Jýyrda qabyldanǵan iri munaı-gaz jáne munaı-gaz hımııasy jobalaryn damytýdyń keshendi jospary aıasynda jalpy quny 37,3 mlrd dollar bolatyn 20 jobany iske asyrý mejelengen. Solardyń qatarynda munaı-gaz jáne hımııa ónimderin óndirý kólemin edáýir ulǵaıtyp, salaǵa ınvestısııalar tartýǵa jáne Teńiz ken orny shıkizatynyń áleýetin tolyq paıdalanýǵa mańyz berilip otyr.
Eki iri hımııa kásipornynyń iske qosylýy munaı-gaz-hımııa ónimderin óndirý kólemin eki eseden asa arttyrýǵa tıis. Qazir hosh ıisti kómirsýtekter (benzol, paraksılol), polıpropılen, maılaý zattaryn jáne metıl-tert-býtıl efırin shyǵaratyn otandyq kásiporyndardyń qýaty jylyna 1 350 myń tonnany quraıdy. 15 jyldan astam ýaqyttan beri aıtylyp kele jatqan polıetılen zaýytynyń aqyry salynatyny osy jyldyń qazan aıynda belgili boldy. Qytaı Sinopec korporasııasynyń basshysy Ma Iýnshen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesý barysynda zaýyttyń qurylysy kelesi jyldyń ekinshi jartysynda bastalatynyn málimdedi. Sol kezde «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy, Sinopec jáne reseılik «Sıbýr» joba operatory «Sılleno» JShS-ǵa qatysý úlesin satyp alý-satý sharttaryna qol qoıdy. Petrocouncil.kz strategııalyq áriptestikti damytý keńesiniń málimdeýinshe, jobalardyń aýqymy, ıaǵnı óndiris kólemi men quny ınvestorlardy uzaq izdestirýdiń, sondaı-aq olardy iske asyrýdyń sozylmaly merziminiń basty sebebi bolýy múmkin. Endi jobaǵa qytaılyq kompanııanyń kirýi onyń naqty júzege asatynyna negiz bola alady. О́ıtkeni aldyńǵy iri gaz-hımııa jobasy – quny 2,6 mıllıard dollar turatyn polıpropılen zaýyty Qytaı damý bankiniń nesıesine salynǵan. Álbette, bul tusta birneshe kompanııa qolǵa alyp otyrǵan aýqymdy jobalardyń elimizge ne beretinin jiti taldap, aıqyndaý mańyzdy.
Zertteýshiler hımııa salasyn damytýdyń túrli nusqasyn usynady. Biraq barlyǵynyń aıtar boljamy bir – negizinen kólik, qurylys salasy jáne qaptama naryǵy esebinen álemde plastık tutyný ári qaraı óse beredi. Byltyr qarashada KPI kompanııasynyń polıpropılen óndirý zaýyty iske qosylǵanǵa deıin polıpropılen elimizde 10 ese az shyǵarylǵan. Qazirde ónimder óndirisi jedel damyp keledi. Sońǵy birneshe aıda polıpropılen baǵasynyń kórshiles Reseıge nemese О́zbekstanǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı tómen deńgeıde saqtalyp turýy otandyq ónim óndirýshiler men eksporttaýshylar úshin tıimdi boldy. Degenmen baǵanyń ádette taýardy satatyn jer bolmaǵan kezde nemese klıentterdi tartý qajet bolǵanda tómendetiletinin eskersek, bul úderis ýaqytsha bolýy da múmkin. Bul rette mamandar kóp nárse KPI kompanııasynyń josparlaryna, onyń jergilikti óndiristi damytýǵa qanshalyqty qamqorlyq jasaıtynyna baılanysty ekenin qaperge alý qajettigin aıtady.
Sol sekildi ónimdi ótkizý naryǵy men merzimi de ózekti. Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Asqar Ismaılov kez kelgen jobanyń negizgi faktory ‒ qarjylandyrý ekenine nazar aýdarady. Onsyz joba qaıtarymdy bolmaıdy. Mysaly, býtadıen jobasyn júzege asyrý múmkindigi joǵary. О́ıtkeni ónimder qaıda satylatyny jóninde belgili bir túsinik bar. Reseılik «Tatneft» (Oǵan «Býtadıen» JShS qatysý úlesiniń 75%-y tıesili) Qaraǵandy oblysynda shınalar shyǵaratyn zaýyt saldy. Iаǵnı avtokólikter men júk kóligi uzaq ýaqyt boıy Qazaqstannan tys ta paıdalanylatyn bolady. Kadrlardy daıarlaý máselesi de alańdaýshylyq týǵyzbaıdy. «Polıetılen jobasyna kelsek, bıyl sanksııalyq táýekelderdi tómendetý boıynsha belsendilik joǵary boldy. Jobaǵa qytaılyq Sinopec shaqyryldy. Zaýyttyń qýattylyǵy ‒ jylyna 1,25 mln tonna polıetılen bolsa, bul ónimdi eksporttyq satýda belgili bir qıyndyq týǵyzady. О́ıtkeni respýblıkamyzdyń ishki tutynýy ‒ jylyna nebári 160-170 myń tonna. Eger Túrkııa negizgi tutynýshy elderdiń biri retinde qarastyrylǵanyn eskersek, onda qýaty 2 mln tonna polıetılen óndirý jobasyn iske asyrý bastaldy. Soltústiktegi kórshimiz Ýrengoıda qýattylyǵy 8 mln tonna bolatyn etanızasııa zaýytynyń qurylysyna kiristi. Etannyń kem degende jartysy sol polıetılendi óndirýge ketedi dep boljaýǵa bolady. Al 2025 jyly Qytaıdyń Hýeıchjoý qalasyndaǵy «Daıavan» ındýstrıaldy parkindegi ExxonMobil ishki suranysqa qyzmet kórsetý úshin ónimdiligi 2,5 mln tonna polıetılen men polıpropılen keshenin paıdalanýǵa bergeli otyr. Mundaı perspektıvalar otandyq jobanyń ótkizý naryǵyna jáne rentabeldiligine jaqsy áser etpeıdi», deıdi ol.
