Osydan on aı buryn Shet aýdanynyń Taldy aýylynda ákim saılaýy ótti. Oǵan «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń Qaraǵandy qosynyna on bes jyl boıy jetekshilik etken jýrnalıst Nurlan Ábjanov óz kandıdatýrasyn usyndy. Osy óńirdiń topyraǵynan ósip-óngendikten halyq qoldap, 251 daýys jınap, ákim bolyp saılandy.
Nurlan Amanuly ulttyq arnada qyzmet ete júrip-aq aımaqtyń kóptegen kúrmeýli máselesiniń sheshimin tabýǵa yqpal etken. Máselen, tozyǵy ábden jetken aýyl mektebine kúrdeli jóndeý jumysyn jasaýǵa atsalysady. Ańqasy kepken aýylyna sapaly aýyzsý tartyp berýge de belsene kirisedi. Qumkól aýlyna kópir kerek dep te bılik nazaryn aýdartady. Jýrnalıstıkadaǵy osy eńbekteri eleýsiz emes. Oblys ákiminiń «Altyn suńqar» syılyǵyn «Altyn mıkrofon» atalymy boıynsha ıelendi.
«Ár qyzmetimnen túrli tájirıbe jınadym. Jýrnalıstıkada jan-jaqty bolýdy úırendik. Zań salasynda quqyqtyq saýatymyzdy jetildirdik. Kásipkerlik palatadan kásippen aınalysýdy, qarajat tartýdyń túrli tetigin túısindik. Sharýashylyq ashyp, qara jumysqa boıymyzdy úırettik. Osynyń bári jańa qyzmetime septigin tıgizedi», deıdi ákim.
Taldy aýylynyń kireberisinen jaqynda Seńkibaı bı batyrǵa arnalǵan eskertkish alańy salynypty. Bıdiń nyshanyna aınalǵan suńqardy tuǵyrǵa qondyryp, taqtaǵa bıdiń ataly sózin jazyp, arnaıy oryndyq qoıypty. Eskertkish aýylǵa bólingen túrli jobalardan únemdelgen qarjyǵa salynǵan. Qazir aýylǵa kelgen jurttyń barlyǵy aıaldaıtyn qasıetti orynǵa aınalǵan.
Taldy arheologııalyq parkine jol osy aýyl arqyly ótedi. Byltyr da, bıyl da týrıster legi kóp. Fransııadan, Germanııadan keletinder sany artqan. Osyny oılaǵan ákim kireberisten kelýshilerdi qarsy alatyn aýyldyń tólqujatyn bılbordqa ornatyp qoıypty. «Qarajartas» qorymynyń sýreti bar. Munymen qosa, aýyl ishine taǵy úsh birdeı bılbord turǵyzǵan. Oǵan aýyl ónerpazdary, aýyldan shyqqan tanymal tulǵalar men eńbek adamdarynyń sýretteri ilingen. Bul jumysqa 7,5 mln teńge qarajat bólinipti.
Osy ýaqytqa deıin aýyl ákimdigi Mádenıet úıiniń aıadaı ǵana eki bólmesinde jumys istep kelgen. Nurlan Amanuly qaraýsyz qalǵan toıhana ǵımaratyn 7 mıllıonǵa satyp alyp, aýdan ákimdiginen qurylys jumysyna qarjy suraǵan. 15 mln teńgege jóndeý jumysy júrgizilip, keńse jıhazdary men kompıýterler satyp alǵan. Dál qazir ákimdiktiń aldyna tastósenish tóselip jatyr. Ákim kelesi apta aýyldaǵy aǵaıynmen birge lentasyn qımaqshy.
Biz aýylǵa barǵan kúni feldsherlik-akýsherlik pýnkttiń(FAP) irgetasynyń qadasy qaǵylyp jatty. «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasymen boı kóterip jatqan jańa nysannyń syrtqy qorshaýlary salynypty. Eki-úsh tehnıka shańdatyp jumys ústinde júr. Bas merdiger «Agropromremstroı» JShS jumysyn qyrkúıek-qazan aıyna deıin aıaqtaıdy. FAP-qa 200 mln teńgeden asa qarajat bólingen. Aýyl basshysynyń ótinishimen merdiger aýyl turǵyndaryna jumys berip otyr.
– Negizi qalada jumys istep júrgenmin. Aýyldan FAP salynady dep ákim habarlasyp, jumysqa shaqyrdy. Áke-sheshem osynda ǵoı. Otbasymmen sol kisilerdiń qasyna keleıik, aýyldyń bir kirpishi bolsyn qalasaıyq dep sheshtik. Jalaqysy da kóńilge qonymdy, – deıdi aýyl azamaty Darhan Ábiltaıuly.
Biz izdegen aýyl ákimi osy qurylystyń basynda júr eken. Qurylysqa 10 aýyl azamatyn ornalastyrypty. Jumyskerlerge bir aspaz eki mezgil taǵam ázirleıdi. Onyń da bekitilgen eńbekaqysy bar. Sonymen qosa, aldaǵy ýaqytta aýyldaǵy áıelderdi sylaq jumysyna qabyldaıdy.
