Kúni keshe halqymyzdyń sany 20 mıllıonǵa jetti dep súıinshiledik. Ultymyzdyń sany jaǵynan irilenýine atajurtqa at basyn tiregen qandastarymyzdyń qosqan úlesi erekshe. Álemde toǵyzynshy terrıtorııany mekendegenimizben, halqymyzdyń sany men sapasyn arttyrý – áli de ózekti másele. Jat jurttaǵy qandastarymyzdy túp qazyǵymen qaıta qaýyshtyrý isi júıeli jalǵasa berýge tıis. Olarmen únemi rýhanı-mádenı tyǵyz baılanysta bolýdyń mańyzy zor. Osy turǵyda qazaq dıasporasy máselesin zerttep-zerdelep júrgen tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Gúlnara MEŃDIQULOVANY áńgimege tartqan edik.
– Gúlnara hanym, qazaq dıasporasynyń taǵdyryna alańdap, osy taqyrypty zerttep júrgen sanaýly ǵalymnyń birisiz. Egemendik alǵaly beri memleketimizdiń bul baǵytta atqarǵan jumysyna qandaı baǵa beresiz?
– «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 8-babynda: «Qazaqstan Respýblıkasy óz shekarasynan tys jerde turatyn qazaqtardyń ulttyq-mádenı, rýhanı jáne tildik qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa qamqorlyq jasaıdy. О́zge memlekettermen jasalǵan sharttar negizinde olardyń múddelerin qorǵaıdy», dep jazylǵany málim.
Osylaısha, 90-jyldardyń basynda shet memleketterde qazaq qoǵamdastyqtaryn qurý men damytýǵa jol ashyldy. Qazaq ırredentasy memlekettiń syrtqy saıasatynyń basym baǵyttarynyń birine aınaldy. 1992 jyly 29 qyrkúıekte Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy ótip, oǵan Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Shvesııa, Mońǵolııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, О́zbekstan elderiniń ókilderi qatysty. Bul basqosýdyń mán-mańyzy erek edi. Qanshama jyldan beri atajurtyn ańsaǵan aǵaıyn tarıhı Otanymen qaýyshyp, máre-sáre boldy. Tarydaı shashyraǵan qanshama taǵdyr bir-birimen tabysyp, atameken tórinde toǵysty. Sol jıynda memleket dúnıe júzindegi bar qazaqtyń qamqorshysy ekeni aıtyldy. Shetelderde qazaq mádenı ortalyqtary quryldy. Eýropada bes birdeı quryltaı – dúnıejúzilik quryltaı jáne kishi quryltaı ótti. Qazaqstannyń sheteldegi elshilikteri men konsýldyqtary bar memleketterde qazaq dıasporasy men ırredentterge túrli qoldaý kórsetildi.
Otyz jyl boıy qanshama kúsh-jiger jumsasaq ta, qazaq dıasporasy men ırredentteriniń qazirgi zamanǵy keıbir problemalary áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi. Bul máseleler eldiń ishki jáne syrtqy problemalarymen tyǵyz baılanysty. Buǵan jańa dıasporalyq saıasat tujyrymdamasy jáne shetelde turatyn otandastardy qoldaý jónindegi naqty memlekettik baǵdarlamanyń joqtyǵy qolbaılaý bolyp otyr. Máselen, 1995-1996 jyldary «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy» qabyldandy. Atalǵan baǵdarlama Qazaqstan Respýblıkasy men qazaq ırredentteri jáne dıasporasynyń kópqyrly baılanysyn damytýǵa negizdelgen edi. Taraptar arasyndaǵy qarym-qatynas damýynyń jańa kezeńin sıpattaıtyn taǵy bir qujat – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2005 jylǵy 21 qarashadaǵy №163 «Shetelde turatyn otandastardy qoldaý jónindegi memlekettik baǵdarlama týraly» Jarlyǵy. Osy qujatqa sáıkes álem qazaqtarynyń zamanaýı damý erekshelikteri taldanyp, baǵdarlamanyń negizgi baǵyttaryn júzege asyrý múmkindikteri aıqyndaldy. Jobanyń maqsaty – «birtutas qazaq eliniń quramdas bóligi retinde syrttaǵy qazaqtardy áleýmettik-ekonomıkalyq, quqyqtyq qorǵaýdyń memlekettik júıesin qurý». Bul qujat (kóshi-qon saıasaty týraly zańnamalyq aktilermen shatastyrmaý kerek) sol kezeńde sheteldegi qandastardy qoldaýda laıyqty ról atqarǵanyn ataǵan jón. Keıin el Úkimetiniń 2018 jylǵy 18 mamyrdaǵy №280 «Sheteldegi etnıkalyq qazaqtardy qoldaý jónindegi 2018-2022 jyldarǵa arnalaǵan is-sharalar jospary» qaýlysy bekitildi. Odan keıin de shettegi qazaqtardy qoldaýǵa arnalǵan taǵy bir qaýly shyǵady dep úmittendik. Alaıda 2023 jyldyń sońy da taıap qaldy, ázirge Úkimet tarapynan eshbir qozǵalys baıqalmaıdy...
