Shyǵarmashylyq adamyna eń keregi – erkindik. Oı erkindigi. Qudaı taǵala bolmysyna baılap bergen osy bir qasıetti sózi men isine, ómirlik ustanymyna ádemi árimen sińire alǵan qalam ıesi daralana biledi. Sondaı baǵyt ustap, qýatty qalamymen jýrnalıstıkaǵa qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan pýblısıst-jazýshy, aýdarmashy, baspager Talǵat Aıtbaıulynyń ómir belesine úńilgende qaısar jannyń kelbetin kóremiz.
Tirshiligin tilshilikpen órgen jýrnalıstıkanyń bútin bir býyny, qolyna qalam ustaǵan úlken-kishi mereıli belesine úlken shyǵarmashylyq órleýmen jetken Talǵat Aıtbaıulynyń qoltańbasyn jazbaı tanıdy. Tamyryńdy taryltatyn táýeldilikten ada, jalǵandyqty jany qalamaıtyn keıipkerimiz zaman reńi qalaı ózgerse de, ishki tazalyǵyńdy saqtaı bilý azamattyq óre ekenin aıtýmen keledi.
«Jazý adamy únemi izdeniste júrý kerek», deıdi qalamger. Ol úshin asqan baıqampazdyq, tapqyrlyq kerek-aq. Talǵat aǵamyz da dál sondaı. Jazýshynyń aýzynan estigen myna bir oqıǵa bizdi eriksiz tamsandyrdy. Naǵyz jýrnalıst osyndaı bolýy kerek qoı dep oı túıdik.
Keıipkerimizdiń «Halyq keńesi» gazetinde bólim meńgerýshisi qyzmetinde júrgen kezi. Aýyl sharýashylyǵy akademııasynda hatshylyq qyzmet atqaratyn tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Bazarhan Rústembaev habarlasyp, Jýalyda Baýyrjan Momyshulyna arnalǵan mýzeı ashylatynyn, eldegi aǵaıyn jerles jýrnalıstiń sol is-sharada boı kórsetkenin qalap otyrǵanyn aıtyp, birge baryp kelýge qolqa salady. Ini-dosynyń sózin jyqpaǵan ári batyr rýhyna taǵzym etýdi paryz sanaǵan Tákeń de týǵan jerge tartyp otyrady. Joldyń qıyndyǵy ǵoı, erte jolǵa shyqqannyń ózinde Jýalyǵa jetkende is-shara aıaqtalyp, eldiń kóbi tarap ketipti. Keshigip jetken ekeýi mýzeıdi kórip shyqqan soń kidirmesten aýdan ákimi Erkinbek Soltybaevtyń úıine barady. Keń dastarqan tórinde Sherhan Murtaza men jubaıy Márııa apamyz, áskerı ǵalym, polkovnık Kım Serikbaev, Baqytjan Momyshuly men Zeınep Ahmetova jeńgemiz otyrady.
Esikten sálem bere engen izetti inisin Sheraǵań qýana qarsy alyp: «Búgin bul úıge Talǵat óz aıaǵymen kelip tur. Endi bir on jyldan keıin muny shaqyryp keltire almaısyńdar», dep arqasynan qaǵypty. Sóıtip, aldyna tartylǵan bastyń qulaǵyn kesip alyp, aramyzdaǵy kishimiz sensiń ǵoı dep izbasar inisine usynýdy da umytpapty. Talǵat Aıtbaıuly sonda Sheraǵań bergen qulaqtyń bir shetinen kishkene tistep, qalǵanyn appaq qaǵazǵa orap, kostıýminiń oń qaltasyna salyp alypty. Emen-jarqyn kúıdegi otyrysta aıtylǵan basqa da áserli áńgime aǵamyzdyń jadynda jaqsy juptalypty.
Qyzyq-dýman ertesi kúni jalǵasyp, taǵy bir ıgi is-sharanyń bel ortasynda júredi. Sapardyń úshinshi kúni «Bolshevık» ujymsharyn uzaq jyl basqaryp, zeınet demalysyna shyqqan Ábildábek Qoıbaqovtyń shańyraǵynda qonaq bolady. Aýyl shetinde, taý bókterleı ornalasqan álgi úıdiń aýlasynda ne óspeıdi deısiz? Alma aǵashynyń jıyrmadan astam túri, almurt, órik, alhory, shıe, júzim, tipti dolanaǵa deıin jaıqalyp tur. Kelgen qonaqtarǵa ásem baǵyn maqtanysh sezimmen aralatyp júrgen úı ıesiniń eńbekqorlyǵy erekshe tánti etip, ózin báz bir ıran baqtyń arasynda júrgendeı kúı keshedi.
