Almaty úreılengen tún

Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi «NTSSN ı I» seısmıkalyq stansalar jelisi 2024 jylǵy 23 qańtarda Almaty ýaqyty boıynsha saǵat 00.09.02-de (2024 jylǵy 22 qańtarda Grınvıch boıynsha 18 saǵat 09 mın 02 sek) jer silkinisi tirkelgenin habarlady. Kóp uzamaı «Xinhua» agenttigi Qytaıdaǵy Shyńjań-Uıǵyr aýdanynda magnıtýdasy 7,1-ge teń jer silkinisi bolyp, ile-shala 43 after­shok tirkelgen, olardyń magnıtýdasy 3-ten 5,3-ke deıin jetkeni týraly aqparat tarat­ty. Bul elde de alǵashqy derekter bo­ıynsha 6 adam zardap shegip, 2-eýi aýyr ja­raqat alyp, 47 úı qırap, 78 úı búlingen.

Áleýmettik jeliler men messendjerlerde birden Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń eki birdeı jataqhanasy qırap qalypty, zilzala 13 baldyq kúsh­pen qaıtalanady degen syndy teris aqparattar onsyz da úreıi ushyp, sandalyp qalǵan jurttyń záresin ushyrdy. Kóp uzamaı esin jıǵan qala qaýipsizdigi men tótenshe jaǵdaılarǵa jaýapty mekemeler baılanysqa shyǵyp, resmı aqparattar tarata bastasa, almatylyqtardyń smartfondaryna kelgen habarlandyrý qyzmeti jer silkinisiniń shamamen magnıtýdasy 6,2 balǵa jetkenin boljady.

Kóp uzamaı esin jınap úlgergen qala bıligi Jedel shtabtyń shuǵyl keńesin ótkizip, ári qaraı qalaı áreket etý kerektigin talqylap jatqany málim boldy. Qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń barlyq júıesi qosylyp,  barlyq mektep pen balabaqsha ashylyp, halyq panalaıtyn oryndarǵa aınaldy. Polısııa departamentinen bastap, jedel medısınalyq járdem qyzmeti, kópbeıindi, mamandandyrylǵan, balalar stasıonarlary, perzenthanalar kúsheıtilgen rejimdegi áreketke kóshti.

Alǵashqy resmı aqparattarǵa sáıkes túngi saǵat 03:00-ge deıin zil­zala saldarynan zardap shekken 8 adam jetkizilgen. Ja­­­raqat alǵan úsh adam turǵyn úılerdiń 2 jáne 3-qabatynan sekirse, úshinshisiniń jaǵdaıy aýyr ekeni aıtyldy. Qalǵany kópqabatty úılerden qashyp shyqqan kezde jaraqattanǵan. Kóp uzamaı Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Almatyda túrli dárejedegi jeńil jáne ortasha dárejedegi jaraqat alǵan 67 adam medısınalyq kómekke júgingenin habarlady.

Alaıda jurttyń kókeıinde «Zilzala munan da joıqyn ekpinmen qaıtalana ma?» degen suraq turdy. Ulttyq seıs­mologııalyq baqylaýlar men zertteýler ǵylymı orta­lyǵynyń seısmıkalyq ahýaldy baǵalaý jónindegi komıs­sııasynyń kezekten tys otyry­synyń qory­tyndysynda mun­daı jer sil­kinisiniń qaı­ta­la­nýy ekitalaı ekeni aıtylǵan. «Al­daǵy kúnderi Al­ma­­ty bol­jaý polıgonynyń aýma­ǵynda magnıtýdasy 5,6, qar­qyn­dylyǵy 7 jáne odan joǵa­ry baldy quraıtyn (MSK-64 – seısmıkalyq shkalasy boıyn­sha) kúshti zilzala 70% yqtı­mal­dyqpen kútilmeıdi», deıdi mamandar.

Biraq ábden úreıi ushqan almatylyqtardyń quzyrly mekemelerge saýaldary jetkilikti edi. Birinshi kezekte nege zilzala kezinde dabyl qaǵylmady desek, Al­maty qalalyq TJD basshysy Nur­lan Atyǵaev brıfıng barysynda sırenalar magnıtýdasy 5,5 baldan bastalatyn jer silkinisi kezinde iske qosy­latynyn málimdedi.

Almatyda búkil qalany qam­tıtyn 843 elektr sırenasy bar. Olar  seısmostansalar magnıtýdasy 5,5 baldan asatyn terbelister tirkegen kezde dabyl beredi eken.