– Naqtyraq aıtsaq, alystaǵy aǵaıynmen rýhanı baılanysymyzdy tereńdetip, qarym-qatynasymyzdyń órisin keńeıtýge ne kedergi?
– Bir qynjyltatyny, sońǵy zańnamalyq aktilerde elimizdiń dıasporalyq saıasaty derbes baǵyt retinde kórsetilmegen. Eldiń dıasporalyq saıasatyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan túrli jaǵdaıǵa jaýap bere alatyn, jańa ári irgeli memlekettik qujattar qajet. Syn-qaterler zamanynda etnostyq biregeılikti saqtaý, qandastarǵa mádenı-gýmanıtarlyq qoldaý kórsetý maqsatynda elimizdiń dıasporalyq saıasatynyń strategııalyq tujyrymdamasyna aınalatyn jańa zańnamalyq qujat qabyldaıtyn kez keldi. Bul baǵyttaǵy jumystarǵa ǵalymdar men praktık mamandardy jumyldyrǵan abzal. Menińshe, 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan normatıvtik qujattardy ázirleý kóptegen máseleniń oń sheshimin tabýyna kómektesedi. Máselen, 1997-2004 jyldary Úkimet quramyna kirmeıtin Demografııa jáne kóshi-qon agenttigi bul baǵytta tabysty jumys atqardy.
– Biz kóterip otyrǵan taqyrypqa tikeleı qatysy bar Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy men «Otandastar qory» bul baǵytta nendeı jumys atqaryp otyr?
– Túrli aqparat kózderinen atalǵan eki uıym arasynda másele bar ekeni aıtylyp júr. 1992 jyly qurylǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy shetel qazaqtarynyń ómirinde erekshe oryn alatynyn jáne sońǵy kezge deıin bul baǵytta júıeli jumys atqarǵany ras. Qazirgi ýaqytta ol Joǵary attestattaý komıssııasy respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi mártebesine ıe. Al «Otandastar qory» – Syrtqy ister mınıstrligine baǵynysty uıym.
Qazaq ensıklopedııasynda: «Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy – respýblıkalyq mańyzy bar, úkimettik emes uıym» dep kórsetilgen. Bir qyzyǵy, «mádenı jáne rýhanı damý, bilim jáne bıznes máseleleri boıynsha sheteldegi qandastarmen baılanysta bolýdy» kózdeıtin uıymnyń naqty quqyqtyq mártebesi túsiniksiz. Naqty maqsaty men mártebesi aıqyndalmaǵandyqtan, tek baılanystardy jolǵa qoıýdan ári asa almaǵandaı. О́kinishke qaraı, Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynan keıin (2017) Joǵary attestattaý komıssııasy syrttaǵy qandastarmen jan-jaqty baılanys ornatýǵa negizdelgen dıasporalyq saıasattan góri, elge kelgen azamattarǵa turǵyn úı salý, ornalastyrý máselelerin qamtıtyn repatrıasııalyq saıasatqa beıimdelgendeı kórinedi. Negizinde atajurtqa oralǵandardy áleýmettik qorǵaý men qujattandyrý, t.b jumystarmen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Kóshi-qon komıteti, jergilikti ákimdikter men basqa da qurylymdar aınalysýǵa tıis. Dıasporamen, ırredenttermen Syrtqy ister mınıstrliginiń jumys júrgizýi – álemdik tájirıbede qalyptasqan úrdis. Osy rette qazaq dıasporalary men olardyń mádenı ortalyqtarynyń qyzmetin baǵyttaý men úılestirýde Joǵary attestattaý komıssııasy tarapynan naqty qandaı jumystar atqaryldy degen saýalǵa jaýap taba almaıtynymyz ókinishti. Tipti olardyń resmı saıtyn da asha almadyq. Al ǵalamtordaǵy qoljetimdi aqparattar eskirgen (2014-2021).
