Eńbek adamynyń mártebesin kóterý – ózekti másele

«Jumysshy mamandyqtary jyly» jaı ǵana uran emes, naq­ty istermen, memlekettik qoldaý quraldarymen kórinis tappaq. Atap aıtqanda, aldaǵy jyly bi­lim salasyndaǵy burynnan beri kenjelep turǵan tehnıkalyq jáne kásibı bilim salasy reformalanady. Osy keshendi jumys aıasynda 100 jyldyq tarıhy bar eldegi eń úlken úki­mettik emes uıym – Qazaqstan oqý-aǵartý, ǵylym jáne joǵary bilim qyzmetkerleri salalyq kásip­odaǵy kópten beri kóterip júr­gen túıtkildi máseleler óz she­shimin tabady dep senemiz. Bul jol­da bilim salasynda ońtaıly ózgeristerdiń júzege asýyna Sala­lyq kásipodaq belsendileri óz úlesin qosýǵa daıyn.

Prezıdenttiń eńbek adamy­nyń mártebesin kóterý ıdeıasy qyzmetkerlerdiń quqyǵyn qor­ǵaýmen kásibı aınalysatyn kásip­odaqtardyń mańyzy men rólin arttyrady. Kásipodaqtar áleý­mettik áriptestik júıesi negizinde sala qyzmetkerleri – kásipodaq músheleriniń eńbek quqyqtary men kásibı múddelerin qorǵaý­da atqarýshy bılik organdary­men, jumys berýshilermen syn­darly yntymaqtastyq ornatýǵa qaý­qarly uıym ekenin kórsetip keledi.

Bilim, ǵylym, joǵary bilim salasyndaǵy áleýmettik árip­tes­­tik júıesin damytý – kásip­odaq qyzmetindegi mańyzdy baǵyttardyń biri. Taraptardyń kelisilgen is-qımyldary nátı­jesinde barlyq deńgeıdegi áleý­mettik dıalogtiń salalyq júıesi quryldy ári tıimdi jumys is­tep keledi. Memleket júrgizip jat­­qan reformalar eńbek jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq qaty­nastarda kórinis tabatyndyqtan, joǵaryda atalǵan salalardaǵy ınnovasııalarǵa baılanysty áleýmettik áriptestik aıasyndaǵy yn­tymaqtastyq erekshe ózekti.

Salalyq kásipodaq pen eldiń bilim, ǵylym, joǵary bilim sala­larynda áleýmettik áriptestik týraly salalyq kelisimder jasalǵan. Calalyq deńgeıde qyz­met­kerler úshin eńbek jaǵ­da­ıyn, jumyspen qamtýdy jáne áleýmettik kepildikterdi belgileý jónindegi áleýmettik áriptes­tik týraly kelisimdermen jalaqy, eńbek normalary, jumys ýaqy­ty men demalys rejimi, sondaı-aq sala qyzmetkerlerine arnalǵan eńbekke, áleýmettik kepildikter men jeńildikterge qatysty bas­qa da máseleler aıqyndaldy. Áleýmettik áriptestik aıasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstrligi men Salalyq kásip­odaq arasynda memorandýmǵa qol qoıylyp, taraptar professor-oqytýshylar quramy, ǵylymı qyzmetkerlerdiń akademııalyq quqyqtary men bostandyqta­ryn qorǵaýda yntymaqtastyq­ty nyǵaıtyp, kúsh biriktirýge kelisti. Áleýmettik áriptestik týraly Salalyq kelisimniń kúshi quqyqtyq akt retinde pandemııa kezeńinde mańyzdylyǵyn kór­setkenin aıryqsha atap ótken jón. Salalyq kelisimderge sáı­kes kásipodaq músheleriniń eńbek jaǵ­daılarynyń nasharlaýyna jol bermeý jónindegi shara­lar qarastyrylyp, sala qyzmet­ker­leriniń ómirlik mańyzdy áleý­mettik máseleleri, áleýmettik jeńil­dikter men kepildikterdi saq­taý jáne t. b. máseleleri sheshilip jatyr.

Qazirgi tańda Salalyq kásip­odaq uıymdarymen jasalǵan ujymdyq sharttar sany 7 119-dy quraıdy. Kásipodaqtyń ujym­dyq-sharttyq jumystary áleýmet­tik áriptestik taraptary arqy­ly ujymdardyń turaqty jumy­syn qoldaý, bilim berý júıesin odan ári damytý, qyzmetkerlerdiń eńbek, áleýmettik-ekono­mı­kalyq quqyqtary men kásibı múddelerin qorǵaý jóninde sharalar qabyldaǵanyn kórsetti. Ujymdyq sharttardyń mazmuny qyzmetkerler úshin eńbek jaǵ­daı­laryn, jumyspen qamtýdy jáne áleýmettik kepildikterdi bel­gileý jónindegi Áleýmettik árip­testik týraly salalyq keli­simderdiń erejelerin keńeıtedi. Sala uıymdarynyń ujymdyq sharttarynyń mazmunyna ja­sal­ǵan taldaý olardyń kópshi­li­­gin­de eńbek ujymdarynyń tu­raq­ty jumysyn qamtamasyz etý jónindegi sharalarmen qatar ómir súrý deńgeıin, jumyspen qam­tý, eńbekti qorǵaý, jala­qyny ýaq­tyly tóleý, qyz­metkerler men olardyń bala­laryn saýyqty­rý­dy arttyrý jó­nindegi sharalar­men qamtyl­ǵanyn kórsetti.

