Jaratýshy keýdeńe quıyp bergen izgilik nuryn oryndy iske jumsaý – baqytty adamnyń tirligi. Jumyr jerdiń beti juǵymdy bolyp, aqsaqaldyqqa aıaq basqan shaǵyńda artyńa qarasań, júrgen jolyńda tazalyq izi saırap jatsa, baqyt emeı nemene? Ǵazız ǵumyrdyń qýatty da shýaqty shaǵyn arnaǵan ómirlik mamandyǵyn jaqsy kórip, soǵan jan-júregimen adal bolǵan adam bul kepti shúbásiz sezinetin bolar. О́mir boıy ult baspasóziniń týyn kóterip, jasy jetpistiń beseýine kelse de, qolynan qalamy túspegen ardager jýrnalıst, qabyrǵaly qalamger Dáýlet Seısenulynyń ómir belesterine sholý jasaǵanda osyndaı oıǵa qalamyz.
Ár mamandyqtyń ózine tán artyqshylyǵy men aýyrtpalyǵy bar. Tilshiniń tirshiligi de únemi qyz-qyz qaınap jatatyn zaýyt jumysynyń qarbalasyna uqsaıdy. Kóz maıyńdy taýysa jazǵan maqalań búgin jaryq kórip, kezegin kútip kelesisi turady. Qoǵam tynysyn seziný, jazǵan-syzǵanyńa jaýapkershilikpen qaraý – óz aldyna bólek dúnıe. Jazýǵa kóńil soqpaǵan qaısybir sátte aldyńǵy tolqyn aǵalardyń oı-qaıratynan qýat alyp, jumysqa shabyttana kirisetin sátter az emes. Mundaıda ata basylymnyń ardagerleri redaksııaǵa bas suǵyp, jastarǵa jiger berip jatady. Shırek ǵasyr boıy «Egemenniń» Semeı óńirindegi tilshisi bolǵan Dáýlet aǵa – Seısenuly gazetimizdiń Almaty bólimshesine jıi atbasyn buryp, izbasar-áriptesterine úlgi ónege kórsetip júretin jannyń biri.
Semeı oblysynyń Abaı aýdanyna qarasty Sarjal aýylynda dúnıege kelgen keıipkerimiz qalamy qarymdy jýrnalıst bolýdy bala kezden maqsat etse kerek. Aıadaı aýyldyń mádenı jańalyqtary 11-12 jastaǵy bala Dáýlettiń qalamy arqyly aımaqtyq, respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan.Ult tarıhynda esimi altyn árippen ádipteletin «Qaradan shyǵyp han atanǵan» Qunanbaıdyń qoltyǵynan demegen Doǵal bı, Alash arystary Halel Ǵabbasov, Ahmetjan Qozybaǵarov sekildi tulǵalardy túletken Sarjal aýyly qolyna qalam ustaǵan qarshadaı balany arman arqalatyp Almatyǵa attandyrǵan. Alǵashqy áńgimeleri 19 jasynda Oralhan Bókeı, Tynymbaı Nurmaǵambetov, Smaǵul Elýbaılarmen birge «Báısheshek» atty jas jazýshylardyń jınaǵyna engen ol ómir jolyn jýrnalıstıkamen ushtastyrýdy qolaı kórgen. Taýman Amandosovtyń alǵaýymen KazGÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetine qabyldanyp, Baqqoja Muqaı, Shómishbaı Sarıev, Smaǵul Elýbaı, Sultanáli Balǵabaev, Amanjol Arǵyngeldın, Jaqaý Dáýrenbekov, Jolaman Boshalaqov, Gúljaýhar Seıitjanova sekildi daryndy zamandastarymen birge bilim aldy. Tilshi ómiriniń qatpar syryna boılaǵan Dáýlet aǵa jýrnalıstik jolda talaı taǵdyrǵa arasha bolǵan azamat. Týǵan topyraǵyn aıtqanda tebirenip ketetin dala perzentiniń kóńilinde qasıet pen qasirettiń órnegi qatar óriledi.
