«Ardagerler uıymy» jastar tárbıesine alańdaıdy

Nashaqorlyq pen lýdomanııa derti órship barady

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal ta­bys» ıdeıasyn júzege asyrýdyń jol­dary men «Ardagerler uıymy» Or­ta­­lyq keńesiniń ótken plenýmynyń she­shim­deriniń oryndalý barysyn kún tár­ti­bine qoıǵan jıyndy Qazaqstannyń Eńbek eri, Parlament Májilisiniń depýtaty, respýblıkalyq «Ardagerler uıymy» qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetov júrgizip otyrdy. Baqtyqoja Salahatdın­uly osy is-sharaǵa eli­­mizdiń ár óńirinen kelgen azamattarǵa al­­­ǵysyn bildirip, jaqynda ǵana ómirden ozǵan ortalyq keńes tóralqasynyń mú­shesi, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Vladımır Red­ko­kashındi bir mınýt únsiz eske alýdy usyndy.

Sondaı-aq Qaraǵandy oblysy Arda­gerler keńesin 13 jyl basqarǵan Oral­dy Tóreǵojın densaýlyǵyna baılanysty qoǵamdyq jumystan bosatýǵa óti­nish bildirgenin, ol orynǵa Qaraǵandy oblysynyń ákiminiń kelisimimen Ǵabıt Tuıaqovtyń taǵaıyndalǵanyn habarlady. «Ǵabıt Shorauly – Qaraǵandy óńirinde memlekettik jaýapty qyzmetter atqarǵan tájirıbeli, belgili azamat. Bul qoǵamdyq jumysty da jaýapkershilikpen joǵary deńgeıde atqarady dep senemiz», dedi Ortalyq keńestiń tóraǵasy.

«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵam­dyq birlestiginiń tóraǵasy B.Izmuham­betov Prezıdenttiń halyqqa Jol­­­daý­larynda, Ulttyq quryltaılarda, Par­lament sessııalarynyń ashylýynda sóı­legen sózderin, bergen tapsyrmalaryn, baǵdarlamalaryn basshylyqqa alyp, uıym tóralqa jıynyn tikeleı jastar tár­bıesine arnap otyrǵanyn jetkizdi.

Alǵashqy sózdi «Ardagerler uıymy» res­pýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Orta­lyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary О́mirzaq Ozǵanbaev alyp, baıandama jasady.

Tóraǵa orynbasary О́mirzaq Ozǵanbaev áńgimesin Abylaı hannyń zamanynan kele jatqan «butaqqa sý, urpaqqa rýh bermeseń kógermeıdi» degen ataly sózden bastap, eli­mizdegi jastar arasynda etek jaıa bas­ta­ǵan nashaqorlyq, lýdomanııa (qumar oıyn), dinı fanatızm, turmystyq zorlyq-zomby­lyq, ysyrapshylyq sııaqty zalaldy keselderge qarsy kúresý kerektigine toqtaldy.

«Statıstıkalyq kórsetkishterge súıen­sek, elimizde nashaqorlyq indeti­­ne shal­­­dyqqandar sany 18 myńnan asady, olar­dyń ishinde balalar men jasós­pi­rim­­­der ­de bar. Taǵy bir eńseni túsiretin jaıt, elimizdegi jastardyń 10 paıyzy lýdo­manııa aýrýyna shaldyqqan. Basqa psı­hologııalyq aýrýlarǵa qaraǵanda oıyn qumarlardyń qylmysqa barý kórsetkishi ósip bara jatqanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy», dedi О́. Ozǵanbaev.

Spıker táýelsiz memlekettiń bolasha­ǵy jas urpaqtyń qolynda ekenin, bala­lar tárbıesi, bilimi, densaýlyǵy sekil­di problemalardy búkil qoǵam bolyp yntymaqtasa sheshý kerektigin, osy baǵytta ardagerler keńesi ájeler alqasy, analar keńesi, ákeler keńesi sekildi uıymdarmen qoıan-qoltyq jumys istep, jastar arasynda eńbek, izgilik, adamgershilik tárbıesin nasıhattaý maqsatynda túrli is-sharalar ótkizip jatqanyn aıtty. Máselen, Almaty qalalyq ardagerler keńesi «Al­kogoldi, esirtkini, temeki ónimderin qoldanýdyń zııandy saldary», «Jastar arasyndaǵy nashaqorlyq, ýytqumarlyq (toksıchnost)» taqyryptaryna derekti fılmder kórsetip, osy taqyrypta dóńgelek ústelder uıymdastyrypty. Jetisý oblystyq ardagerler keńesi de bul mańyzdy is-sharadan tys qalmaı, jastardyń boıyna patrıotızm uıalatý maqsatynda «Jańa Qazaqstannyń tiregi – jalyndy jastar» taqyrybynda forým ótkizgen.

