Jańa jyldan bastap respýblıkamyzda biryńǵaı jıyntyq tólem (BJT) qoldanysyn toqtatty. Bul mezette bes jyl boıy osy salyq túrin uqypty tólep kelgen adal azamattar ózderin orta jolda qalǵandaı sezinip otyrǵany shyndyq. Salystyrmaly túrde az tólem ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa medısınalyq kómek, áleýmettik saqtandyrý alýǵa múmkindik berip, keleshekte zeınetaqy tólemderinen úmittendirgen edi.
2019 jyly elimizde biryńǵaı jıyntyq tólem engizilip, bul ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń, óz sharýashylyǵy esebinen turatyn aýyl turǵyndarynyń jáne jumyssyzdardyń ómirin edáýir jeńildetti. Bul sanatqa kirgen shaǵyn kásipkerlerge birneshe shart saqtalǵan jaǵdaıda saqtandyrý júıeleriniń qatysýshysy bolýǵa múmkindik berildi. Basqasha aıtqanda, bir ǵana tólem jasaý arqyly mundaı azamattar resmı túrde jumys isteıtin jumyskerlermen birdeı barlyq áleýmettik kepildikti ala aldy. BJT tórt mindetti tólem túrin: jeke tabys salyǵyn (JTS), memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna, mindetti áleýmettik-medısınalyq saqtandyrý qoryna áleýmettik aýdarymdardy, BJZQ-ǵa zeınetaqy tólemderin biriktirdi. Iri qalalar úshin BJT-nyń aı saıynǵy mólsheri 1 AEK-ti qurap, 2023 jyly bul 3 450 teńgege teń boldy. Qalǵan eldi mekender úshin – 0,5 AEK nemese 1 725 teńgeden esepteldi. Sondaı-aq aǵymdaǵy aıda tabys túspegen jaǵdaıda jarna jasalmaýy da múmkin-tin. Sharany engizýdegi negizgi maqsat – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardy salyqtarǵa, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý, zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıelerine tartý. Sonymen memleket kóptegen artyqshylyqty baıqata otyryp, beıresmı jumyspen qamtylǵandardy «kóleńkeden» shyǵarýǵa tyrysty.
Statıstıkaǵa qaraǵanda, 2021 jyly bul jarnany 345 700 adam tólegen. 2022 jyly olardyń sany 388 700-ge deıin kóbeıse, ótken jyly kúrt tómendegen. Qazirgi ýaqytta BJT tóleýshiler sany – 222 myńǵa jýyq. Al is júzinde beıresmı jumyspen qamtylǵandar birneshe ese kóp. Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń 2022 jylǵy aqparaty boıynsha, elde 2 mıllıonnan asa ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamat bar. Bul san BJT-ny koronavırýs pandemııasy kezinde, ıaǵnı tólem memleketten 42 500 teńge kóleminde járdemaqy alý úshin qajet bolǵan 2020 jyldyń sáýirinde tirkelgen.
BJT bastapqyda jeke kásipker retinde tirkelmegen, tabysynyń kólemi jylyna 4 mln teńgeden aspaıtyn ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar úshin 5 jylǵa ýaqytsha engizildi. Bul jeke kásipker retinde tirkeýsiz kásipkerlik qyzmetti júzege asyratyn, basqa jeke tulǵalarǵa qyzmetter kórsetetin jáne jeke qosalqy sharýashylyq ónimderin ótkizetin ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar úshin kóp-kórim kómek boldy. Degenmen azamattarǵa bes jyl súıeý bolǵan aıtýly jeńildiktiń merzimi taıady. Endi BJT-nyń toqtaýy salyq tólemderiniń jalpy somasynyń ósýine ákelýi múmkin. Sóıtip, bes jyl boıy BJT tólep úırenip qalǵan azamattar salyq júktemesindegi yqtımal ózgerister men kásibindegi táýekelderdi oısha qorytyp úlgere almaı jatyr. Olar buryn tólep kelgen BJT tapqan azyn-aýlaq tabysyna sáıkes bolǵanyn, endi jeke kásipkerlik júrgizýge shamalary jetpeıtinin aıtyp shaǵynýda. О́ıtkeni ózdiginen jumyspen qamtylǵandardyń báriniń birdeı turaqty tabysy joq. Bul tusta birqatar maman buǵan deıin de «kóleńkede» qalyp kelgen azamattardyń qataryna endi BJT-ny turaqty tólegender de qosylýy múmkin ekenin aıtady.