«Men týǵan aýyl Sarjal polıgonynyń irgesi. Týǵan jerdiń keýdesin tilgilegen soıqan synaqtardy kózimizben kórip óstik. Ákem Seısen ferma meńgerýshisi boldy. Anam Qapýra ómirge 4 ul, 4 qyz ákelgen altyn alqaly ardaqty ana bolatyn. Atqa mingen ofıserler aýyl halqyna bálen saǵatta jarylys bolady dep eskertip jatatyn. Onyń qasiretti zardaby az bolǵan joq. Muny kózimizben kórip turyp, qolǵa qalam almaý múmkin emes edi», dep tolǵanady ol.
Dáýlet aǵanyń ólke tarıhyn qasiretpen aıǵyzdaǵan polıgon zalaly týraly «Iаdrolyq synaq aımaǵy: keshe jáne búgin» dep atalǵan derekti kitaby – qaraly kezeńniń kartınasyn qaz-qalpynda bere bilgen tarıhı mańyzy zor eńbek. Semeı oblystyq «Semeı tańy» gazetinde qyzmet atqarǵan jyldarynda da ólkeniń tynys-tirshiligi, aımaqtan shyqqan alyp tulǵalar týraly aıshyqty dúnıeler qalamynan tys qalmaǵan. Respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jalǵasqan jýrnalıstik joly keıin de el basylymy «Egemende» qaıta óris tapqan. Sol eki aralyqta Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Dıdar», elaralyq «Zaman-Qazaqstan» gazetterinde, respýblıkalyq «Aqıqat» jýrnalyndaǵy qoltańbasy da ýaqyt shejiresinde qalǵan jemisti jyldardyń enshisinde. Osy oraıda bizdiń áriptes keıipkerimiz qazaq jýrnalıstıkasynyń qaranarlary Yryshan Musauly, Balǵabek Qydyrbekuly, Qaltaı Muhametjanov, Kákimjan Qazybaev, Kamal Smaıylov syndy ustazdarynyń esimin iltıpatpen eske alady.
Dáýlet Seısenulynyń ómirindegi erekshe bir aıshyqty sát dep onyń el basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń turaqty aksııasyna aınalǵan «Ulylyqqa taǵzym» jaıaý joryq ekspedısııasynyń belsendi múshesi bolǵanyn aıta ketken jón. Bul jaıaý joryq «Egemenniń» ardageri Mamadııar Jaqyptyń bastamasymen hakim Abaıdyń 150 jyldyǵynda bastalǵan. Semeıden shyqqan jaıaý júrginshiler Jıdebaıǵa deıin bes jarym kúnde jetken. Keıinnen osy aksııa IýNESKO-nyń kúntizbesine engen Jambyl, Áýezov, Sátbaev, Músirepov, Mahambet, Shákárim, Súıinbaı, Túrkistannyń 1500 jyldyǵy, Semeı atom polıgonynyń jabylýynyń 20 jyldyǵynda jalǵasyn tapty. Dáýlet Seısenulynyń yqpalymen sonyń tórteýi Abaı elinde ótkizildi. Elimizdiń shyǵysy men batysy, ońtústigi men soltústigin tutasymen qamtyǵan bul sapardyń jalpy qashyqtyǵy 1 600 shaqyrymdy quraǵan. Sapar barysynda oǵan qatysýshylar joldaǵy eldi meken turǵyndarymen kezdesip, ulylardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn nasıhattaǵany ǵajap-aq...