«Otandastar qorynyń» ınternet resýrsynda atqarylǵan jumystar júıeli kórinip tur. Mádenı-tanymdyq sharalar, etnostyq qazaqtardyń balalaryna arnalǵan jazǵy lager, jastarǵa arnalǵan ulttyq festıval, qazaq tilin meńgerýdiń onlaın úıirme, ulttyq aspaptarda oınaýǵa úıretetin biregeı jobalar shetel qazaqtarynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan. Omby, Ystanbul, Antalııa, Tashkent, Berlın, Kıev, Bishkek qalalarynan ashylǵan jeti birdeı mádenı-iskerlik ortalyq qor jumysynyń nátıjesin kórsetedi.
– Dıaspora máselesi álemdik tájirıbede qalaı kórinis tapqan? Damyǵan memleketter bul máseleni keshendi túrde retteı aldy ma?
– Damyǵan elderde sheteldegi qandastar men shetelderden kelgen mıgranttar máselesimen bir mezgilde aınalysatyn túrli memlekettik, qoǵamdyq uıymdar bar. Immıgranttar eli AQSh-ta dıaspora máselesimen AQSh Memlekettik departamenti jáne ártúrli qoǵamdyq qorlar aınalysady. Al Reseı Federasııasy TMD aýmaǵy men shetelde turatyn otandastar jáne halyqaralyq gýmanıtarlyq yntymaqtastyq isteri jónindegi federaldyq agenttik (Rossotrýdnıchestvo), sonymen birge Ulttyq ister jónindegi federaldyq agenttik (FADN) pen arnaıy úkimettik komıssııa qurǵan. Dúnıejúzilik evreı kongresi Izraıl memleketinen tys jerde turatyn barlyq evreıdiń múddesin BUU, IýNESKO sekildi halyqaralyq, aýmaqtyq uıymdar deńgeıinde qorǵaýǵa qaýqarly. Kórshiles Qytaı memleketi dıasporalyq saıasatty el damýyna serpin beretin tetikke aınaldyrǵan. Qytaı Halyq Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 50-babynda: «QHR etnostyq qytaı halqynyń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaıdy. Shetelden oralǵan qytaılyqtardyń jáne shetelde turatyn qytaılyqtardyń etnostyq otbasy músheleriniń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaıdy» dep jazylǵan.
– Bizge de osyndaı dıasporalyq saıasat júrgizip, ony qandastarymyzdyń saıası, ekonomıkalyq, kásibı jáne áleýmettik-mádenı áleýetin eskere otyryp júzege asyrýǵa ne qolbaılaý?
– Eń aldymen sheteldegi qandastar máselesimen aınalysatyn Joǵary attestattaý komıssııasy men Qordyń quqyqtyq mártebesin, qurylymdary men fýnksııalaryn, eń bastysy qarjylyq erekshelikterin anyqtaý jáne ózgertý qajet. Joǵary attestattaý komıssııasy basqa da qoǵamdyq uıymdar sekildi granttyq baıqaýlarǵa qatysa alatyn, al Qor memlekettik tapsyrys boıynsha jumys isteı alatyn deńgeıge jetýge tıis. Osylaı bolǵan jaǵdaıda qos uıym týyndaǵan kez kelgen máseleni kúsh biriktire otyryp júıeli sheshe alady. Bul uıymdardyń shtatynda keminde 3 tildi meńgergen myqty mamandar bolýy shart. Bul talapqa saı álemniń úzdik ýnıversıtetterinen bilim alǵan, birneshe tildi erkin meńgergen jigerli jastarymyz az emes.