Sarapshy Vera Kapasınanyń pikirinshe, bul salyqty alyp tastaý adamdardyń osy sanatyn áleýmettik kepildikterden tys qoıady. «Biryńǵaı áleýmettik tólem halyq úshin óte tıimdi de yńǵaıly qural bolyp, memleket pen áleýmettik qolaısyz jaǵdaıdaǵy adamdar arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn qyzmetin atqardy. Qandaı da bir resmı kompanııalarda jumys istemeıtin adamdar ózderi shama-sharqynsha tabys taýyp, kún kóredi, eshbir járdemaqy talap etpeıdi. Bul – júz paıyz joǵary kirisi joq, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa muqtaj belgili bir áleýmettik tap», deıdi ol.
Dese de Memlekettik kirister komıteti qazir jeke tulǵalardyń kirisi týraly deklarasııa kezeń-kezeńimen engizilip jatqanyn, 2024 jyly kásipkerlik qyzmetpen aınalysatyn barlyq azamat (jeke kásipkerler, dırektorlar, JShS quryltaıshylary) kiris deklarasııasyn tapsyrýǵa mindetti ekenin eskertti. Iаǵnı bolashaqta bul azamattardyń tabysy salyq deklarasııasynda nemese jumys berýshilerden túsetin aqparatta kórsetilýge tıis. Sondyqtan endi ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar ne jeke kásipker (JK) retinde tirkelip, barlyq aýdarymdy jasaýy nemese jumys berýshi barlyq jarnany tóleıtin qyzmetker bolýy kerek.
Salyqshylardyń aıtýynsha, eń yńǵaılysy – barlyq salyq pen tólem eseptelip, túbirtek beriletin E-salyq Business arnaıy mobıldi qosymshasynda usynylǵan patent negizindegi arnaıy salyq rejimderi (ASR). Bul qarapaıym tirkeýdi, kiristerdi avtomattandyrylǵan esepke alýdy, chekti baqylaý-kassalyq mashınamen aýystyrýdy, qosymsha arqyly salyq pen áleýmettik tólemderdi esepteýdi júzege asyryp, deklarasııa berý mindettemelerinen bosatady. Mobıldi qosymsha Áleýmettik kodekske jáne «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly» zańǵa sáıkes salyqty (alynǵan tabystyń 1%-y) jáne áleýmettik tólemderdi (2024 jylǵa zeınetaqy jarnalary – 8 500 teńge, áleýmettik aýdarymdar – 2 975 teńge, medısınalyq saqtandyrýǵa jarnalar – 5 950 teńge) esepteıdi.
Sonymen qatar eger jaldamaly jumyskerlerdiń eńbegi paıdalanylmasa, al jyldyq tabysy 12 eń tómengi jalaqydan (ETJ) aspasa, JK retinde tirkeýsiz kásipkerlik qyzmetpen aınalysý múmkindigi kózdelgen. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń arasynda páterlerdi jalǵa berýden tabysy bar adamdar az emes. Buryn BJT tólegen páterdi jalǵa berýshiler úshin jeke kásipker retinde tirkeýsiz salyq tóleý múmkindigi saqtalady. Biraq jeke tabys salyǵy boıynsha deklarasııany jylyna bir ret tapsyrý salyq tóleýshilerdiń osy sanaty úshin mindetti bolady. Sondaı-aq engizilip jatqan «platformalyq jumyspen qamtý» qanatqaqty jobasy ınternet-platformalar arqyly jumys isteıtin JK úshin salyq tóleý úderisin jeńildetpek.