Zamanaýı tehnologııa adam ómiriniń ajyramas quraly ǵana emes, maǵynasyna da aınalyp bara jatqandaı. Búginde uıaly telefonsyz attap basa almaıtyn, janyńda bolmasa jarty isiń júzege aspaı qalatyn dárejege jettik. Mıllıondaǵan abonenttiń aýzyn ózine qaratqan uıaly baılanystyń quny bolsa eshbir kidirissiz, alańsyz ósip jatyr. «Aýadaǵy qyzmet» aqysynyń qalaısha aspandaı beretinin túsinbegen jurt tarapynan shaǵymdar jıilep ketti.
Elimizde 17,4 mıllıon abonent paıdalanatyn mobıldi ınternet jahandyq jelige qol jetkizýdiń negizgi joly bolyp otyr. Al tirkelgen symdy ınternetti tek 2,9 mıllıon adam qoldanady. 2022 jyldyń sońynda respýblıkada 25,1 mln uıaly baılanys abonenti tirkelip, olardyń sany 3,3%-ǵa artqan. Sondaı-aq Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, 2022 jyly telekommýnıkasııa naryǵynyń kólemi 1,1 trln teńgeden asyp, onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 8%-ǵa ulǵaıypty. Onyń qasynda jergilikti telefon baılanysy qyzmetteriniń naryǵy tarylyp jatyr. 2022 jyly ol 16,6%-ǵa, 29,1 mlrd teńgege deıin qysqardy. Al ınternet jelisine qol jetkizýdi usyný boıynsha naryq 15,4%-ǵa, 474,1 mlrd teńgege deıin ósse, uıaly baılanys 2,2%-ǵa, 250,6 mlrd teńgege deıin azaıdy. Tek 2023 jyldyń qańtar-mamyr aılarynda telekommýnıkasııa naryǵynyń aınalymy 485,3 mlrd teńgeden asyp, bir jylda 9,1%-ǵa jetti.
Búginde el aýmaǵynda uıaly baılanys qyzmetterin Kcell jáne Activ saýda belgileri bar «Ksell» AQ, Beeline jáne IZI belgisimen «KaR-Tel» JShS, Tele2 jáne Altel arqyly «Mobaıl Telekom Servıs» JShS júrgizetini málim. Uıaly baılanys naryǵynyń 63%-yn Qazaqtelekom Kcell, Activ, Tele2 jáne Altel kompanııalarymen, 37%-yn KaR-Tel Beeline arqyly baqylaıdy. Operatorlar óz qyzmetterine tarıfterdi óz shyǵyndary negizinde derbes belgileıdi, ıaǵnı kez kelgen ýaqytta jáne qalaǵanynsha kótere alady. Paıdalanýshylar bir operatordan ekinshisine aýyspaýy úshin ózara sóz baılasyp, baǵany bir ýaqytta kóterýi de múmkin. Baǵaǵa áser etetin qyzmet kórsetý shyǵyndary, jelini ustaý men damytýǵa bitpeıtin ınvestısııalar, jıilikti paıdalaný quqyǵynyń quny, marketıng, jyljytý, baǵdarlamalyq jasaqtamany satyp alý, ákimshilik shyǵyndar jáne ınflıasııa ‒ operatorlardyń únemi alǵa tartatyn sebepteri. Biraq Sıfrlyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, eger 2020 jyly uıaly kompanııalar óndiriske – 136 mlrd teńge, al 2021 jyly 109 mlrd teńge ınvestısııa salsa, 2022 jyly shyǵyndar 76 mlrd teńgege deıin tómendegen. Al kompanııalar bul kezeńde paıdanyń ósýinen esh tarshylyq kórmegen.
Keıingi bir jylda Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigine (BQDA) tarıfterdiń ósýi men uıaly baılanys operatorlarynyń talap etilmegen qyzmetterdi tańýyna 200-den asa shaǵym túsken. Anyqtalǵanyndaı, operatorlar tarıftik josparda engizilgen qyzmetter kólemine eleýsiz ózgerister engize otyryp, ınternet-trafıkti, abonentter suranysyna qajetsiz ártúrli baǵyttarǵa mınýttardy ulǵaıtýmen tarıf qunyn arttyrǵan. Qazir agenttik kompanııalardy ózderiniń tarıftik josparlarynyń qunyn kelisilgen túrde kóterdi degen kúmánmen barlyq úsh uıaly baılanys operatoryna qatysty tergeý júrgizip jatyr.
Sonymen qatar BQDA Kólik jáne baılanys departamenti ázirlegen zańnamalyq túzetýler boıynsha uıaly baılanysqa arnalǵan tarıftik josparlardyń sharttaryn ózgertýge jáne abonenttiń kelisiminsiz ınternet jelisine qol jetkizý qyzmetine tarıfterdi arttyrýǵa tyıym salyndy. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń byltyrǵy naýryzdaǵy buıryǵymen jıilik jolaqtaryn taǵaıyndaý erejelerine ózgerister engizildi. Uıaly baılanys operatorlary bul túzetýlerdi joıý úshin sotqa birlesken talap-aryz túsirse de, tarazy ıinin ózderiniń durystyǵyna sendire almaǵan.