Qazaq dıasporasy men ırredentteriniń tarıhı, zamanaýı máselelerin zerdeleıtin ǵylymı-taldaý ınstıtýtyn qurǵan lázim. Bul týraly 30 jyldan beri aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Kóp elde mamandandyrylǵan ǵylymı ortalyqtar tabysty jumys isteıdi. Máselen, London ýnıversıtetindegi Mıgrasııa jáne dıasporany zertteý ortalyǵyn, Toronto ýnıversıtetindegi Dıaspora jáne transulttyq zertteýler ortalyǵyn, Shyǵys Eýropa ýnıversıtetiniń Mıgrasııa jáne dıasporany zertteý ortalyǵyn, basqa da kóptegen ınstıtýtty naqty úlgi retinde ataýǵa bolady.
– Elimizde dıaspora ınstıtýtyn qurý qajettigi týraly aıtyp qaldyńyz? Onyń naqty maqsat-mindetterin qalaı aıqyndaýǵa bolady?
– Dıaspora ınstıtýtyn qurý – dıasporalyq saıasattyń mańyzdy bóligi. Ǵylymı mekemeniń maqsaty naqty irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýler júrgizýge negizdelýge tıis. Ártúrli taqyrypta áleýmettik saýaldamalar júrgizý, syrttaǵy qazaqtardyń damý dınamıkasyn zertteý, áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı máselelerin zerdeleý de osy uıymǵa júktelgeni abzal. Elimizden tys jerde ómir súretin qazaqtardyń jat mádenıetke jutylyp ketpeı, etnostyq erekshelikterin saqtap qalýyna da serpin beriler edi. Odan bólek, analıtıkalyq esepter ázirlenip, aldaǵy damý josparlaryn da dáıekti túrde aıqyndaý alǵa shyǵatyny anyq.
Elimizde dıasporalogııanyń ǵylymı mektebi qurylyp, doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵalǵanymen, búgingi tańda otandyq ǵylymnyń naq osy baǵytynda naqty irgeli ǵylymı zertteýler joq. Onyń negizgi sebebi – tıisti mınıstrlik tarapynan dıaspora máseleleri boıynsha ǵylymı jobalardy qarjylandyrý jetkiliksiz. Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bolmaýy men bul salaǵa qyzyǵýshylyqtyń azaıýy dıasporanyń mánin sıpattaıtyn ǵylymı termınderdiń anyqtamalaryn shatastyryp, bir-birimen mıdaı aralastyryp jiberdi. Tipti elimizdiń zańnamalyq aktilerinen de mundaı olqylyq baıqalady. «Dıaspora» sózi sheteldegi qazaqtardy sıpattaıtyny áý bastan túsinikti emes pe? Onyń qasyna «sheteldegi qazaqtar» degen sózdi qosaqtap jazý qanshalyqty qajet? Keıingi jyldary «Jańa qazaq dıasporalary» dep atalatyn psevdoınnovasııalyq úrdis paıda boldy. Bul eshqandaı qısynǵa kelmeıdi. Álemde eshkim «jańa evreı dıasporalary» dep jazbaıdy ǵoı, «Izraıl memleketi jáne qazirgi dıasporalar» dep jazady. Bir sózben aıtqanda, qısynsyz dúnıeni bir-birine qosaqtaýdyń qajeti joq. «Eski jáne jańa dıasporalar» uǵymdary – jasandy, bulyńǵyr ataýlar. Memlekettik mańyzy bar bul iske ǵalymdar men myqty mamandardy jumyldyratyn kez keldi.