Árıne, sońǵy ýaqytta jobany iske asyrý qurylys satysynda 2000-ǵa jýyq adamdy, al qyzmet kórsetý satysynda 800-ge jýyq adamdy jumysqa ornalastyrýǵa kómektesetini jıi aıtylady. Biraq bul sheshýshi másele retinde qarastyrylmaýy kerek. Kez kelgen bıznestiń negizgi maqsaty ‒ satý. Munyń qatarynda jobanyń ózin ózi aqtaýy úlken mánge ıe. Sarapshy buǵan Teńiz ken ornynyń shıkizaty boıynsha aıqyndyqtyń joqtyǵyn, 2034 jyldan keıin ondaǵy óndiris tómendeı bastap, gaz quramy ózgeretinin, gazdaǵy etan mólsheri azaıyp, kúkirtti sýtegi mólsheri basym bolatynyn qosady. Búginde TShO tek 7 mlrd tekshe metr gazǵa kepildik beredi. Al turaqty gaz quramy bar jobany iske asyrýdyń barlyq kezeńindegi qajettilik jyl saıyn 9 mlrd-tan asady. Sol sekildi joba qurylys kezeńinde bilikti mamandardyń jetispeýshiligi problemasyna tap bolýy múmkin. Árıne, «Sıbýr» men Sinopec-tiń kelýimen bul másele sheteldik kadrlardy tartý esebinen sheshiletin bolady. Al biz úshin jobaǵa jergilikti jumysshylardy qatystyrý ózekti.
«Qazaqstan hımııa ónerkásibi odaǵy» ZTB tóraǵasy Oleg Paktyń aıtýynsha, bizge polıpropılen men polıetılen óndirisiniń qajettiligi talassyz. Biraq bul istiń qısyndy nátıjesi ‒ óndiristi oqshaýlaýdy damytyp, qosylǵan quny joǵary ónimder shyǵarý bolýy kerek. Osydan bir jyl buryn KPI «Sıbýrmen» birge polıpropılendi tutynýdy damytý boıynsha jol kartasyn jasaýǵa tyrysty. Biraq ol áli kúnge deıin bekitilmegen. Bul tusta óndiristi keńeıtýge jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beretin ishki tutynýdy qalaı damytý kerektigi týraly túsinik joq. Otandyq óndirýshiler KPI-dyń olarǵa polıpropılendi Qytaıǵa jetkizetin baǵamen satqanyn, kem degende bir jylǵa boljamdy baǵa bolǵanyn qalaıdy. Sonda óndiriske ınvestısııa salýdyń máni bolar edi. Qazir kompanııa ishki naryqqa nebári 20 myń tonna, al Eýropa men Qytaı elderine júzdegen myń tonna jetkizedi. Tıisinshe, kim kóp satyp alsa, soǵan jeńildik beriledi. Eger durys qurylǵan uzaqmerzimdi baǵa saıasaty bekitilse, ishki óńdeý men ónim óndirýdi ulǵaıtý esebinen ishki naryqtyń qajettiligi 150 myń tonnaǵa jetýi bek múmkin. Mundaı strategııalyq jobalardyń negizgi maqsaty – otandyq óńdeý ónerkásibiniń óndiris kólemin ulǵaıtý, shıkizat eksporty emes, qosylǵan quny joǵary ónimder shyǵarý. Biraq biz jyl saıyn shamamen 50 myń tonna polıpropılen men 150 myń tonna polıetılen ımporttaımyz. «Bizge polımer, metanol, rezeńke, ammıak qajet ekeni túsinikti. Dese de kez kelgen jobanyń ekonomıkalyq maqsattylyǵyna den qoıǵan jón. Birinshiden, ári qaraı tereńdete óńdeýmen daıyn ónim alý strategııasy naqty qurylýy kerek. Ekinshiden, Qytaıdyń mysaly munaı men gazdan alynatyn zatty kómirden de alýǵa bolatynyn kórsetedi. QHR jylyna 220 mln tonna kómir óńdep, 630 mlrd dollardyń ónimin alady. Al biz 300 jylǵa jetetin qory bolsa da kómirdi JEO-da, metallýrgııada jaı ǵana jaǵyp otyrmyz. Parıj klımattyq kelisimine saı kómir óndirýdi birtindep toqtatý josparlanǵan. Sondyqtan kómirdi jaǵýǵa baılanysty jobalar endi qarjylandyrylmaıdy. Osynyń aıasynda kómir hımııasynyń damýy kómir ónerkásibin qutqarar edi», deıdi sala mamany.