Sıfrlyq damý mınıstrligi alǵa tartqan Cable eýropalyq zertteý kompanııasynyń dereginshe, 2022 jyly Qazaqstan eń arzan mobıldi ınterneti bar elderdiń qataryna kirip, 233 eldiń reıtınginde 11-orynǵa ıe boldy. Bizde 1 Gb mobıldi ınternettiń ortasha quny 0,37 dollardy (165 teńge) qurady. Biraq BQDA bul reıtıng halyq tabysynyń mólsherin nemese jalaqy deńgeıin eskermeıdi dep sanaıdy. Máselen, AQSh-ta 2022 jylǵy ortasha aılyq tabys 4 300 dollar (2 mln teńge), Izraılde ‒ 3 300 dollar (1,5 mln teńge), Italııada 2 800 dollar (1,3 mln teńge), Reseıde ‒ 680 dollar (312,8 myń teńge), al Qazaqstanda ‒ 634 dollar (291,6 myń teńge). Sondyqtan kiris deńgeıi boıynsha statıstıkany eskermeı, mobıldi ınternettiń quny boıynsha ártúrli halyqaralyq reıtıngterge súıený durys emes.
Sol sekildi 2020 jyldan bastap operatorlardyń sapasyz baılanys qyzmetin kórsetý faktileriniń kúrt ósýi baıqaldy. Byltyrǵy qazan aıynda Speedtest mobıldi ınternet jyldamdyǵynyń jahandyq reıtıngi dereginde elimiz 142 eldiń arasynda ortasha jyldamdyǵy sekýndyna 35,9 megabıtpen (S/Mbıt) 67-orynǵa turaqtady. Eń jyldam ınternet BAÁ (269,4 S/Mbıt), Qatar (206,8) jáne Kýveıtte (191,7) bolsa, biz osy krıterıı boıynsha Aýstralııadan (97,4), Brazılııadan (47,9), Japonııadan (47) jáne Ázerbaıjannan (45,7) keıin qaldyq.
Zertteýshiler pikirinshe, elimizde uıaly baılanys naryǵy eki kompanııamen monopolııalanýyna baılanysty qyzmet sapasy tómendep, baǵa kóterilip otyr. Naryqtyń ashyqtyq koeffısıentin tekserý barysynda sheteldik uıaly baılanys operatorlaryna qazaqstandyq telekommýnıkasııa naryǵyna kirý óte qıyn ekeni belgili boldy. Zańnamaǵa sáıkes, radıojıilikterge arnalǵan saýda-sattyqqa qatysýshylardyń keminde alty oblysty, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy jáne Astanany qamtıtyn telekommýnıkasııalardyń jáne uıaly baılanystyń tarmaqtalǵan magıstraldyq jelisi, sondaı-aq baılanys salasynda keminde 5 jyl tájirıbesi bolýǵa tıis. Sıfrlyq damý mınıstrligi keltirgendeı, qazir telekommýnıkasııa naryǵynda qalaaralyq jáne halyqaralyq telefon baılanysy, ınternet jelisine qol jetkizý, spýtnıktik jyljymaly baılanys qyzmetterin usynatyn 20-ǵa jýyq tirkelgen baılanys operatory, 3 uıaly baılanys operatory jumys isteıdi. Bul rette joǵaryda kórsetilgen telekommýnıkasııalardyń tarmaqtalǵan magıstraldyq jelisine mobıldi operatorlar men 10 tirkelgen baılanys operatorlary ıe. Budan shyǵatyny, jıilikterdi bólý jónindegi saýda-sattyqqa qoldanystaǵy tirkelgen operatorlardyń jartysy ǵana qatysýǵa quqyly. Departamenttiń pikirinshe, mundaı talaptar jekelegen operatorlarǵa radıojıilik resýrsyna qol jetkizýde eleýli kedergi jasap, baılanys naryǵynda básekelestiktiń damýyn tejeıdi. Sonymen qatar bul erejeler saýda-sattyq arqyly uıaly baılanys qyzmetterin kórsetýge lısenzııa alǵan jaǵdaıda jekelegen aımaqtar men oblystardaǵy negizgi oıynshylarmen básekege túsýi múmkin shaǵyn (aımaqtyq) baılanys operatorlarynyń damýyna tusaý bolady.
Agenttikke tek bir ǵana operator qatysatyn jekelegen aýyldyq eldi mekenderde operatordy tańdaý múmkindiginiń joqtyǵy týraly shaǵymdar kelip túsip jatyr. Operatorlar mundaı ınvestısııalardan paıda taba almaıtyndyqtan, jelini shalǵaı aýyldarǵa tartýǵa múddeli emes. О́tken jyldyń qańtarynda elimizde 6 290 aýyl eseptelse, onyń 1 432-si mobıldi ınternetke qol jetkizbegen. 902 aýylda tek bir uıaly baılanys operatory jumys isteıdi, ıaǵnı tutynýshy tańdaýy bolǵanymen, básekelestik týraly aıtý artyq. BQDA abonentke tek bir uıaly operator qatysatyn eldi mekenderdiń aýmaqtarynda ózge operatorlardyń uıaly baılanysyn paıdalanýǵa múmkindik berý úshin operatorlardyń jıilikter men baılanys quraldaryn mindetti túrde birlesip paıdalanýyn engizý máselesin qaraýdy usynady. Mundaı jaǵdaıda eger eldi mekende tek bir uıaly baılanys operatorynda bazalyq stansa ornatylǵan bolsa, oǵan tilek bildirgen basqa kompanııalar jiberilýge tıis.