Jıyny on saparda jaıaý joryq ekspedısııasynyń turaqty músheleri Mamadııar Jaqyp, Baltabek Ersálimuly, Zeınolla Serikqalıev, Dáýlet Seısenulymen birge О́mirzaq Aıtbaev, Erlan Sydyqov syndy akademıkter, kórnekti jazýshy Marhabat Baıǵut, Búrkitbaı Aıdarhanov, Baltash Álıev sekildi polkovnıkter bularmen birer saparda birge bolypty. Dáýlet aǵa ár jyldarda osy saparlardyń bárine qoldaý bildirgen «Egemenniń» basshylary Nurlan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan, Erjuman Smaıyl, Saýytbek Abdrahmanov esimderin ataı kelip, olarǵa alǵys sezimin bildire ketýdi de umytpady.
Ulylar eliniń týmasy tarıhı tulǵalardyń ómir tynysyn qalamyna arqaý etýden syrt qalǵan joq. Aıtalyq, onyń «Shákárim» dep atalatyn derekti kitaby dala danyshpanynyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aldymen Astanadaǵy «Folıant» baspasynan «Nartulǵa», budan soń Almatydaǵy «Qazaqstan» baspasynan «Ǵıbratty ǵumyr» serııasymen jaryq kórdi.
D.Seısenuly búginde on shaqty derekti kitaptyń, jeti dramalyq pesanyń avtory. Onyń pesalarynyń birinde Abaı men Shákárimniń («Abaı-Shákárim»), ıaǵnı ustaz ben shákirttiń arasyndaǵy syılastyq – jasy úlken aǵanyń inige qamqorlyǵy, jeke basynyń úlgi-ónegesi, ini tarapynan aǵa ósıetine adaldyǵy sóz bolsa, al «Muhtardyń muraty» dep atalatyn kelesi pesasynda atynan kórinip turǵandaı, «soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósken» hakim aqynnyń ómir jolyn ashyp kórsetý zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń basty maqsat-muraty bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq ol «Maestro», «Mahabbat valsi» dep atalatyn pesalarynda basynan san qıly taǵdyrdy ótkergen ataqty skrıpkashy Áıtkesh Tolǵanbaev pen «vals koroli» atanǵan belgili kompozıtor Beken Jamaqaev týraly drama tilimen baıandaıdy. 2018 jyly onyń halqymyzdyń súıikti perzenti, janjaqty talant ıesi Jánibek Kármenov týraly derekti kitaby joǵaryda atalǵan «Folıant» baspasynan jaryq kórip, al «Jánibek án salady...» atty drama-rekvıemi Semeıdegi Abaı atyndaǵy sazdy-drama teatrynda qoıyldy.
Hakim Abaıdyń 175 jyldyǵynda jýrnalıst-jazýshynyń kórnekti abaıtanýshy ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qaıym Muhamedhanov týraly «Er qazaq» dep atalatyn kólemdi derekti kitaby jaryq kórdi. M.Áýezovtiń Qaıym Muhamedhanov jáne Qabylbek Shyraqbaev syndy qos shákirti týraly «Qaısar Qaıym» jáne «Temirtaý tragedııasy» dep atalatyn qalamgerdiń eki pesasy da – sahnaǵa suranyp turǵan dúnıeler. Qalamger D.Seısenuly – memlekettik, salalyq orden-medaldarmen marapattalǵan tulǵa. Semeı qalasy men Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty.
– Qalam – qasıet. Onyń kıesin ketirip, tunyǵyn laılaýǵa bolmaıdy. Men, eń aldymen, jýrnalıspin. Osy kıeli mamandyqtyń arqasynda qazaqtyń salqar dalasyn tegis sharladyq, atymyz tórge ozdy. Taý tulǵalarmen dıdarlasyp, pikirlestik. Kezi kelgende qoǵamdaǵy túıtkildi máselelerdiń túıinin tarqatýǵa tilshi retinde, azamat retinde ún qostyq. Qalammen tabystyrǵan taǵdyryma rızamyn. Adam, eń aldymen, mamandyq tańdaýda qatelespegeni jón, – deıdi Dáýlet Seısenuly.
ALMATY