О́mirdegi ártúrli oqıǵalarda óz quqyn laıyqty deńgeıde bilmegen azamattar kúrmeýi kóp kúrdeli máselege tap bolyp jatady. Mundaı keleńsizdikterdiń qurbanyna aınalǵandardyń basym bóligi – óz quqynan beıhabar tutynýshylar. Satýshy men tutynýshynyń qarym-qatynasy tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly zańǵa sáıkes, taraptardyń mindetteri men jaýapkershiligin jan-jaqty sıpattaıtyn normatıvtik qujatqa sáıkes júzege asýyna muqııat mán berińiz.
Bıznes mekemeler men kásiporyndar ózderi ornatqan qaǵıdalardy alǵa tarta otyryp, tutynýshylar quqyn buzatyn sátter az emes. Olar halyqtyń zańnan habarsyzdyǵyn jıi paıdalanady. Máselen, jańa kólik satyp aldyńyz delik. Siz júgingen avtosalon eger belgilengen merzim kóleminde kóliktiń maı-sýyn aýystyrý barysynda dál osy ortalyqqa kelmeseńiz, kóliktiń kepildik talony kúıip ketetinin aıtatyny anyq. Bul tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý týraly zańǵa qaıshy ekenin bilińiz. Kelisimshartqa qol qoıarda osy talapqa jiti mán bergenińiz abzal. Qarsy tarap oǵan kelispese, siz óz quqyǵyńyzdy zańmen qorǵaı alasyz. «Sol sekildi, satýshynyń sapasyz ónimdi qaıtyp almaý úshin túbirtegińizdi joǵaltyp alǵanyńyzdy alǵa tartýy zańdyq turǵydan negizsiz», deıdi mamandar.
«Satýshylar tutynýshylarǵa tolyq quqyǵy bar nárseden jón-josyqsyz bas tartady. Poshta arqyly tapsyrys bergen taýardyń ornyna basqasy kelýi, ónim sapasy jarnamadaǵyǵa saı bolmaýy – tutynýshylar kóp zardap shegetin másele. Taýarlardy onlaın satyp alý kezinde dúken týraly aqparatty muqııat zertteńiz. Eger iri jáne tanymal kompanııanyń saıtymen tapsyrys beretin bolsańyz, óz braýzerińizden resýrstyń mekenjaıyn durys jazǵanyńyzǵa kóz jetkizińiz. Qajet bolǵan jaǵdaıda dúken ákimshilerinen zańdy tulǵa týraly aqparat berýdi, ony salyq organdarynyń jalpyǵa qoljetimdi derekqorlary men zańdy tulǵalardyń tizilimin qoldana otyryp tekserýdi talap etińiz. Keń taralǵan quqyq buzýshylyqtar tizimine qyzmet kórsetý, jumystardy oryndaý jáne merzimder týraly sharttyń oryndalmaýy kirip otyr. Mysaly, tapsyrys berilgen jıhazdy ýaqytynda bermeıdi nemese jóndeý jumystaryn aıaqtamaıdy. Eger tapsyrys bergen jıhazdy ýaqtyly jetkizbegen bolsa, onda jetkizý merzimi aıaqtalǵan kezden bastap tutynýshy tólegen qunnan keshiktirilgen ár kún úshin 1 paıyz ósimpul ala bastaıdy. Eger bir jyl boıy osy jıhazdy jetkizbese, onda satýshy 300 paıyzdan asa ósimpul tóleýi kerek jáne bul ony kelisilgen kezdegi onyń sapasy men jaýapkershiliginen bosatpaıdy. Sondaı-aq uıaly baılanys qyzmetterine, ınternettiń sapasyna, operatorlardyń tarıfterdi birjaqty túrde ózgertetinine jáne ózderiniń bul týraly múldem habarsyzdyǵyna, tutynýshylarǵa qajet emes qyzmetterdi qoımaı usynatynyna jıi shaǵym túsedi. «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 24-baby boıynsha, bizde óz erkimizben tańdaý múmkindigi bar, eshkim bizge qajet emes nárseni tańýǵa quqyly emes», deıdi «Ulttyq tutynýshylar lıgasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Svetlana Romanovskaıa.
