Senbi kúni Shet aýdanynda «Taldy – órkenıetter toǵysynda» atty halyqaralyq arheologııalyq-etnografııalyq festıval ótti. Alǵash osy tóńirekte qazba jumystary júrgizilip, túrli jádiger tabyla bastaǵanda bir top tarıhshy osynda tarıhı-arheologııalyq park qurýdy oılastyrǵan edi. Sol aspan astyndaǵy murajaıda ótken ózekti basqosýǵa alys-jaqynnan meımandar keldi. Áýeli shetelden kelgen ǵalymdardyń qatysýymen ótken konferensııada atalǵan aýmaqta júrgizilgen zertteý jumystary hám aldaǵy joba-jospar talqylandy. Onymen qosa, qola balqytý, qysh qumyra jasaý, ulttyq kıim túrlerin tigý jáne umyt bola bastaǵan qazaq taǵamdaryn ázirleý sekildi etnojumystarǵa eldiń yqylasy erek boldy.
Kıiz úıdegi konferensııa
Konferensııanyń shymyldyǵyn Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Ermek Alpysov ashyp berdi. Ol quttyqtaý sózinde mundaǵy jumystarǵa úsh jyl boıy jergilikti bıýdjetten qarajat bólingenin, sol arqyly ishki týrızm aǵynyn arttyrýdy maqsat etip otyrǵandaryn atap ótti.
Almatydan kelgen «Beǵazy-Tasmola» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Arman Beısenov erte temir dáýiriniń Qyzyljartas qorymynan tabylǵan jádigerlerge jasalǵan ǵylymı taldaýdyń naqty nátıjeleri negizinde baıandama jasady.
– Qyzyljartasta 2500 jyl buryn salynǵan qorymdardyń alǵashqysy 2020 jyly zerttelgen. Bul jerden 4 birdeı tas músinniń tabylýy balbal tastardyń túrki zamanynda emes, odan ári saqtar kezinde bolǵanyn aıdaı álemge kórsetti. Odan bólek, túrli altyn áshekeıler, qarý-jaraq, qurbandyqqa shalynǵan mal súıekteri tabyldy. Mańaıyndaǵy qorymdardyń erterekte kóp tonalyp, sáýleti buzylǵan, degen ókinishin bildirdi ǵalym.
Sózimizdiń basynda shetelden kelgen ǵalymdardyń da festıvalǵa qatysqanyn aıtyp óttik. Konferensııada kezinde sóz alǵan Ankara ýnıversıtetiniń ǵalymy Serhan Chınar, Manas ýnıversıtetiniń ǵalymy Negızbek Shabdanalıev, Tashkentten kelgen tarıh ǵylymdarynyń kandıdattary Saıda Ilıasova men Rahmonalı Mýrodalıevter Taldydaǵy túrli tarıhı kezeńnen sıpat beretin dala murajaıyna tańdanystaryn jetkizdi.
– Ortalyq Qazaqstan arheologııasyn tereń zerttegen Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Kemel Aqyshev syndy arheologterge bas ıip qoıý kerek. Solardyń eńbeginiń arqasynda, solar salyp berip ketken joldyń nátıjesinde mine, Arqa jeriniń tarıhı kezeńderge baı ekeni anyqtalyp otyr. Qazaqstan, onyń ishinde Ortalyq Qazaqstannyń tarıhı dáýirine Túrkııanyń qyzyǵýshylyǵy joǵary. Osyndaǵy arheologtermen áriptestikti áli de ármen qaraı nyǵaıtamyz degen senimdemiz, – deıdi túrik ǵalymy Serhan Chınar.
Sonymen qatar Astana ýnıversıtetiniń PhD Aıbar Qasenáli Saryarqanyń qola men temir dáýirleri kezeńderindegi eskertkishterdiń zerttelýine toqtalsa, tarıhshy Erlan Ámirov Aqkezeń alqabynyń kıeli keńistigi jóninde keńinen áńgimeledi.
Al osy alqaptyń qazba jumystaryna jetekshilik etip, 200-ge jýyq jádigerdiń jańǵyrýyna eleýli eńbek sińirgen Igor Kýkýshkın arheologııalyq qazba jumystaryna qysqasha toqtalyp ótti. Alda osy aýmaqty áli de zertteı túsip, tarıhı alqaptyń aýqymyn arttyrý jónindegi josparynda aıta ketti.
Kıiz úıde ótken keleli konferensııada talqylanǵan taǵy bir másele – Taldy tarıhı-arheologııalyq parkin ármen qaraı jańǵyrtý. Osy taqyryp tóńireginde alys-jaqynnan jıylǵan ǵalymdar, sarapshylar pikir almasty. Ortaq múdde úshin tize qosyp, jumys isteýge ýaǵdalasty.
El yqylasy aýǵan etnoaýyl
Konferensııadan soń, jıylǵan jurt dala sahnasyna qaraı bettedi. Munda teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetilip, ármen qaraı konserttik baǵdarlama jalǵasyn tapty.
