Múmkindikti molaıtý – paryz

Memleket basshysy erekshe qajettiligi bar jandarǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaýdy, olardyń ınstansııalar men qaǵazbastylyq boıynsha júrýin, sonymen qatar kórsetiletin qyzmetti berýshilerdiń alýshylarmen baılanysyn boldyrmaýdy tapsyrǵany málim. Bul iske jaýapty organdar ózara birlesip elimizdiń barlyq 20 óńirinde qanatqaqty rejimde me­dısınalyq-áleýmettik saraptama (MÁS) júrgizýdiń syrttaı formaty boıynsha jobany iske asyryp keledi. Byltyr 76,4 myń­nan asa ótinim syrttaı format­ta qaralsa, bul – kýálandyrýdan ótken múgedektigi bar adamdar­dyń jalpy sanynyń 30,4 paıyzy. Ońdy ózgeris – múgedektik tobyn belgileý jónindegi qyzmetti alý úshin ótinish berýshige turǵylyqty jeri boıynsha emhanaǵa júgi­nip, qajetti tekserýden ótkennen ke­ıin qalǵan úderistiń aqpa­rat­tyq júıelerdi ıntegrasııalaý esebinen onyń qatysýynsyz júrgizilýi. Ázirleýshiler syrttaı kýálandyrýǵa kóshý ákimshilik jáne bıýrokratııalyq kedergi­ler­di joıyp, MÁS sheshimderiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetini­ne sendiredi. Sybaılas jemqorlyq táýekelin azaıtý úshin kórsetiletin qyzmetti berýshi men alýshynyń arasynda tikeleı baılanysty boldyrmaý maqsat etilgen. Sony­men qatar joba múgedektikti belgileý jáne múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qorǵaý sharalaryn anyqtaý boıynsha qyzmetterdi úıden shyqpaı-aq alýǵa múmkindik týǵyzdy.

Qazirgi ýaqytta elimizde 680 myń­nan asa múgedek adam bar. Jyl saıyn 50 myńnan asa azamat múmkindigi shekteýli jandar qataryna qosylady. Bıylǵy ma­myrdaǵy jaǵdaı boıynsha mú­ge­­dektigine baılanysty jár­dem­aqy (ortasha mólsheri 63 695 teńge) alýshylardyń sany 539,7 myń adamdy quraǵan. Ásirese týa bitken damý aqaýlary, psıhı­ka­lyq buzylýlar, endokrın­dik aýrý­lar men qaterli isikter dıagnozy qoıylǵan balalar mú­ge­dektiginiń ósip kele jatqany alańdatady. Qazir elimizde 109,5 myńǵa jýyq múmkindigi shek­teýli bala turady. Eger 2021 jy­ly osy sanattaǵy kishkentaı balalar sany 25,8 pa­ıyzdy qurasa, 2022 jyly ol 26,6 paıyzǵa jetken. О́kinishke qaraı, kóńilsiz statıstıkaǵa ilik­ken jandardyń medısınalyq-áleýmettik saraptamadan ótýge, ártúrli memlekettik mekemelerge qajetti qujattardy jınaý men tapsyrýǵa kóp ýaqytyn ketirip, júıkesin tozdyryp júretinine kóz úırengen. О́tinimdi maqul­daý, taǵaıyndaý barysyndaǵy bıýro­kratııalyq kedergiler, dári­ger­lik komıssııalardyń kóbine múge­dektik týraly qorytyndy berý­di sozbalańǵa salýy nemese múgedektik tobyn jeńildetýi, odan keıin áleýmettik járdemaqy­ny uzaq kútý syndy keleńsiz keder­giler az kezdespeıdi.