«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary О́.Ozǵanbaev keıbir oblystyq ardagerler uıymdary Respýblıkalyq ardagerler uıymynan jetken tapsyrmalarǵa mán bermeıtinin, qujattar resmı tirkelip, papkalarǵa muqııat tigilgenimen, naqty uıymdastyrý jumystary jetkilikti dárejede júrgizilmeıtinin, sondyqtan da árbir keńestiń plenýmynda, aktıvinde, jınalystarynda aýdandyq, qalalyq uıymdardyń mindetteri qaıta qaralyp, aıqyndalýy kerektigin málimdedi.

«Bizdiń eń basty qujatymyz – uıym­­nyń jarǵysy. Sondyqtan ár tóraǵanyń úste­liniń ústinde jarǵy jatýy jáne sol qujat basshylyqqa alynýy qajet», dedi tóraǵa orynbasary.

Ákelerdiń otbasyndaǵy bedeli qandaı?

Sonymen qatar О́.Ozǵanbaev jas­tardyń boıyna ultymyzdyń ıman­dylyq, izgilik nuryn sebý arqyly ultjandy azamat qalyptastyrýǵa bolatynyna toq­­ta­lyp, qazirgi basty problemalardy keńi­­rek áńgimeledi. Ol buryn qazaqtyń tórinde atasy men ákesi otyratynyn, naryq zamany kelgennen keıin analarymyz jaıma bazardy jaǵalap, úıiniń nan-tuzyn taýyp, jumyssyz qalǵan ákelerdiń otbasyndaǵy bedeli tómendep ketkenin, «Qarty bar úı – qazyna», «Úıińde qartyń bolsa, jazýly turǵan hatpen teń» degen sekildi qanatty sózderdi qoldanbaıtyn bolǵanymyzdy, ákeniń mysynan yqpaıtyn balalar Mahambettiń «Qarttary kimniń bolmasa, Jastary bolar dıýana» degenindeı dıýana bolyp bara jatqanyn, sondyqtan ákeler ınstıtýtyn qalpyna keltirmeı, ult bolyp saqtalyp qalýymyzdyń múmkin emestigin alǵa tartty.

«Búgingi tańda elimizde 45-teı qarttar úıi bar. Olardyń kóbi Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Aqmola, Batys Qazaqstan oblystarynda ornalasqan. 5 myńǵa jýyq qart sol qarttar úıinde tórt qabyrǵaǵa telmirip, nemerelerin bir kórýge zaryǵyp otyr. Men jýyrda Astananyń janyndaǵy Kóktal aýylynda ornalasqan qarttar úıine bardym. Qarttar týǵan balalaryn aıynda bir ret, zeınetaqy alatyn kúni kóredi eken. Shal-kempirdiń tıyn-tebenin qaltasyna salyp alyp, djıppen Astanany betke alyp bara jatqandardy kórgende júregiń syzdap aýyrady. Ata-anasyn qarttar úıine ótkizgenderdiń kóbi 2-3 qabatty kottedjde turatyn kórinedi. Demek úıdegi bólmeniń kemdiginen emes, ata-anaǵa degen nıettiń tarlyǵynan osy jaǵdaıǵa jetip otyrmyz», dedi tóraǵa orynbasary.

Baıandamashy jastar tárbıesinde eń mańyzdy máseleniń biri kitap oqý má­denıe­tin qalyptastyrý ekenin jetkizip: «Qo­ǵamdyq saıası ınstıtýttardyń máli­metine qaraǵanda Qazaqstan halqynyń 52 paıyzy kitap oqymaıdy. Búkil adamzatqa ortaq oıdyń ıesi Abaıdyń muralaryn jastarymyzdyń 10-15 paıyzy ǵana oqyǵan. Sondyqtan halyqaralyq «Kitap syılaý kúni», «Ulttyq kitap kúni» degen sııaqty bastamalardy ardagerler uıymy tarapynan ylǵı da qoldap otyrýymyz kerek», dedi О́.Ozǵanbaev.

Tóralqa otyrysynda ana tili máselesi de sóz bolyp, Halel Dosmuhamedovtiń «О́z tiliń­di jaqsy bilip, ózge tilde sóıleseń – ol qasıetiń, eger óz tilińdi bilmeı turyp, ózge tilde saırasań – ol qasiretiń» degen sózin esten shyǵarmaý kerektigi aıtyldy.