Biz áleýmettik áriptestik akti­leri arqyly áleýmettik kepil­dik­terdi ulǵaıtý máselelerinde aıtarlyqtaı ilgeriledik. Eger, 2020 jyldyń basynda kelisimder men ujymdyq sharttar boıynsha áleýmettik pakettiń jalpy somasy 1 005 430 909 teńgeni qurasa, 2023 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha – 7 097 070 871 teńge, ıaǵnı ósim shamamen 6 mıllıard teń­gege jetti.

Kásipodaqtyń qyzmetkerler­di qoldaýdaǵy pármendi qural­darynyń biri – olardy quqyq­tyq turǵyda qorǵaý. О́tken jylǵy derekterdi saralasaq, salalyq uıymǵa kásipodaq músheleri­nen 47 565 ótinish-shaǵym tús­ken. О́tinishterdiń eń basym bóligi, ıaǵnı 17 440-i eńbekaqy tólenýine, 3 764-i eńbek jáne ujymdyq shart talaptarynyń oryndalmaýyna baılanysty. Kásipodaq zańger­leri Kelisý komıssııalarynda qara­ǵan jeke eńbek daýlarynyń sany 547 jaǵdaıdy qurasa, sotta kásip­odaq qyzmetkerlerge 42 jaǵdaı bo­ıynsha quqyqtyq kómek kórsetildi. 2023 jyly qu­qyq­tyq qyzmettiń kómegimen 32 zań­syz jumystan bosatylǵan qyz­metker – kásipodaq músheleri óz jumysyna qaıta ornalasty­ryl­dy. Quqyqtyq qorǵaýdyń eń tıimdi jáne mańyzdy túri – qo­ǵam­dyq baqylaý. 2023 jyly Sala­­lyq kásipodaq pen onyń mú­she­­lik uıymdary eńbek zań­na­masynyń oryndalýyn qoǵamdyq baqylaý boıynsha 2 101 tekserý júrgizdi. Baqylaý barysyn­da 3 727 eńbek zańnamasyn buzý faktisi anyqtaldy. Onyń 1 354-si eńbekaqyǵa, 857-i eńbek qaty­nastaryn resimdeýge, 354-i jumys ýaqyty men demalys ýaqytyna qatysty. Eńbek zańnamasyn buzý­shylyq qurylymyndaǵy jal­­py sanynyń ishindegi eń kóp bóli­­­gin eńbekaqy tóleýdi buzý – 36,3% jáne eńbek qatynastaryn re­sim­deý – 23% quraıdy. Kásipodaq­tyń quqyqtyq jumysynyń tıim­diligin sıpattaıtyn negiz­gi sa­palyq kórsetkishterdiń biri – kásipodaq múshelerine zańsyz ustalǵan nemese tólenbegen qara­jatty óndirýge kómektesý. 2023 jyly bul kórsetkish 694 928 734 teńgege jetip, quqyqtyq qyz­met jumysynyń ekonomıkalyq tıimdiligi – 1 023 075 811 teńgeni qurady.

Qazirgi tańda kásipodaq qu­qyq­tyq qyzmetti nyǵaıtý boıyn­sha jumysty jańa deńgeıge kóterip otyr. Kásipodaq úshin qyz­metkerlerdiń eńbek qaýipsiz­digi eńbekti qorǵaý máseleleri ár­daıym ózekti. 2019–2023 jyldary salada 108 qyzmetker jazataıym oqıǵalardan zardap shek­ti, olardyń 10-y qaıtys boldy. Is júzinde óndiristik nysandary joq bizdiń sala úshin osyndaı jaǵdaılar bolmaýǵa tıis. Bul san­­dar jekelegen uıymdardaǵy eńbek qaýipsizdigi máseleleriniń áli bar ekenin, buǵan jetkilikti nazar aýdarylmaıtynyn kórse­tedi. Salalyq kásipodaq pen onyń múshelik uıymdarynda eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý jónindegi óndiristik keńester jumys isteıdi. Keıingi bes jylda olar 19 171 tekserý júrgizip, 8 011 zańbuzýshylyqty anyqtady.

Biz búgingi tańda eńbekti qor­ǵaý júıesi týraly salalyq Ere­jeni qaıta qarap, memlekettik bılik organdarynyń aldyna eńbekti qorǵaýdy ózekti másele retinde qoıyp, eńbek qaýipsizdigi baǵytyndaǵy jumysty jandandyryp jatyrmyz. Áleýmettik saladaǵy áriptestermen bir­le­sip, eńbekti qorǵaý baǵytynda qo­ǵamdyq baqylaýdy uıym­das­tyrý, júrgizý boıynsha jumys atqa­ryp kelemiz. Ortaq mindet – sala­da eńbek qaýipsizdigin saqtaý, ju­mys ornynda jazataıym oqıǵalar­dy boldyrmaý.

Salalyq kásipodaq qyzmet­­­ker­lerdiń áleýmettik-ekonomıka­­­lyq múddeleri men eńbek quqyqta­­­ryn qorǵaý isinde áleýmettik dıa­log­ti odan ári damytýǵa múd­deli. Áleý­mettik dıalog pen ujym­dyq kelissózderdi keńeıtý, áleýmet­­tik áriptestik pen ujymdyq-shart­­tyq qatynastardy nyǵaıtýda kásip­odaq rólin arttyrý, qozǵaly­syn jańartý boıynsha júıeli ju­mys­tar júr­gizilip jatyr.

Aıgúl MUQAShEVA,

Qazaqstan oqý-aǵartý, ǵylym jáne joǵary bilim qyzmetkerleri salalyq kásipodaǵynyń tóraǵasy