О́rimdeı jas óz ómirine nege balta shabady?

Bas prokýratýranyń  Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti 2024 jyldyń alǵashqy alty aıyn­da sýısıd oqıǵalarynyń sany 2,1 myńǵa jýyqtap, 2023 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 7,2 paıyzǵa azaıǵanyn málimdedi. Komıtet derekterine súıensek, óz-ózine qol jumsaıtyndardyń basym bóligin 30 jastan asqan azamattar quraıdy, olardyń 81 paıyzy bul qadamǵa ishimdik iship, esirtki qoldaný saldarynan barǵan. 2024 jyldyń alǵashqy alty aıyndaǵy 2,1 myń oqıǵanyń 112-i jasóspirim balalarǵa tıesili. Iаǵnı bul tarapta da ólim sany edáýir azaıyp, oń ózgerister baıqalǵan.

Sarapshy mamandar eldegi sýısıd sany kemigenimen, qoǵam úshin bul máseleniń ózektiligi joıylmaıtynyn eskertedi. Bul oraıda bizdi «jasóspirimder arasyndaǵy óz-ózine qol jumsaý máselelesiniń aldyn alý jumystary óńirlerde qalaı júrgizilip jatyr?» degen suraq mazalaıdy? Máselen, Oqý aǵartý mınıstrliginiń Bala quqyǵy jónindegi Atyraý oblysyndaǵy óńirlik ýákili Aıjan Sársembaevamen suhbat­tas­qanymyzda balalar ara­syn­daǵy sýısıd qazirgi qoǵamnyń óte aýyr problemasy ekenin, onyń aldyn alý maqsatynda álem memleketteri keshendi jumystar atqaryp jatqanyn, biraq ol sharalardyń tıimdiligi ár elde, ár qoǵamda ártúrli bolýy múmkin ekenin sóz etti.

«Meniń oıymsha, birinshiden, jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alýdyń bas­ty joly – mektepter men bala­lar uıymdarynda jalpy tárbıe­lik máni bar is-sharalardy kóbirek uıymdastyrý. Bul oraıda jasóspirimderdiń sanasyna sıtýasııalyq oıyndar arqyly meıirim men jylýlyq syılaýǵa bolady. Ekinshiden, biz osy derttiń qaýipti belgilerin balalar men ata-analardyń ózderi de saralaı alatyndaı bilim be­rip, olardyń tanym kókjıegin keńeıtýge kóńil bólemiz. Bala kez kelgen depressııalyq jaǵ­daı­ǵa túskende kómek suraýǵa ar­lanbaýǵa tıis. Qınalǵan sátte kimge, qaıda júginý kerek ekeni týraly aqparattardy da bilgeni durys. Úshinshiden, mektepterdegi psıhologterdiń jáne túrli krızıs ortalyqtarynyń ju­my­syn kúsheıtý máselesin kún tár­tibinen túsirmeý qajet. Balalar ótpeli kezeńde túrli psı­­ho­logııalyq qysymdarǵa ońaı beriledi. Psıhologter jas­ós­pi­rim­derdiń ishki emosııasy men kóńil kúıin basqarýdy úıretip, olarmen udaıy jaqyn qarym-qatynasta bolýǵa tıis. Bul oraıda urpaqtyń kúızelispen kúresý daǵdylaryn qalyptastyryp, kóńil kúı ıntellektisin damytý sekildi máseleler nazarda bolsa, mamandar «balany ne tolǵandyrady, onyń qalaýy qandaı?» degen suraqtarǵa der kezinde jaýap bere alsa, ózin-ózine qol salý derekteri de azaıar edi. Tórtinshiden, jas urpaqtyń sýısıd jasaýǵa táýekel etýine birden-bir sebep – áleýmettik qoldaýdyń bolmaýy. Áleýmettik áleýeti tómen otbasylardyń bala­laryna qol ushyn sozyp, olar­dyń bos ýaqytyn tıimdi ótkizýi­ne jaǵdaı jasaý sııaqty ju­mys­tardy toqtatpaǵan durys», deıdi Aıjan Maqsutqyzy.

Sarapshylar ata-analar men balalary bir-birimen ashyq áńgi­melespeıtinine de alańdaıdy. Sondyqtan da áke men sheshe bala tárbıesine qatysty barlyq jaýapkershilikti ustazdarǵa arta salyp, qaıǵyly jaǵdaı týa qalsa, mektepti, oqý oryndaryndaǵy tárbıeni kinálaý beleń alyp bara jatyr.

«Ata-ana ótpeli kezeńge aıaq basqan ár jasóspirimniń piki­­rin tyńdap, olarmen dos sekildi syrlasýǵa tıis. Osy oraıda Atyraý oblysy Bilim basqarmasy tarapynan zerdeleý toby qurylǵanyn aıta ketken jón. Bul top sýısıd oqıǵalary oryn alǵan mektepterge baryp, zertteý, zerdeleý jumystaryn júrgizip jatyr. Eger de ata-analar balasynyń minez-qulqynyń qubylýyn baı­qasa, ýaqyt ótkizbeı tıisti organdarǵa habarlasyp, arnaıy mamandardyń qyzmetine júginý kerektigin eskertkim keledi», deıdi A.Sársembaeva.