Sonymen, ne kerek, sapardyń besinshi kúni Qulan jerinde jalǵasady. Kókdónen aýylynyń arǵy-bergi tarıhyna qanyq Tákeń serikterine sol topyraqtan shyqqan tuǵyrly tulǵalar týraly áńgimelep, kıeli jerge taban tireıdi. Ásirese 1971 jyly talantty kompozıtor, osy aýyldyń týmasy Mels О́zbekovti alǵash kórgen sáti kóńilinde saırap turǵanyn sezdiredi.
Qysqasy, mýzeıdiń ashylýyna qatysa sap Almatyǵa qaıtamyn degen keıipkerimiz Jambyl jerinde bes kún aıaldaıdy. Qaltasynda Sheraǵań bergen qara qoıdyń qulaǵy... Qasynda Bazarhan Rústembaev. Kólik soniki. «Bir kúnde baramyz da, qaıtamyz dep attanyp edik, týǵan jer tósin bes kún sharladyq», dep kúle eske alady sol kezdi. Almatyǵa kelgende aspanda tikushaqtar sherýi saltanat quryp, Jeńis kúni toılanyp jatqan sát eken. Qyrqynan shyǵýǵa tıis sábıi men jas bosanǵan kelinshegin de umytyp, aǵasymen birge bes kún, bes tún júrgen Bazarhanǵa, árıne, kelinshegi renjıdi, kózine jas alyp aǵasyna muń shaǵady. Aǵasy inisine arasha túsip, týǵan jerdi aralaýǵa sebepker bolǵan jaıdy aıtady. Talǵat aǵamyz da osynaý qyzyqqa toly jolsapardan ne túıdi deısiz ǵoı?
«Bolshevık» ujymsharyndaǵy 25 sotyq aýlasyn ǵajap baqqa aınaldyrǵan tabandy jannyń eńbegi «Halyq keńesi» gazetine jarııalanǵan maqalasy arqyly jalpaq jurtqa tarady. Araǵa taǵy biraz ýaqyt salyp kompozıtor Mels О́zbekov týraly «Ánimen áldılegen azamat kóz jumdy. Al kóńilde biz oǵan sońǵy qurmetimizdi kórsete almadyq-aý degen oı qaldy» deıtuǵyn syrshyl sezimge toly essesi jazyldy. Taǵy biraz jyldan soń «Ulan» gazetine avtordyń Ábildábek Qoıbaqov jóninde «Artynda aýyl qaldyrǵan» degen bir bettik maqalasy jarııalandy. Maqalada ujymshardyń 60 jyldyq tarıhyndaǵy basqarǵan jalǵyz qazaq basshynyń tabandy eńbegi, Teris ózenine úlken kópir salyp kóptiń yqylasyna bólengeni, jańa aýyldyń qazyǵyn qaqqany, eki qabatty eńseli mektep turǵyzyp, jas urpaqqa jarqyn kúnder syılaǵany, artyna qaldyrǵan odan basqa da sharapatty isteri, álgi sharýashylyqty qalaı mıllıoner ujymsharǵa aınaldyrǵany, qaıratker azamattyń halyqshyldyǵy men ónegeli ómir joly týraly syr shertilgen. Maqala sońynda ózi irgetasyn qalaǵan «Jańa Teris» aýyly Ábildábek aýyly dep atalsa, qalaı jarasar edi degen oı tastaıdy.
Jambyl jerindegi sáýleli sapardy túıindegen taǵy bir maqala osydan eki jyl buryn jaryq kórdi. Bul shyndyqtyń shyraqshysy bolyp ótken Sheraǵań týraly. Taqyryby – «Qara qoıdyń qulaǵy». Dastarqan basynda Sheraǵań usynǵan qara qoıdyń qulaǵynan bastaý alatyn áserli dúnıe kóńil kógin terbeıdi. Bir ǵajaby, aǵasy usynǵan qara qoıdyń qulaǵy dál osy kúni de Talǵat aǵanyń shańyraǵyndaǵy kitap sóresinde tas bolyp keýip qalǵan kúıde saqtaýly tur.
Qarap otyrsańyz, bir sapardyń nátıjesinde jazylǵan tórt birdeı maqala. Tórteýinde tórt túrli oqıǵa, san alýan sezim órnegi. Áste qalamgerdiń sheberligi, óz ereksheligi degenimizdiń bir mysaly osy shyǵar. Tilshiliktiń aýylyna at baılaǵan jastarǵa qaratyp: «Bul da – bir artymyzda qalatyn iz. О́mirde eshteńe eleýsiz ótpeıdi. Jadyńda túıip júrseń, jazylatyn der kezi keledi», dep tolǵanady qalamger.
Qalamy arqyly talaı taǵdyrǵa arasha túsken Talǵat Aıtbaıuly qaı kezde de aqıqatty asqaqtatyp keledi. Al jankeshtilikpen 24 jyldan beri shyǵaryp kele jatqan «Jyl – on eki aı» jýrnaly – balalar ádebıetine jasalǵan aıryqsha qamqorlyq. Sol sekildi Jeltoqsan qasireti týraly materıal izdegen jan onyń otyz bes jyl boıy úzbeı jalǵastyryp kele jatqan «Almaty. 1986. Jeltoqsan» aıǵaq-kitaptaryna júginetini aıdan anyq. Jazýshynyń shyǵarmashylyq eńbek jolynda ult baspasózine sińirgen eńbegi saırap jatyr.