О́mirzaq Ozǵanbaıuly: «Qoshaqanym», «botaqanym», «baýyr etim balam» degen sózderdiń ornyna «moı angelochek», «moı svetochek» degen erkeletýdi estip ósken balalardyń bolashaǵyna alańdaýymyz kerek» deı kelip, baıandamasyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Eldegi serpilistiń qarqynyn saqtaı otyryp, ony kúsheıte túsý – memlekettiń mindeti. Bul mindetti abyroımen atqarsaq, qazaqtyń renessans dáýiri, ıaǵnı túbegeıli ózgerister zamany keledi. Biz, aǵa býyn ókilderi, eńbekqorlyq, iskerlik sııaqty qundylyqtarda ózimiz úlgi kórsetý arqy­ly dáripteýimiz kerek», degen sózimen qory­tyndylady.

Qoǵam aqsaqaldardyń aqylyna muqtaj

Bas baıandamadan keıin sóz alǵan Par­lament Májilisiniń depýtaty, aqyn Janarbek Áshimjan Aqsaqaldar ınstıtý­tynyń qoǵamdaǵy rólin kóterý kerektigin, halyq kez kelgen dúbirli oqıǵa sátinde aqsaqaldardan ataly sóz kútetinin aıta kelip: «Qazirgideı dúnıe «ottan kóı­­lek kıip turǵan» saıası-áleýmettik jaǵ­daılarǵa qarap otyryp, ómirdiń ysty­ǵy men sýyǵyn kórgen aqsaqaldardyń aqylyna muqtaj ekenimizdi ańǵarýǵa bolady. Mundaı kezeńde aqsaqaldarymyz ákim-qaralardyń qasynda eksponat sekildi shapanyn kóterip, jalpańdap júgirip júrmeýi kerek. Kerisinshe, ákimder tájirıbesi mol aqsaqaldardyń aıtqanymen sanasatyn jaǵdaı jasasaq deımin. Depýtat retinde elimizdiń barlyq óńirin aralaımyz. Sol sátte arqamyzǵa aıazdaı batatyn talaı oqıǵalardyń kýási bolyp júrmiz. Saıası-qoǵamdyq ómirdiń qazanynda qaınaǵan, bılikke de, halyqqa da sózi ótetin azamattardyń azdyǵynan qarapaıym problemany sheshýdiń ózin kúrdelendirip jiberdik. Sondyqtan da Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly­nan bastap barsha buqara áriptesimiz Baqtyqoja Salahatdınuly basqaratyn «Ardagerler uıymyna» senim artyp otyr. Bul jaýapkershilikti osy jıynda otyrǵan árqaısyńyz tereń sezinedi dep oılaımyn», dedi.

Depýtat Janarbek Sadyqanuly issa­parlarǵa shyqqanda aqsaqaldardan bata alyp, keńes suraıtynyn, elimizdiń oń­tús­tik aımaqtarynda aqsaqaldar ınstı­tý­tynyń áli de joıyla qoımaǵanyn, úlkenniń sózine qulaq túrip, aqylyna uıyǵan urpaqtyń keleshegi jarqyn bolatynyn aıta kelip: «Qaradala óńirinde Yzǵarbek Bektursynov atty aqsaqal bar. Aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq aýqymda qyzmet etip, qajyr-jigeriniń arqasynda halyqtyń aıaýly ulyna aınaldy. Aqsaqaldardyń deni úlken qalalarǵa qonys aýdaryp, aýyldy ıesiz qaldyryp jatqan kezde Yzǵarbek aǵamyz Almatydan aýylǵa kóshti. Eshkimge júk artpaı, óz úıin ózi salyp, qazir jerlesteriniń arasynda júr. Uıǵyr aýdanyndaǵy keleli ister ol kisiniń keńesinsiz jasalmaıdy. El-jurtqa ıe bolatyn osyndaı aqsaqaldar kóbeıse, túıtkildi máselelerdi sheshý jeńilder edi», dedi.