Al Qostanaı oblystyq bilim basqarmasynyń Psıhologııalyq qol­daýdyń óńirlik oqý-ádiste­melik ortalyǵy dırektory Elena Petrenko ózi basshy­lyq etetin óńirlik mekemeniń alty jyldan beri jumys isteıtinin, osy alty jylda ortalyq jasóspirimderdiń tárbıe jáne profılaktıkalyq jumystarymen aınalysyp kele jatqanyn tilge tıek etti.

«Birinshiden, jasóspirimder arasyndaǵy óz-ózine qol jum­saý derekterin azaıtýdyń joly – ınter­netti durys paıdalaný. Bizdiń ortalyq osy baǵyt­ta keshendi is-sharalar atqa­ryp, áleýmettik jelilerdiń monı­torıngin jasap otyrady. Osy qadam arqyly erekshe nazar aýdarýǵa tıis oqý­shy­­lardy anyqtap, olarǵa barynsha psıhologııalyq jár­dem kórsetip jatyrmyz. Meniń­she, bul problemanyń aldyn alý úshin áleýmettik jelidegi paraqshalarymyzdy barynsha damytýǵa tıispiz. Ekinshiden, sýı­sıd oqıǵalarynyń 80 paıyzy ata-ana men bala arasyndaǵy janjal sebebinen týyndaıdy. Sondyqtan da biz balalarmen ǵana emes, ata-analarmen de jumysty kúsheıtýdi qolǵa aldyq. Ortalyqtyń psıhologteri kez kelgen azamatqa táýlik boıy tegin aqyl keńes berip, psıhologııalyq turǵyda járdemdesýge daıyn. Tipti bizde anonımdi senim telefony da jumys isteıdi. Senim telefonynda bilikti psıhologter jasóspirim men ata-ana arasyndaǵy janjaldan týyn­da­ǵan kez kelgen problemany sheshýge kómektesedi. Senim telefonyna habarlasqan jetkin­shek­tiń psıhologııasy tolyq qa­lypqa kelgenge deıin ony na­za­rymyzda ustaımyz», deıdi E.Petrenko.

Mamannyń aıtýynsha, atalǵan ortalyq Qostanaı oblysyndaǵy mektep, kolledj jáne balabaq­sha­lardyń jaıyn da jiti qadaǵa­lap, psı­hologter toqsan saıyn oqý­shy­lardyń emosıonaldy kóńil kúıine dıagnostıka jasap, erekshe kóńil bólý kerek toptardy anyqtaıdy eken. Buǵan qosa óńirde byltyrdan beri qanatqaqty rejimde avtorlyq «Sıgnal» atty avtomat­tan­dy­ryl­ǵan joba iske qosylǵan. Bul joba aıasynda stýdenttermen anonımdi saýaldama júrgizilip, ony kompıýter arqyly óńdep, psıhologterdiń qaýiptiń aldyn alyp, jumys isteýine jaǵdaı jasalǵan. Sondaı-aq atalǵan baǵdarlama býllıng, kıberbýllıng boıynsha zertteý júrgizýge de qabiletti.

E.Petrenko oblystaǵy bilim berý ordalarynda qyzmet etip jatqan 1-2 jyldyq qana jumys ótili bar mamandardy oqytatyn «Pedagog-psıhologtardyń bastaýysh mektebi» atty jobanyń iske qosylǵanyn, bul qadam psı­ho­log­ter­diń jaýapkershiligin arttyryp, kásibı biligin shyń­daı­tynyn aıtty.

Sonymen qatar ol Psıho­lo­gııa­lyq qoldaýdyń óńirlik oqý-ádistemelik ortalyǵy jumys isteı bastaǵan alty jyldyń ishinde býllıng, kıberbýllıng, aýtodestrýktıvti jáne sýısıdtik minez-qulyqtyń aldyn alý máse­lelerine qatysty 200-den asa semınar ótkizip, 10 myńnan asa profılaktıkalyq kórneki ma­terıaldar daıyndalǵanyn, on­daǵan avtorlyq, áleýmettik tas­palar jaryq kórip, senim telefony myńdaǵan qońyraýlardy qabyldaǵanyn, qazirgi ýaqytta ortalyq mamandary 600 psıho­lo­gııalyq qyzmetke ádistemelik súıemeldeý júrgizip jatqanyn málimdedi.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymdary men elimizdegi osy salaǵa jaýapty mamandar qazir qoǵamǵa qasyńda júrgen adamdy tyńdaý, jaqyndaryńa rýhanı demeý bolý jáne olarǵa árdaıym qoldaý kórsetý arqyly da qyzmet etýge bolatynyn aıtady. Demek bárimiz sýısıdtiń aldyn alýda sergektik tanytyp, jetkinshekterimizdiń balalyqtyń baldáýreni men qyzyqqa toly shýaqty sátterin alańsyz ótkizýi­ne jaýapty ekenimizdi umytpasaq eken.