О́ndirýshi men tutynýshy arasyndaǵy deldaldardyń qyzmeti elektr energııasynyń qunyn edáýir qymbattatyp otyr. Jetkizý úderisiniń jekelegen tehnologııalyq aspektileri rettelmegendikten, birqatar óńirde tutynýshy elektr qýaty úshin artyq aqy tóleıdi.
Alty jyl buryn energııa berýshi uıymdardy biryńǵaı Aımaqtyq elektrjelilik kompanııalarǵa (AEK) birigýge yntalandyrý maqsatynda energetıka týraly zańnamaǵa túzetýler engizildi. Keıbir óńirlerde AEK-ten tutynýshyǵa deıin osyndaı úsh-tórt deldaldan turatyn tizbek qurylýy múmkin bolǵandyqtan, bul tıimsiz qatysýshylar sanyn qysqartý úshin jasalǵan edi. Biraq bul kezeńde energııa berýshi uıymdardy irilendirý úrdisi aıtarlyqtaı nátıje bermedi. Kerisinshe, osy ýaqytta qoldanystaǵy AEK jelilerin bólshekteý mysaldary paıda bolǵan. Osyǵan oraı Qazaqstandyq energııamen jabdyqtaýshy uıymdar qaýymdastyǵy Energetıka mınıstrligine elektr energııasyn berý qyzmetterine negizsiz aqy tóleýmen baılanysty problemalardy sheshý úshin jumys tobyn uıymdastyrýdy surap otyr.
Máselen, elordada birden eki óńirlik elektrjelilik kompanııa – «Astana-AEK» jáne «Aqmola-AEK» jumys isteıdi. «Aqmola AEK» tek 110 kV eki qosalqy stansaǵa jáne birneshe elektr berý jelilerine tıesili ekenine qaramastan, onyń jelileri arqyly elordadaǵy elektr energııasy kóleminiń 35%-y beriledi. Bul Astanadaǵy tutynýshylar úshin elektr energııasynyń qosymsha qymbattaýyna ákeledi. Qaladaǵy aımaqtyq jeliler boıynsha Astanaǵa jylyna shamamen 4 mlrd kVt/saǵ beriletinin, «Aqmola AEK» tarıfi osy jyly 7,25 teńgeni quraıtynyn eskergende, elorda turǵyndary elektr energııasy úshin jyl saıyn 10 mlrd teńgeden asa artyq tóleıdi. Bul rette qalany 220 kV-pen qamtıtyn «Astana-AEK» shahar tutynýshylaryna elektr energııasyn berýdi derbes júzege asyrý úshin barlyq qajetti tehnologııalyq múmkindikterge ıe. Aıta ketý kerek, jýyrda «Astana-AEK» tarapynan bıylǵa elektr berý tarıfi bekitilip, ol QQS eseptemegende kVt/saǵatyna 6,7 teńgege deıin ósti. Aqmola AEK te óziniń tarıftik baǵalaryn QQS-syz 1 kVt/saǵ úshin 9,48 teńgege deıin ulǵaıtý nıetin bildirdi.
Qaýymdastyq málimetinshe, elektr energııasyn berý boıynsha qyzmet kórsetý salasyndaǵy taǵy bir erekshe mysal Qostanaı oblysynda qalyptasqan. Onda bir óńirde kerneý deńgeıleri boıynsha bólingen ózara úlestes eki energııa berýshi uıym («Mejregıonenergotranzıt» JShS jáne «EPK-forfait» JShS) jumys isteıdi. Bul rette olardyń árqaısysyna elektr energııasyn berý boıynsha qyzmet kórsetýge arnalǵan jeke tarıf bekitilgen. Bul – oblys tutynýshylary úshin elektr energııasynyń negizsiz qymbattaýyna sebep. Sóıtip, tehnologııalyq turǵydan biryńǵaı AEK bolyp sanalatyn energııa berýshi uıymdardyń jıyntyq tarıfi aǵymdaǵy qańtarda QQS-syz 1 kVt/saǵ úshin 14,67 teńgeni quraıdy. Bul – respýblıkadaǵy AEK úshin ólsheýsiz joǵary tarıf. Másele – energııa berýshi uıymdardyń ártúrli menshik ıeleri ekenine qaramastan, bastapqyda olardy irilendirýdiń bolmaǵandyǵynda.
Sol sekildi qaýymdastyqqa Aqmola oblysy aýmaǵynda energııa jetkizetin «Stepnogorsk Energotranzıt» JShS-dan elektr energııasyn berý boıynsha qyzmet kórsetýge shart jasasý jóninde zańsyz talap alǵan «Zhasyl Damu Energy» energııamen jabdyqtaýshy uıymy da (EJU) júginip otyr. Barlyq tutynýshylary «Kókshetaý Energo» JShS jelilerine qosylǵan bul uıym óziniń «Stepnogorsk Energotranzıtke» qandaı qatysy baryn bilmeı dal. Bir jaǵynan ol «Kókshetaý Energo» JShS jelileri bóliginiń jańa menshik ıesi bolýy múmkin dep te boljaıdy. Mundaı jaǵdaıda «Zhasyl Damu Energy» elektr jelileri qyzmetin, sońǵysynyń ınfraqurylymyn paıdalanǵany úshin qosymsha aqy tóleýge májbúr bolsa, EJU klıentteri bir qalada elektr energııasyn berý úshin eki ret shyǵyndanýy múmkin. Iаǵnı elektr energııasyna tarıf olar úshin qandaı da bir ekonomıkalyq sebepsiz, tek AEK-ti qasaqana bólshekteý esebinen avtomatty túrde birneshe teńgege ulǵaıady.
О́ńirlerdegi elektr energııasy tarıfiniń osylaı mehanıkalyq ósýi – jiti nazar aýdaratyn jaǵdaı. Al zań boıynsha menshik ıesiniń jelini berýge quqyǵy joq. Tutynýshy bir qyzmetke eki ret aqy tólemeýi úshin kez kelgen energııa berýshi uıymǵa óz jelilerin bólshekteýge tyıym salynǵan. Atalǵan tehnologııalyq aspektilerdi retteý, salalyq zańnamaǵa tıisti ózgerister ázirleý men engizý baǵytynda qaýymdastyq Energetıka mınıstrligine naryq keńesin qaıta qurý, problemalardy taldap, tıisti ózgerister ázirleý týraly usynyspen júgingen. Sonymen qatar tıisti jumys toby qurylsa, ol barlyq tutynýshyǵa, onyń ishinde halyqqa negizsiz aýyrtpalyq túsiretin problemalardy júıeli qarastyryp, sheshýmen aınalysar edi.
«Artyq tóleýdiń atalǵan mysaldary tek «aısbergtiń ushy», al tutastaı alǵanda, munyń bári de elektr energııasyn berý qyzmeti salasynda júıeli problemalar bar ekenin kórsetedi. Ony tehnologııalyq aspektilerdiń rettelmeýine baılanysty óńirlik jeliler boıynsha elektr energııasyn berý qyzmetine aqy tóleýdegi naryq sýbektileriniń negizsiz shyǵystary dep tujyrymdaýǵa bolady», deıdi mamandar.