Jaqynda aýyldan dárihana ashylady. Ákim jergilikti bıýdjet qarajatynyń 2 mln teńgesine pavılon satyp alypty. Bul sharýany aýyldaǵy aýrýhanada otyz jylǵa jýyq eńbek etken medbıke Maǵrıpa Baılenovaǵa tapsyrypty.
Aýyl mektebinde de kúrdeli jóndeý jumysy júrip jatyr. Qyryq jyl boıy esigi men terezesi múldem aýystyrylmaǵan. Ábden shirýge aınalǵan. Balalar eskirgen esik pen terezeniń jaqtaýynan soqqan sýyqta amalsyz otyryp, bilim alýǵa týra kelgen. Ásirese qystyń sýyǵy shydas bermeı ketedi eken. Sonyń kesirinen kómirdi eki ese jaǵyp kelgen. Jóndeý jumysy tamyz aıyna deıin tolyq bitedi. Munda da aýyldyń alty azamaty eńbek etip júr.
– Mekteptiń úsh qabatyndaǵy barlyq kabınettiń esigin aýystyryp bittik. Endi terezelerdi aýystyrýǵa kiristik. Barlyǵyn aýyl azamattary atqaryp jatyr. Bastysy, balalar bıyl qysta alańsyz sabaq oqıtyn bolady. Soǵan qýanyshtymyz, – deıdi aýyl turǵyny Meıram Ibraev.
Jańa ákimdik ǵımaratynda jıyn ótetin zal, jas mamandar men aýyldaǵy ýchaskelik ınspektordyń jeke kabıneti bar. Ákimniń saılaýaldy baǵdarlamasynda aýyl kóshelerine beınebaqylaý ornatamyn degen jospary bar kórinedi. Ýádesine saı, basty kóshelerge tórt birdeı beınebaqylaý kamerasyn ornatypty. Munyń bárin aýyl polıseıi óziniń monıtorynan kórip, baqylap otyrady.
Aýyl aqsaqaly Muhtar Túsip ákimnen kómek suraı kelipti. Jurt bolyp jumylyp aýyldyń irgesindegi mazar qorymyn qorshap jatyr eken. Sonyń materıaldary qaladan jetipti. Júkti túsirisetin eki-úsh jigit kerek eken.
– Jańa ákimimiz aýyldy kógertip jatyr. Istegen isin halyq kórip otyr. Jylda taýdan aǵatyn sý aýyldy ekige qaq bólip basatyn edi. Bıyl sýdan aman-esen óttik. Kúzde aýdannan tehnıka aldyryp, jarty shaqyrym bóget turǵyzdy. Kópirdiń astyndaǵy qumdy tazalap, úsh arna jasatty, – dep batasyn jaýdyrdy Muhtar aqsaqal.
Aýyl aqsaqaldary ózderi saılaǵan ákimge bıyl tońnyń qalyń bolatynyn, sýdyń mólsheri jyldaǵydan kóp keletinin eskertken. Aýyl ákimi aýdan ákimdiginen osy baǵyttaǵy sharýaǵa 1 mln teńge qarajat surap, soǵan tender jarııalaǵan. Tehnıka tizgindegen jigittiń janyn qoımaı, taýdan keletin tasqynǵa bóget te soqtyryp alǵan. Aýyl kóshesine 81 jaryqsham qoıylǵan. Bes kóshege asfalt tóselip, eki kósheni kelesi jylǵa qaldyrǵan. Burynǵy stadıon ornynan jap-jańa fýtbol alańy salynady. Osy aptanyń aıaǵyna qaraı jumysty bastamaqshy.
Nurlan Amanuly aýyl azamattarynyń qoldaýy aıryqsha ekenin aıtady.
– Aýyl azamattary aýyzbirliginiń arqasynda kóp sharýa júzege asyp otyr. Máselen, jigittermen aqyldasyp, jylqy qorshaýyn salaıyq dep sheshtik. Azamattar az-maz aqsha jınadyq ta, qaladan qajetti symdy, tor qorshaý men trýbalar alyp keldik. Eki kúnniń ishinde turǵyzdyq. Osy jerge jylqysyn qamaıdy, tańbalaıdy, satatynyn osy jerden quryq salyp ustap, artyp jiberedi, – deıdi ákim.
Jaqyn kúnderi aýyldan áleýmettik dúken ashylady. Endi aýyl jurty azyq-túlikti qoljetimdi baǵamen alady. Buǵan da ákim bastamashy bolǵan. Jergilikti bıýdjettiń aqshasynan taǵy bir pavılon ákelip qoıypty. Dúkenniń sharýasyn aýyl turǵyny Dáýlet Táýkeshovke senimmen tabystaǵan. Qaladaǵy «Gúljan» saýda ortalyǵymen kelisimshart jasasýǵa da sebepshi bopty. Dúkenniń zattaryn sodan tasıdy.