Orta mektepti bitirgennen keıin eńbek jolyn týyp-ósken Jýaly aýdanyndaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepte ınternat tárbıeshiliginen bastaǵan ol 1975 jyly áskerı mindetin ótegennen keıin osy mektepte qazaq tili men ádebıeti pánderinen sabaq berdi. QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde oqı júrip, Qazaq radıosynyń jastar men balalarǵa habar taratatyn redaksııasynda redaktor qyzmetin atqardy. 1980 jyldyń qarasha aıynan bastap respýblıkalyq «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazetinde bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy janyndaǵy «Aýdarma» alqasynda aǵa redaktor, Almaty oblystyq teledıdarynda saıası sholýshy, «Halyq keńesi» gazetinde bólim meńgerýshisi, jastardyń respýblıkalyq «Araı-Zarıa» jýrnalynda jaýapty hatshy, bas redaktordyń orynbasary qyzmetterin abyroımen atqarǵan. 1997 jyly «Toǵanaı T» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigin quryp, dırektory, 2001 jyldan bastap jaryq kóretin «Jyl – on eki aı» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin jemisti jalǵastyryp keledi.
Alǵashqy áńgimeleri oqýshy kezinde oqyrmanǵa jetti. Belgili kınorejısser A.Shájimbaımen birigip «Báıterek», «Barbol» derekti fılmderiniń ssenarııin jazyp, ekrandaǵan. Kınorejısser O.Sarbasovpen «Jambyl» derekti fılmin túsirgen. «Nan men ter» (1998), «Án áleminiń Ábıirbegi» (1998) syr-suhbat kitaptary, «Myń bir kún, myń bir tún» («Tysıacha odın den, tysıacha odna noch») romany qazaq, orys tilinde (aýdarǵan N.Kenjeǵulova) jaryq kórdi (2000). T.Aıtbaıuly – sonymen birge «Qazaǵym degen biz barmyz» romany, «Aıtpaı qoıdy-aý demeńiz» pýblısıstıkalyq kitaby, «El jáne Men» esseler jınaǵy, Jolbarys bı týraly «Ańyz bop jetken Abyz» tarıhı roman-essesiniń avtory. Onyń ádebı jazbashylyǵymen áıgili ujymshar qurylysynyń ardageri, Sosıalıstik Eńbek Eri Núsipbek Áshimbaevtyń ómirbaıandyq «Ǵasyrǵa ulasqan ǵumyrym», akademık Rahymjan Eleshevtiń taǵdyryna qatysty «Syrymdy ózim aıtamyn...» memýarlyq romandary, Jýaly aýdanyndaǵy «Bolshevık» ujymsharyn kórkeıtken tóraǵasy Ábildábek Qoıbaqovtyń «Urpaǵyma ósıet» kitaby oqyrman qolyna tıdi. Abaı atyndaǵy orta mekteptiń túlekteri, ustazdary týraly «Bir aýyldyń túlep ushqan jastar edik» kitabyn óz qarjysyna shyǵaryp, tegin taratqan. Jazýshynyń aýdarýymen, tikeleı qarjylandyrýymen pýblısıst-jazýshy V.Mıhaılovtyń «Hronıka velıkogo djýta» kitaby «Uly juttyń jazbalary» degen atpen oqyrmanǵa jol tartty (1992). E.Úsenbaev, M.Ahmetpen birlesip jazǵan «Jeri, sýy dýaly – Jýaly» tarıhı tanymdyq kitaptyń da avtory. «Jyl – on eki aı» jýrnaly balalar basylymdary arasynda Qazaqstan Jýrnalıster akademııasynyń «Altyn juldyz» belgisin (2007), jyl saıynǵy ulttyq qoǵamdyq syılyq «Altyn Júrek» dıplomyn (2009) ıelendi. «Almaty 1986 Jeltoqsan» toptama kitaptarynyń 17 tomyn qurastyryp, elge usynǵan. Memlekettik tapsyrys boıynsha osy kitaptardyń alǵashqy 4 tomy «Jeltoqsan kóterilisi» degen atpen jaryq kórdi. T.Aıtbaıuly «Jeltoqsan» aıǵaq-kitaptary úshin Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń K.Qazybaev atyndaǵy syılyǵyn alǵan. Ol – Jýaly aýdanynyń Qurmetti azamaty. Qalamgerdiń eńbegi baǵalanyp jatsa, mereı emes pe? Talǵat aǵamyzdyń qalamynan aldaǵy ýaqytta oqyrmanyn qýantatyn talaı shyǵarma jazylatyny anyq.
ALMATY