Osy jaǵdaıdy zerdeleı kele jýyrda «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasynyń músheleri Úkimet aldyna múgedektikti belgileý úderisin jaqsartý týraly usynyspen shyqty. Partııa músheleri problema negizinen Densaýlyq saqtaý jáne Áleýmet­tik qorǵaý mınıstrlikterine vedomstvolyq baǵynysty uıym­dardyń is-qımyldarynyń sáı­kes kelmeýinen týyndaıtynyn nusqap kórsetti. Memlekettik qyzmet onsyz da erekshe baqylaý men kútimdi qajet etetin jandar úshin azapty prosedýraǵa aınaldy. Fraksııa múshesi Nıkolaı Arsıýtınniń aıtýynsha, azamattar óz shaǵymdaryn Densaýlyq saqtaý mınıstrligine jazady, kóbi medısınalyq-áleýmettik saraptama bólimderi Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń qurylymdyq bólimshesi ekenin bilmeıdi. Iаǵnı bul baǵyt boıynsha halyqty jet­kilikti aqparattandyrý aqsap tur. Sol sekildi zańnamaǵa sáıkes estý qabileti buzylǵan adamdarǵa múgedektikti belgileý estý, sóıleý fýnksıonaldyq buzylystarynyń dárejesine baılanysty jáne ilespe patologııalardy, sondaı-aq estý protezdeýiniń tıimdiligin eskere otyryp júzege asyryla­dy. Estý qabileti nashar adamdar úshin estý apparattaryn jartylaı estıtinder men qoldanatyndar úshin jáne múldem estimeıtinder úshin bir top, ıaǵnı múgedektiktiń úshinshi toby belgilenedi. Bul múmkindigi shekteýli azamattardyń renishin týdyrady. О́ıtkeni estý qabileti múldem joq adamdar jumys isteı almaıdy jáne olar úshin múgedektiktiń basqa toby aıqyndalýy kerek.

Sonymen qatar depýtattar múgedek jandardy tehnıkalyq ońaltý quraldarymen qamtamasyz etý máselesine alańdaýshylyq bildirdi. Ońaltýdyń tehnıka­lyq quraldary múgedektigi bar adamǵa joǵalǵan fýnksııalardy ishinara nemese tolyǵymen toltyrýǵa, ómir sapasy men bel­sendiligin arttyrýǵa, sondaı-aq jaqyn adamdaryna kútim jasaý úderisin jeńildetýge múm­kindik beredi. Qarapaıym sóz­ben aıtqanda, múmkindigi shek­teýli adamnyń qoǵam ómi­rine qosylýyna kómektesedi. О́ki­nish­tisi, ońaltýdyń tehnıkalyq qural­darynyń tizimi óte shekteýli, son­daı-aq naryqta ınnovasııalyq ónim­derdiń bolýyna qaramastan qoldanylyp júrgen quraldar burynnan moraldyq turǵydan eskirgen jáne edáýir jańartýdy qajet etedi. Mysaly, «Robın» dep atalatyn aqyldy kómekshi kameralar men jasandy ıntellekt kómegimen úı-jaıda jáne kóshede júrýge kómektesetin, kóz janarynan, estý qabiletinen aıyrylǵan adamnyń jolyndaǵy kedergilerdi tanyp, ataıtyn, jaqyn adamdardyń bet-álpetin anyqtaı alatyn reseılik jańa býyn – elektrondy qurylǵy.

«Jyl saıyn múgedektigi bar 200 myńnan asa adam tehnıka­lyq quraldarmen jáne ońaltý qyzmetterimen qamtamasyz etiledi. Alaıda bıýdjet esebinen satyp alynǵan tehnıkalyq quraldar kóbine muqtaj jandardyń talabyna jaýap bermeıdi jáne olardy qamtamasyz etý úlesi 70 paıyzdan aspaıdy», deıdi N.Arsıýtın.

Sóıtip, depýtattar óńir­ler bólinisinde múgedektikti belgileý­ge baılanysty, onyń ishinde mú­gedektigi bar adamdardyń saýal­na­masy negizinde problema­lyq máselelerdiń tizbesin jasaý qajettigin aıtty. Mundaı jaǵ­­daıda Májilis, onyń ishinde «Aýyl» partııasy fraksııasy depý­tattarynyń qatysýymen me­dı­sı­nalyq áleýmettik saraptama júrgizýdiń qoldanysta­ǵy ere­jelerine ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizýshi ju­mys tobyn qurý, ońaltý­dyń teh­nı­ka­lyq quraldarynyń tiz­besin ke­ńeıtý máselesi boıyn­sha naq­ty usy­nystar bildirý jáne múge­dek­tigi bar adamdarǵa teh­nı­kalyq qu­ral­dardyń qunyn qamtamasyz etý (óteý) tetikterin ózgertý múmkin­digin qarastyrý oń sheshim bolmaq.