Baıyptap qarasaq, dúnıejúzindegi qazaq dıasporasynyń birligi bıik mejege jete qoıǵan joq. Onyń túrli sebebi bar. Negizgi sebebi retinde sanynyń azdyǵyn, shashyrańqy qonystanýyn, áleýmettik, ekonomıkalyq, quqyqtyq, mádenı jáne bilim deńgeılerindegi aıyrmashylyǵyn aıtar edik. Sheteldegi qazaqtardyń basym bóligi orta jáne shaǵyn bızneste jumys isteıdi. Alpaýyt elderdiń jumys kúshi esebinde eńbek etedi. Biren-saran elde bolmasa, memlekettik joǵary laýazymdarǵa usynylmaıdy, Parlamentke saılanbaıdy. Ásirese sońǵy sıpattamalarǵa aıryqsha nazar aýdarǵanymyz abzal. О́ıtkeni olar elaralyq jáne halyqaralyq máselelerde «jumsaq kúsh» bola alady. Árıne, barlyq qazaq dıasporalaryn biriktirýshi basty kúsh – Qazaqstan Respýblıkasy. Alaıda syrttaǵy qazaqtardyń mádenıeti men bilim deńgeıindegi alshaqtyq sondaǵy qazaq mádenı ortalyqtarynyń jumys deńgeıin kórsetedi. Biz áli kúnge deıin qazaq dıasporasynyń sany men sapalyq quramy týraly derekterdi naqtylaı almaı kelemiz. Bul – Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda syrttaǵy baýyrlarymyzdy sandyq ári sapalyq turǵydan baǵalaý men irikteýdiń naqty ári qatań krıterııleri joq ekenin kórsetedi. Máselen, О́zbekstanda mıllıonǵa jýyq qazaq turady deımiz. Al sońǵy quryltaıǵa ol elden kelgen delegattar sany bar-joǵy 120 myń qazaq bar dep esepteletin Mońǵolııadan kelgenderdiń sanynan áldeqaıda az boldy. Qazirgi sıfrlandyrý dáýirinde belgili bir elde turatyn qazaqtardyń sanyn dál anyqtaý sonshalyq qıyn sharýa emes.
Keıbir eldegi qazaq dıasporasynyń mádenı ortalyqtaryna qarjylyq resýrs jetispeıdi. Osyǵan baılanysty qazaq tilinde shyǵatyn oqýlyqtar men ádebı kitaptardyń joqtyǵy, qazaq tilin, sondaı-aq basqa da pánderdi ana tilimizdi úıretetin mamandardyń tapshylyǵy, qazaq dıasporasy ókilderiniń elimiz aýmaǵynda kásipkerlikpen aınalysýyna jeńildik qarastyrylmaýy da qıyndyq týdyryp otyr. Jaqynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi engizgen «Ata joly» kartasynyń nátıjesi syrttaǵy qandastardy da, el azamattaryn da qanaǵattandyrǵan joq. Osyǵan sáıkes «Qazaq dıasporasy men ırredentteriniń qasıetti jerleri» katalogin jasaý mańyzdy. Tashkenttegi Tóle bı, Mysyrdaǵy Sultan Baıbarys, Astrahan oblysyndaǵy Qurmanǵazy keseneleri, Srınagardaǵy Myrza Haıdar Dýlatı beıiti, Germanııadaǵy Mustafa Shoqaı beıiti shetel qazaqtary úshin qasıetti oryn ekeni málim. Fransııa men Italııada Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde qaza tapqan qazaqtardyń 10-nan astam beıiti tabyldy. Olardy da bul tizimge qosýǵa bolady. «Qazaqtar Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta: shetel muraǵattarynan alynǵan qujattar» atty eki birdeı qujattar jınaǵyn qurastyrdym. Soǵysta qyrshyn ketken atalarymyz týraly zertteý jumystaryn júrgizip, erlikteri men esimderin qaıtarý qajet. Bul da – jat eldegi baýyrlarymyz úshin kıeli jerler.
Osy mindetterdi júıeli oryndaý elimizdiń kópvektorlyq, ulttyq múddelerdi berik qorǵaıtyn, syrttaǵy baýyrlardyń taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn, olardy tarıhı Otanymen kópjaqty baılanysqa shaqyratyn syrtqy saıasatynyń úılesimdi tetigi bolar edi. Qazirgi kezeńde dıaspora saıasaty qazaq halqyn ǵana emes, respýblıkanyń árbir azamatyn bekem birlikke úndeıtin Ádiletti Qazaqstannyń damý jolyndaǵy mańyzdy mindeti ekeni sózsiz.
Biz baýyrlarymyzdy elge shaqyrýmen shektelip qalmaı, olardyń ózge eldegi tynys-tirshiligine tereń zeıin qoıýymyz qajet. Olarmen rýhanı-mádenı, iskerlik baılanystardy nyǵaıtyp, týystyq qarym-qatynastardyń rýhyn saqtap qalý mańyzdy. Búgingi almaǵaıyp zamanda etnostyq biregeılikti nyǵaıtý – ýaqyt aǵysyna tótep berýdiń eń úlken joly. Berekeni ispen tabaıyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»