О́ńirlik logıstıkanyń damý barysy

RTL Alliance, ASER sekildi halyq­ara­lyq logıstıkalyq, ınvestısııalyq-konsaltıngtik kompanııalar elimiz úshin kólik salasynda zor múmkindikter ashyldy degen pikirde. Atap ótkende, elimiz Qytaı ‒ Eýropa boıynsha (Kaspıı teńiziniń porttary arqyly Ázerbaıjanǵa, Grýzııaǵa, Túrkııaǵa jáne odan ári Eýropaǵa) balama baǵyt usynyp, Kaspıı teńizine aparatyn joldy, porttardy jáne tıisti ınfraqurylymdy damytýdy qolǵa aldy. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha júkterdi tasymaldaý kólemi 2022 jyly 2,5 esege ulǵaıyp, 1,5 mln tonnaǵa jetti. Syrtqy saýda aınalymy 132%-ǵa artyp, 134,4 mlrd dollardy qurady. Batystyń Reseı men Belarýske qarsy sanksııalary elimizdiń logıstıkalyq naryǵynyń kúrt ósip, ondaǵy básekelestiktiń kúsheıýine ákeldi. 2022 jyly júk jóneltýshiler jańa ótkizý naryqtaryn izdep, tasy­mal­daýshylar tyń baǵyttardy ıgerdi. Ju­mys­taryn úırenshikti baǵyt­ta­ jal­ǵas­tyrý úshin reseılik jáne bela­rýs­tik ta­symaldaýshylar bizdiń elimizde tir­kele bastady.

Halyqaralyq ATI.SU júk tasymaly­ bır­jasynyń málimeti boıynsha, byl­tyr­ ekinshi toqsanda elimizden ba­s­qa memleketterge júk jetkizilimine beril­gen ótinimder aldyńǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 136%-ǵa kóbeıgen. Reseıge tasymaldaýǵa suranys eki ese artty. Bul rette tasymaldaý mólsherlemesi ortasha eseppen 41%-ǵa ósti. Osy jyldyń birinshi toqsanynda ózge elderge júkterdi avtokólikpen jetkizýge berilgen ótinimder sany byltyrǵy merzimge qaraǵanda úsh ese ósip, tasymaldaý quny 66%-ǵa qymbattady. Sondaı-aq bıyl elimizge tasymaldaý úshin ótinimder sany ortasha ósimdi kórsetip, ótken jylǵy uqsas merzimnen 49%-ǵa artty. Reseı men Qytaıdan basqa, Eýropa elderinen de júk jetkizilimine suranys artqan. Syrtqy saýda aınalymynda EO úlesi shamamen 30%-dy quraıdy. Eýropaǵa negizinen munaı, gaz, metall, aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksporttalady. Al ol jaqtan bizge kóbine dári-dármek, medısınalyq jabdyqtar, kompıýterlik tehnıka, sondaı-aq munaı-gaz salasy úshin quramdas bólshekter jetkiziledi.

Sarapshylar óz sholýynda álem­dik­ trendter men syrtqy saıası­ fak­tor­­lardyń jalpy respýblıka ekono­mı­ka­synyń damýyna, atap aıtqanda, logıs­tıkalyq úderisterge qalaı áser etetinin baǵalaýmen qatar, elimiz aldynda qandaı kókjıekter ashylatynyna jáne naryqtyń turaqty ósýi úshin birinshi kezekte qandaı problemalardy sheshý qajetine toqtalǵan. Logıstıka taldaýshylary nazar aýdarǵandaı, elimiz úshin jol ınfraqurylymynyń mańyzdy segmentterinde shekteýshi ýchaskelerdiń bolýy tán, olardaǵy qozǵalys qarqyndylyǵy jobalyq parametrlerden 1,5-2 ese artyq. Avtojoldar jelisin jańǵyrtýdyń jetkiliksizdigi jáne olardyń nashar jaı-kúıi elimizdiń joldaryndaǵy avtomobılderdiń ortasha qozǵalys jyldamdyǵynyń shetel­dik­terge qaraǵanda eki ese tómen bolýy­na­ ákeldi. Avtokóliktiń qyzmet etý mer­zimi Eýropaǵa qaraǵanda úshten birine tómen jáne paıdalaný shyǵyndarynyń jo­ǵary deńgeıimen birge júredi. Sol sekildi kedendik jáne shekaralyq pro­se­dýralardyń baıaý júrgizilýi, ótkizý beketteriniń zamanaýı baqylaý qural­darymen jetkilikti deńgeıde jabdyq­tal­maýy, jeńil jáne júk avtokólikteri úshin bólek dálizderdiń bolmaýy jaısyzdyq tý­dyrady. Aldaǵy ýaqytta kedendik ope­rasııalardy 100 paıyz avtomattandyrý jáne barlyq kedendik vedomstvo­da­ kedendik deklarasııanyń qaǵazsyz tár­ti­bin­ engizý mańyzdy.