«Tıisinshe, 4-ten bastap 5 bal­ǵa deıingi dúmpýler tir­kelgen kezde sırenany qosýdyń qajeti joq, áıtpese, dúrbeleń týdyrady. Almatyda tótenshe oqıǵalar kezinde halyqty jınaıtyn 384 pýnkt bar, olar – 229 mektep pen 115 balabaqsha. Olardyń barlyǵy seısmıkalyq turǵyda tózimdi. Túnde kúzet sol jerde jumys istedi. Bir s­a­ǵattyń aınalasynda mektep qyzmetkerleri sol jerlerge kelip, jurtty kirgizdi», dedi TJD basshysy.

Kezekti suraq: tótenshe jaǵ­daıda jınalatyn oryndar qandaı ýaqyt aralyǵynda iske qosylyp úlgerýge tıis. Retteýshi qujattarǵa sáıkes, ákimshiliktiń halyqty jınaý pýnktterine ke­lýi men ashýy ýaqyty qys mez­gilinde +1,5 saǵat, jazda +1 sa­ǵat bolsa, bel­gilengen ýaqytqa deıin barlyq jınaý núktesi ashylǵan. Qa­byldaý pýnktterin shamamen 11 myńnan astam adam panalasa, onyń ishinde 3,5 myń bala bar edi.

Almaty qalalyq TJD bas­shysy Nurlan Atyǵaev mega­polıs aglomerasııasynyń ınfra­qurylymyna eshqandaı qaýip tónbegenin aıta kelip: «Zil­zala oshaǵy jer betine álde­qaı­da jaqyn, sol sebepti keń aýmaqqa taraldy. Buǵan deıin aıtylǵandaı, QHR men Qyr­ǵyzstan aýmaǵynda 265 sha­qy­rym qashyqtyqta bolǵan­dyqtan, seısmıkalyq jaǵdaıdy Almaty turǵyndary sezdi», dedi.

BAQ pen qa­la turǵyndary­nyń suraqtaryna Ulttyq seıs­­­­mologııalyq baqylaýlar men zertteýler ǵylymı orta­ly­ǵynyń dırektory Dáýlet Sár­senbaev ta jaýap berdi. «Seıs­mıka­lyq jaǵdaıdan keıin biz Qyrǵyzstan men QHR aýmaǵynda 100-den as­tam aftershokti tir­kedik. Qa­la turǵyndary qazir 5 baldan aspaıtyn aftershokti sezi­ndi. Bul qansha ýaqytqa sozylýy múmkin? Túrkııa men Sı­rııadaǵy oqıǵalardy alsaq, zilzala dúmpýleri áli kúnge deıin jalǵasyp, biz ony tirkep otyrmyz. Sondaı-aq sizder de kún saıyn Kahramanmarash pen Sırııadaǵy oqıǵalardy jańa­lyqtan kórip júrsizder. Bizde joıqyn zilzala bola ma? Men 100 paıyz joq dep aıta alamyn. Bizde kúshti jáne joıqyn jer silkinisi de, qatty jer silkinisi de bolmaı­dy. Dúmpý azaıyp barady. Biraq qala turǵyndary men qonaq­tary qandaı da bir dúmpý­lerdi sezingen jaǵdaıda, jer silkinisi kezinde áreket etý erejelerin bilýi qajet», dedi.

Osy arada taǵy bir máse­le­ge toqtala ketý kerek. Má­se­len, qala kósheleri men syrt­qa shyǵatyn joldardaǵy kep­te­­lis­­terdi janar-jaǵarmaı quıý stan­salarynyń aınalasyna úımelegen kólikter qoldan jasasa, bul jaǵdaı jer silkingen kezde qan­shalyqty qaýipti?

Sondyqtan mamandar zilza­la kezinde janar-jaǵarmaı quıý stansalaryna jolamaý­dy, joı­qyn jer silkinisiniń qaı­ta­la­nýynan jarylystar, órt shy­ǵýy múmkin ekenin eskertedi.

Sol sııaqty Almatydaǵy oqı­ǵa eldiń resmı derek kóz­de­rine súıene bermeıtinin kór­set­­ti. Osy oraıda, eń aldymen – TJD, qutqarý qyzmeti, jer­gilikti atqarýshy organǵa qu­laq asý, kórshilerdiń chattary­na emes, óz isimen aınalysatyn mamandarǵa sený, qoǵamda tó­ten­she jaǵdaılarǵa den qoıý má­denıetin tárbıeleý qajeti de aıtylmaı qalǵan joq.