Osydan bes-alty jyl buryn aýylǵa órt sóndirý kóligi satyp alynǵan eken. Alaıda turaq bolmaǵandyqtan, shtat berilmeı kelgen kórinedi. Mádenıet úıiniń artyndaǵy otyz jyl boıy qańyrap turǵan ǵımaratty tańdap alǵan. Qystyń ishinde jigitterdi jınap, bir qabyrǵasyn qulatyp, qaqpa qylǵan.
– Turaq daıyndaýymyz bir sharýa bolsa, «Gaz-66» kóligin jóndeý ekinshi sharýa boldy. Kólik júrgizýshisi Aıbek Jumabektiń eńbegin atap ótýimiz kerek. Tórt birdeı jańa dóńgelek saldyq. Motopompa satyp aldyq. Aqyldasyp avtomatty sý sepkishti ornatýdy jón sanadyq. О́ıtkeni 2 tonna bóshke sý dala órtin sóndirýge azdyq etedi. Munymen qosa, 60 órt sóndirý shypyrtqysyn daıyndadyq. Aýyldyń alty jigitin shtatqa qabyldandy. Kerek-jaraǵymyzben qamtamasyz etti. Endi rasııaǵa tapsyrys berdik. Ekinshi jalaqymyzdy alyp úlgerdik, – deıdi órt sóndirý beketiniń kapıtany Baýyrjan Mahmetov.
Taldy aýylyndaǵy uıaly baılanys múmkindigi de mol. Kóktemde aýyldyń barlyq úıine tegin Wi-Fi modemi men kabeli taratyldy. Barlyq úıdiń keń jolaqty ınternetke qoly jetken. Ákim jol qaýipsizdigine de basa mán bergen. Kóshe ishine jol belgilerin ornatyp jatyr. Qolǵa alynǵan sharýanyń biri – taldardy kesý. О́ıtkeni tamyry shirigen tal úzilip qulaǵanda toq symdaryn qıyp jiberip, sonyń saldarynan eki-úsh aýyl jaryqsyz qalady. Jalpy, munda jaryq jıi sónedi. Sebebi belgili. Elektr baǵanalary ábden eskirgen.
– Taldy men Bereket aýylynyń aralyǵyndaǵy elektr baǵanalarynyń jóndelmegenine ondaǵan jyl boldy. Qyrsyq shalǵandaı, osy aralyqqa jaı oty da kóp túsedi. Qulaǵany qulap, qulamaǵany jarty belinen opyryla qısaıyp, toq symdary salbyraǵan. Jamaýdan quralǵan baǵanalar endi jóndeýge de kelmeıtin qalypqa jetken. Osy máseleni «ShetEnergo» JShS basshylyǵyna halyq atynan ótingen edik. О́tinishimiz jerde qalmaı, arnaıy jóndeý tobyn jiberdi. Izolıatorlar aıyrbastaldy, qulaǵan baǵanalar jańartyldy, sozylǵan symdar tartyldy. Biraq másele munymen sheshildi deý qıyn. Apatty ýchaskiler joıylǵanymen, shirigen baǵanalar da az emes. Bul másele de biz úshin kún tártibinde tur, – deıdi ákim.
Ákim Taldy aýylyna tıesili 15 myń gektar jer belgisiz bireýdiń qolynda deıdi. Sol sebepti, jer máselesi ótkir turǵanyn aıtady.
– Aýyldaǵy jer máselesi qazir daýly ári sheshimi kúrdeli problemaǵa aınaldy. Kezinde jerdi ıelengender búginde ne memleketke ótkizbeı, ne ózderi paıdalanbaı, jaıylym men shabyndyq paıdalanylmaı otyr. Taldy aýyldyq okrýgi boıynsha barlyǵy 124 myń gektar jer bolsa, sonyń 15 myń gektary belgisiz bireýlerdiń qolynda. Osy jer telimderin qaıtarsa, jersiz otyrǵan sharýalar kádege jaratatyn edi. Bıyl qysta sharýalardyń shóbi azdyq etip, qanshama malynan aıyryldy. Odan keıingi másele – jylqy men sıyr tabyny. Qazir baqtashy tappaı otyrmyz. 325 myń teńge aılyq tóleımiz desek te, eshkimniń qulqy joq. Kún qurǵatpaı iske asyratyn taǵy bir úlken sharýa bar. Aýyl ákimdikterin tehnıkamen qamtamasyz etý kerek. Bir-bir traktordy tirkemesimen berse, sanıtarlyq tazalyq, qysta aýylaralyq joldyń qaryn kúreý, jazda órt qaýipsizdigi úshin jer jyrtý, kúzde az qamtylǵan otbasylarǵa shóp túsirip berý, kóktemgi tasqynnyń aldyn alýǵa bógetter turǵyzý sekildi sharýalar sheshiler edi. Qysqasy, bir aýyldyń bar máselesi osy 20 mln teńgege tirelip tur. Osyndaı máseleler eskerilse eken deımiz, – degen búkpesiz oıyn jetkizdi jýrnalıst-ákim.
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany,
Taldy aýyly