Máselen, ótken jyldyń 9 aıynda elimizdiń on óńirinde JOO bazasynda jumys istep turǵan «Tutynýshylardyń ulttyq lıgasy» 9 954 satyp alýshyǵa 2 mlrd 458 mln teńgeni qaıtarýǵa kómektesken. Al Almatyda quqyǵy buzylǵan tutynýshylarǵa shamamen 190 mıllıon teńge qaıtarylǵan. О́zińizdi josyqsyz satýshylardan qorǵaý úshin kelisimshartty durys jasaý óte mańyzdy. Mysaly, ónim jasalatyn materıaldyń artıkýlyn jazyp, ınternettegi pikirlerdi zertteýdiń artyqtyǵy joq.
Almaty qalasy boıynsha Saýda jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamenti basshysynyń orynbasary Nurlan Ábdıev tutynýshylardan kelgen árbir ótinish jiti zerttelip, mindetti túrde kómek kórsetiletinin aıtady. Bıylǵy 10 aıda vedomstvoǵa 5 500-den astam ótinish túsken.
«Departamentke jyl ótken saıyn ótinishterdiń kóp túsýi halyqtyń saýattylyǵyn arttyrý máseleleri boıynsha tutynýshylarmen turaqty túrde júrgizilip jatqan aqparattyq túsindirý jumystarynyń nátıjesi. Qazirgi ýaqytta saýda jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jelisi boıynsha zań talabyn eskermegen kásipkerlerge qatysty 271 hattama jasaý túrinde ákimshilik sıpattaǵy sharalar qabyldandy», deıdi ol. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵap, azamattardy durys aqparattandyrýda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń «Sapaly О́nim» áleýmettik jobasy óz tıimdiligin kórsetken.
Ulttyq tutynýshylar lıgasynyń jetekshisi aıtyp ótkendeı, uıaly baılanys operatorlarynyń tarıfterdi negizsiz ózgertýi, baılanys sapasyna salǵyrt qaraýy da tutynýshylardy ashyndyrǵan máseleniń biri. Aldaǵy ýaqytta elimizde uıaly baılanys operatorlary qyzmetiniń sapasyn teksere alatyn táýelsiz saraptama qurylýy múmkin. Uıaly baılanys operatorlarynyń azamattarǵa moraldyq zııan keltirgeni sotta dáleldense, tutynýshyǵa jumsaǵan qarjysy qaıtarylýǵa tıis. Alaıda tutynýshylar az soma úshin mundaı qadamǵa bara bermeıdi. Taıaý kúnderi kóptegen iri dúkenderde jappaı satylym naýqany bastalatyny málim. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýshylar azamattardy árbir saýda-sattyq kelisiminde muqııat bolýǵa shaqyrady.
«Tutynýshylar taýardy satyp alǵannan keıin eki apta ishinde ony keri qaıtarýǵa qalaı quqyly bolsa, «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 14-baby negizinde nesıeden de eki apta ishinde bas tartýǵa quqyly. Mundaıda tek osy eki apta ishindegi paıyzyn tóleıdi. Eger adamdardyń nesıege alǵan taýary unamasa, nemese kóńilinen shyqpaı qalsa, osyny esten shyǵarmaǵandary durys. Ekinshiden, taýardy qaıdan alyp jatqanyn túsingeni de óte mańyzdy. Sebebi alaıaqtyq áreketter jıi kezdesedi. Qazirdiń ózinde daıyndalyp, qajetti zat nemese qyzmet qansha turatynyn bilip alý kerek. Onyń qazir qansha turatynyn jáne «jeńildikter jumasynda» qanshaǵa satatynyn bilgen jón», deıdi S.Romanovskaıa.
ALMATY