Taǵy bir ózekti másele – avtokólik qural­dary júk parkiniń tozýy men moral­dyq eskirýi. Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, halyqaralyq júk tasy­maly salasyndaǵy kólik júıesiniń tozý deńgeıi 2021 jyly 22%-dan 78%-ǵa jetken. Bul – halyqaralyq júk tasymaly naryǵyndaǵy bizdiń avto­ta­sy­maldaýshylardyń úlesin 52%-dan 31%-ǵa deıin tómendetýge áser etken negizgi faktorlardyń biri. Sondaı-aq olarǵa elimizde tasymaldanatyn júk­terdiń 80%-dan astamy jáne júk aına­lymynyń úshten birinen astamy tıesili. Sondyqtan avtotransport parkin jańar­tý jobalaryn qarjylandyrýdyń memle­kettik baǵdarlamasyn ázirlep, qabyl­daý­ el kásiporyndarynyń ishki jáne halyq­aralyq avtomobıl tasymaly nary­ǵyndaǵy básekege qabileti men úlesin arttyrý úshin jaǵdaı jasaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar elimizde sıfrlandyrý jáne osy salada aqparattyq júıe­ler­di qoldaný deńgeıi tómen. Bul kólik ınfra­­qurylymynyń tehnıkalyq jaı-kúıi jáne kólik quraly qozǵalysynyń qar­qyn­­y týraly aqparatty jınaý, tal­daý jáne saqtaý, sondaı-aq ruqsat qu­jattaryn berýdiń tıimsiz júrgizilýine sebep.

Sarapshylar atap ótkendeı, «Infra­qu­rylym» kórsetkishi boıynsha álemdik básekege qabilet reıtınginde elimiz byltyr 46-orynǵa ıe boldy. Kóliktik-logıstıkalyq áleýetti, qol­je­timdi, tıimdi jáne qaýipsiz qyzmetterdi damytý respýblıkaǵa 2030 jylǵa qaraı óńirlik kóshbasshylar qataryna kirýge kómektese alady. Sonymen qatar shekara pýnktteriniń ótkizý qabiletin jaqsartý, yńǵaıly kedendik rásimder elimizdiń tranzıttik tasymaldardaǵy pozısııasyn nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi.

Qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beretin salada básekelestikti qoldaý da mańyzdy. Logıstıkany uıym­das­tyrý úshin onlaın-saıttar men sıfr­lyq servısterdi paıdalanýǵa bolady. Olar seriktesterdi tabýǵa, merdigerdi tańdaý jáne júkterdi jetkizýdi qada­ǵa­laý sııaqty kúndelikti operasııalardy­ avto­mattandyrýǵa kómektesedi. Júk jónel­týshiler de, tasymaldaýshylar da úderisterdi sıfrlandyrýdy qajet etedi. Naryq qatysýshylary baqylaýdy kúsheı­týge jáne kompanııalar ishindegi úderis­terdiń ashyqtyǵyn arttyrýǵa daıynda­lýy kerek. Avtomattandyrýdyń arqa­sy­nda tasymaldaýdyń barlyq kezeń­i­n­de ashyqtyqqa qol jetkizýge bolady.

Sondaı-aq sarapshylar jańa logıs­tı­­ka­lyq ónimderdiń paıda bolýyn jáne Eýrazııanyń tranzıttik júk aǵyn­­­darynyń transqazaqstandyq mar­shrýt­­tarǵa qaıta baǵdarlanýyn boljap otyr. Qazir bul boıynsha QTJ janynan qurylǵan quzyrettilik ortalyǵy jumys isteıdi. Aqtaý jáne Quryq port­tarynyń ótkizý qabiletin arttyrý, Kaspıı teńizinde konteınerlik hab qurý jónindegi sharalar jarııalandy.­ Ázer­baı­janmen, Túrkııamen jáne Grýzııamen jol­ kartalary sheńberinde THKB-daǵy tar­ jerler birtindep joıy­lady.­

Otandyq tasymaldaýshylar úshin Batys baǵytta Latvııa shekarasyndaǵy ótkelder ashyq kúıinde qalyp otyr. Fınlıandııa arqyly jáne odan ári teńizben tasymaldaý múmkindigi saqtalady. Reseılik tasymaldaýshylar Túrkııa arqyly ótetin marshrýttardy ıgerdi, otandyq júkter de sol jolmen júre alady. Reseı baǵytyndaǵy júk tasymaly sanynyń ósý qarqyny áli tómendegen joq, biraq bolashaqta olar baıaýlaýy múmkin jáne jańa perspektıvalyq baǵyttarǵa, mysaly, Qytaımen yntymaqtastyq aıasynda qaıta baǵdarlanýǵa bolady.

Qazaqstannyń ósý aýmaǵy ‒ basqa Orta­lyq Azııa respýblıkalarymen ynty­maqtastyq, óńir ishinde ózara tıimdi qarym-qatynastar qurýǵa qatysý. Buǵan halyqaralyq seriktestiktiń basqa da baǵyttaryn damytý qajet. Elimizdiń Ortalyq Azııa men Kaspıı óńirinde tolyqqandy kólik habyna aınalýǵa nıetti ekenin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta aıtqan bolatyn. Bul qadamymyzǵa «QazMunaıGazben» birlesip, Kaspııde tanker jáne saýda flotyn quratyn jáne iri munaı-gaz jobalarymen jumys isteıtin Abu Dhabi Ports Company kómektesedi.