Sondaı-aq jýrnalıster nege jer silkinisi kezinde qala tur­ǵyn­daryna jappaı SMS-habar­lamalar kelmegenin suraýǵa týra keldi. 2019 jyly tur­ǵyn­dardyń shaǵymdarynyń kó­beıýine baılanysty TJD uıaly jeli operatorlarynyń tehnıka­lyq múmkindikteriniń shekteýli bolǵandyqtan, jer sil­kinisi kezinde SMS-eskertý­lerden bas tartqanyn alǵa tartty.

Megapolıstiń halqy kóp, eki mıllıonnan astam adam bar. Mundaı jaǵdaıda keı­bir abonentterge birneshe sa­ǵat­tan keıin habarlamalar ke­shi­gip kelip, halyq arasynda dúr­beleńdi ýshyqtyra túspek.

Degenmen seısenbi kúni túske qaraı Almaty turǵyndary qa­lypty tirshiligine de qaı­ta orala bastady. Barlyq kásip­oryn men uıym shtat­tyq rejimde jumysyn jal­ǵas­tyrdy. 

Almaty qalalyq Eńbek ınspek­sııasy basqarmasy 23 qańtar­da bar­lyq kásiporyn men uıym­­ shtatty rejimde qyz­met etip jatqanyn jáne jer silki­­nisine baılanysty óndi­ristik jaraqattar, jazataıym oqıǵa­lar tirkelmegenin habarlady. 

Qýanyshymyzǵa oraı, Al­maty polısııasy «balapan basyna, turymtaı tusyna» qashqan túnde tonaý, qaraqshylyq oqı­ǵalar tirkelmegenin rastady. 

Bir ǵana Almatyny emes, búkil eldi dúrliktirip ketken oqı­­ǵaǵa oraı, seısenbi kúni el­or­da­daǵy Úkimet otyrysynda Tó­­te­nshe jaǵdaılar mınıstri Sy­­rym Sháriphanov esep berdi.

«23 qańtarda túngi saǵat 12-den 9 mınýt ketkende Ulttyq ǵylymı seısmologııalyq or­ta­­­lyǵynyń deregi boıynsha, zilzala oshaǵy Almaty qala­sy­­nan ońtústik-shyǵysqa qa­raı 264 shaqyrym jerde Qyr­ǵyzstan jáne Qytaı Halyq Respýblıkalarynyń shekarasynda jer silkinisi tirkeldi. Saǵat 07:00-degi jedel jaǵdaı boıynsha 3 seısmıkalyq oqıǵa tirkelse, Almaty qalasynda – 5, Shymkent qalasynda – 2, Jambyl oblysynda – 2-3 jáne Jetisý oblysynda – 4 ball boldy. Aldyn ala málimet boıynsha ǵımarattar men qurylystardyń buzylýy tirkelgen joq», dedi.

Syrym Sháriphanov Tóten­she jaǵdaılar mınıstrligin­de Respýblıkalyq jedel shtab ashyl­­ǵanyn, aýmaqtarda da shtab­­­­tar jumys istep jatqa­nyn, mınıstrlik psıholog­teri ­«Je­­­del jeli» qyzmetin uıym­das­­­ty­ryp otyrǵanyn málimdedi. Oǵan qosa óńirler­degi azamattyq qorǵaý memle­kettik júıesiniń kúsh­teri men quraldary joǵa­ry daıyn­dyqqa keltirilip, koman­dalyq-shtabtyq mashınalar ornalas­tyrylǵan.

Mınıstr Almaty qalasy men óńirlerde zardap shekkenderdi qabyldaıtyn pýnktter jumy­syn jalǵastyratynyn, taıaý ornalasqan pýnktter týraly derekter 2GIS platformasyna engizilgenin eske saldy.

«Seısmıkalyq boljaý ko­mıs­sııasynyń boljamyna sáı­kes, Almaty qalasynyń aýma­ǵyn­da qatty jáne joıqyn jer silkinisi bolmaıdy. Son­dyq­­­tan turǵyndardan dúr­be­leń­ge salynbaýyn, tek res­mı de­rekkózge senýin suraı­myn. Qa­zirgi ýaqytta óńir­ler­de ǵı­ma­rattar men qurylys­tar­dyń, onyń ishinde qorǵanysh gıdro­teh­nıkalyq nysandardyń buzylý yqtımaldylyǵyna ko­mıssııalyq tekserý júrgizilip jatyr», dedi.

Osylaısha, seısmıkalyq qaýipti aımaqtaǵy Almatyny  Almaty bolǵaly beri qorqytyp kele jatqan, ekiniń birin sáýe­geıge aınaldyrǵan jer silkinisi taǵy da sabaq berip ketti.

ALMATY