Rekonstrýksııasy jasalǵan metallýrgııalyq peshte qola balqytý jumysyn tamashalaǵan kópshilik óz qolymen pyshaq pen jebe ushyn quıdy. Ulytaý oblysynan kelgen Jezdi mýzeıiniń qyzmetkeri Aıdar Sharhanuly metallýrgııanyń ata-babadan qalǵan mura ekenin jetkizip, mán-mańyzyna toqtaldy. Munymen qosa, atqa jegilgen arbalardyń da qańqasy jasalyp, kórermen nazaryna usynyldy.
Aspan astyndaǵy murajaıdan osy tóńirekte tabylǵan qundy jádigerlerdi kózben kórdi. Aýmaǵy eki aýyldy alyp jatqan Taldy parkinen tabylǵan eń qundy jádigerdiń biri – saq qazany. Oblystyq tarıhı ólketaný mýzeıiniń basshysy Erjan Nurlanuly jádiger týraly áńgimesin bylaı órbitedi.
– Birshama jumys atqaryldy. Qazba jumystarynan soń, qazylǵan jerlerdi qalpyna keltirdik. Jer astynan 200-den asa eksponat shyqty. Mine, osyndaǵy jurttyń kózine eń kóp túskeni – saq qazany. Byltyr tabyldy. Mundaı saq dáýirine tán qazannyń Ortalyq Qazaqstannan tabylýy alǵash ret.
Umyt bolǵan qazaq taǵamdarynyń kórmesi de – osynda. Festıval meımandary Astanadan arnaıy kelgen etnograf-ǵalym, qazaq ulttyq taǵamdarynyń zertteýshisi Áıgerim Musaǵajınovanyń dastarqanyn qyzyqtady. Ol qadirli qonaqtarǵa tóńkerme atty dástúrli taǵam túrin ázirlep kórsetti.
– Qýyrylǵan bıdaıdy úgitip tartyp, bosanatyn áıelderge arnaıy ázirleıtin taǵam túri. Dástúr boıynsha enesi kelindi bosandyrý úshin áıelderdi kómekke shaqyrǵan. Kelgender birlesip osy taǵamdy ázirlegen. Bul olardyń qoldaýyn, qamqorlyǵyn bildiredi. Tóńkermeni bosanǵan áıeldiń kúshin qalpyna keltirý úshin birden osy taǵammen qorektendirgen. Halyq ishinde tóńkermeni doǵalatpa dep te ataıdy, deıdi Áıgerim Aleksandrqyzy.
Qaraǵandylyq oqýshylar Shahtınsk qalasynyń qolóner sheberi Ersin Manarbekulynan qysh qumyra jasaý boıynsha sheberlik sabaǵyn aldy. Solardyń qatarynda Qulaıǵyr aýylyndaǵy mekteptiń 9-synyp oqýshysy Daıana Jańabekova da bar.
– Osy bir is-sharaǵa aýyldan muǵalimimiz alyp keldi. Maǵan qatty unaǵany – qysh qumyra jasaǵanymyz. Asa qıyn emes eken. Ersin Manarbekuly barlyǵyn túsindirip, kórsetip berdi. Shaǵyn qumyra jasap shyqtym. О́zime estelikke alatyn boldym, – deıdi Daıana. Budan basqa, kıizge sýret salý boıynsha da sheberlik sabaǵy ótti.
Festıval qonaqtary «Arqa sazy» folklorlyq ansambliniń, «Toqyraýyn tolqyndary» halyqtyq án-bı ansambliniń, Almatydan arnaıy kelgen «Arqaıym» etnografııalyq-folklorlyq tobynyń ónerin tik turyp tamashalady.
Babadan qalǵan ulttyq kıimdi ulyqtap júrgen «Uljan» jáne «Maqpal» sán úıleriniń dızaınerlik kórsetilimine kópshilik qol soqty.
Mádenı máslıhat túıindeler tusta kórermen qaýym festıvaldyń aýtro aımaǵynan grafıkalyq kórinisti tamashalady. Festıvalǵa qatysýshylar Taldy tarıhı parkindegi eskertkishterge ekskýrsııa jasady.
Sondaı-aq qonaqtar sadaq atyp, altybaqan teýip, atqa minip, qus ushyrdy. Osyndaı kórinis festıvaldyń mán-mańyzyn asha túskendeı.
– Maqsatymyz – tarıhı parktiń jumysyn ármen qaraı jandandyrý. Biz osy tarıhı dúnıelerimiz arqyly týrıster tartýdy josparlap otyrmyz. Mýzeı qyzmetkerlerimen aqyldasyp, ekskýrsııalyq marshrýttar uıymdastyrýdy jolǵa qoımaqpyz. Búgingi mańyzdy shara – sonyń bastaýy, deıdi oblystyń mádenıet, ahıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov.
Taldy tarıhı aýmaǵynyń búgingi belesi – osy. Áli de tıisti zertteý jumystary júıeli túrde júrgizile bermek. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta da adamzat balasyn tańǵaldyra túspek. Festıvaldan túıip qaıtqan oıymyz bul.
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany