1,19%. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý úshin Qazaqstanǵa monodaqyldyq eginshilikten, ıaǵnı ne­gi­zinen bıdaı ósirýden bas tartyp, dándi-burshaqty daqyldar alqaptaryn keńeıtý qajet. Mamandardyń aıtýyn­sha, birinshi kezekte otandyq aýyl shar­ýa­shy­lyǵy óndirýshileri ylǵal únem­deı­tin tehnologııalarǵa kóship, as­tyq ósirýdiń eski tehnologııalarynan arylýy, burshaq daqyldaryn belsendi engizý arqyly aýys­paly egisti ózgertýi kerek.

Jıynda mańyz berilgendeı, Qazaq­stan men О́zbekstan arasyndaǵy yn­tymaqtastyqty damytý jónindegi jol kartasyn iske asyrýdyń mańyzdy kezeńi ‒ «UzKazTrade» BK AAQ qurylýy boldy. Bul bastama ózara jáne úshinshi elderge saýda-sattyqty ulǵaıtý, eki el­diń belsendi saýda-sattyǵyna yqpal etetin otandyq kásiporyndar úshin jaǵ­­daı jasaý, ózara saýdada shekteýler men tosqaýyldardy alyp tastaý jó­nindegi usynysty pysyqtaýdaǵy ózara is-qımyldy maqsat etedi. Onyń sheńberinde О́zbekstanǵa odan ári eksporttaý úshin Qostanaı men Aqmola oblystary aýmaǵynda dándi jáne jemshóp daqyldaryn birlesip ósirý jobasy osy jyldyń sońyna deıin iske qosylady. Elimizdiń Saýda jáne ıntegrasııa birinshi vıse-mınıstri Arman Shaqqalıevtiń habarlaýynsha, eki el arasynda iske asyrylyp jatqan birlesken jobalardyń qataryna Túrkistan oblysynda 20 000 bas iri qara malǵa arnalǵan bordaqylaý alańyn jáne et óńdeý keshenin salý, 1 mln tonnaǵa deıin tereń óńdeý boıynsha otandyq astyq óńdeý klasterin qurý jáne Halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa aýmaǵynda ósimdik maıyn óńdeý jobasyn uıymdastyrý kiredi.

Ortalyq Azııa óndirýshilerin Túrkııa, Soltústik Afrıka jáne Ońtústik Eýropa elderine qaraı álemdik naryqtarmen baılanystyrýda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary (THKB) mańyzdy ról atqarady. THKB (Middle Corridor) sheń­be­rindegi astyq eksportynyń negiz­gi baǵyty ‒ Túrkııa, atap aıtqanda, jetkizilgen ónimdi Magrıb, Taıaý Shyǵys jáne Soltústik Afrıka elderine taratatyn iri astyq bırjasy ornalasqan Mersın porty. Bastapqyda THKB bas­ta­mashylary 3 el boldy, dálirek aıtsaq, olardyń temirjol ákimshilikteri – Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grýzııa. Baǵyttyń maqsaty – Kaspıı teńizi ‒ Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Ýkraına, Polsha, Rýmynııa arqyly Qytaı, Qazaqstan boıynsha júkterdiń tranzıtin qamtamasyz etý. Aldaǵy jazda THKB qatysýshylarynyń qataryna 3 jańa el ‒ Sıngapýr, Bolgarııa jáne Lıtva kiredi. THKB bas hatshysy Gaıdar Ábdikerimovtiń aıtýynsha, aldaǵy 5 jyl­da Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryndaǵy ınfraqurylymǵa jáne úderisterdiń tıimdiligin arttyrýǵa sha­mamen 5 mlrd eýro ınvestısııa ba­ǵyttalmaq. «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy derekterine qa­raǵanda, byltyr THKB boıynsha júk­terdi tasymaldaýdyń jalpy kólemi 1 485 myń tonnany qurady, bul 2021 jylmen salystyrǵanda 2,5 ese (+898 myń tonna) kóp.

Qazaqstan álemdik naryqta maqsary­da­n 2, zyǵyrdan 3, qaraqumyqtan 6, kúnbaǵys maıynan 8, kúnbaǵys syǵyn­dy­synan 9, ja­symyqtan 10-oryn alady. Saýatty júıe quryp, naqty iske bet burý eksportty birneshe ese arttyrýǵa jol ashady. Eger qolda bar áleýetti damytýǵa kedergi bo­lyp otyrǵan kereǵar tetikterden arylyp, durys agrarlyq saıasat júrgizer bol­saq, Ortalyq Azııa elderi, tipti Qytaı úshin mańyzdy azyq-túlik fabrıkasyna aı­nalýǵa múmkindigimiz bar.