Ardagerler ınstıtýtynyń orny bólek 

Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Aızada Qurmanova memlekettiń damýy jolynda eseli eńbek etip, halqymyzdyń qazynasyna aınalǵan ardaqty aqsaqal­darmen júzdesip, pikir almasyp otyr­ǵanyna rızashylyǵyn bildirdi. Sonymen qatar vıse-mınıstr Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Yntymaǵy jarasqan, ortaq maqsatqa uıysqan ult eshqashan utylmaıdy, eshteńeden qur qalmaıdy. Bul iste zııaly qaýym aıryqsha ról atqarady. Ásirese elge sózi ótetin aǵa býynnyń orny bólek. Olar – qazaqtyń qaımaǵy, ulttyń maqtanyshy» dep aıtqa­nyn jıyn qatysýshylarynyń esine salyp, ulttyq ıdeologııany qalyptastyrý isinde aqsaqaldardyń aqylyna júginý kerektigin sóz etti.

«Bizdi qoǵamdaǵy ulttyq birlik, etnos­tar men dinı toptar arasyndaǵy ózara túsinisý, jastardy esirtki, lýdomanııa sekil­di túrli jaǵymsyz áreketterden saq­taý máselesinde ardagerler ınstıtýty óz min­detin tıisti deńgeıde atqaryp, elge úlgi kórsetip jatqany qýantady», dedi vıse-mınıstr.

Aızada Qurmanova mınıstrlik jas­tar arasynda beleń alǵan ártúrli syn-qaterge baılanysty «2023–­2029 jyldarǵa arnalǵan memlekettik jastar saıasaty tujyrymdamasyna» tolyqtyrýlar engi­zilip jatqanyn, sondaı-aq «Jas ulan» biryńǵaı balalar men jasóspirimder uıymy, «Qazaqstan Stýdentter alıansy», «Qazaqstan Jastar kongresi» sekildi úkimettik emes uıymdarmen birlese, «Res­pýb­lıkalyq jastar uıymdarymen ózara is-qımyldy nyǵaıtý jónindegi Jol kartasy» bekitilgenin málimdedi.

Mınıstrlik ókiliniń málimetine qaraǵanda, óńirlerde 231 jastar resýrs­tyq ortalyǵy qyzmet atqarady. Bıyl jastardy maýsymdyq jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan «Jasyl el» jobasy aıasynda 34,8 myńnan asa stýdent jumyspen qamtylǵan. Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan oblysynda 40-qa jýyq jas tabıǵı apattan zardap shekkenderge tur­ǵyn úı salýǵa qolǵabys etken. Mem­­­le­ket basshysynyń bastamasymen júzege asyrylǵan «Taza Qazaqstan» jalpy ult­­tyq ekologııalyq aksııasyna 1,5 mln-nan asa jas belsene qatysyp, 330 myńnan asa aǵash kósheti otyrǵyzylǵan.

Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri osy jaıttardy aıta kelip, jastardy izgi jumystarǵa jumyldyrý arqyly da tárbıe­­­leýge bolatynyn, osy baǵytta Almaty qalasynda «NarkoStop», Astana qalasynda «Esirtkisiz elorda» iske asyrylyp jatqanyn aıtty. Memleket basshysy keler jyldy «Jumysshy mamandyqtar jyly» dep jarııalanǵanyn, osy oraıda mınıstrlik keshendi sharýalardy júzege asyrýǵa daıyn ekenin de tilge tıek etti.

«Jastarmen jumys – múddeli memle­kettik organnyń ǵana sharýasy emes. Bul – qoǵam bolyp, barlyq azamatpen bir­­lese atqarýǵa tıis mindetimiz. Bıyl biz­diń mınıstrlik pen Ardagerler uıy­my qoǵamdyq birlestigi arasynda memo­ran­dýmǵa qol qoıyldy Sondyqtan da Ar­dager­ler uıymy tarapynan usynys, pikir­ler bolsa, bárin qarastyrýǵa da­ıyn ekeni­mizdi aıtqym keledi», dedi A.Qurmanova.

Áskerı tárbıeni umyt qaldyrmasaq...

«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń «Jastar tárbıesi – adamzattyń máńgilik taqyryby» atty keńeıtilgen tóralqa otyrysynda sóz alǵan Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulov: «Memleket basshysy «Ádiletti Qazaqstannyń eko­nomıkalyq baǵdary» atty halyqqa Joldaýynda adal azamat jáne tuǵyrly tulǵa bolýdyń negizi bala kezden qalyptasady» dep atap ótti. Qazir elimizde 600 myńnan asa stýdent jas­tar bar. Menińshe, sol stýdentterdiń de boıyna otanshyldyq, adamgershilik, bilimpazdyq, naǵyz maman bolý, únem­shildik, eńbekqorlyq, el men jerge jana­shyrlyq sııaqty asyl qasıetterdi sińirýimiz kerek. Atalǵan baǵytta qoǵam bolyp birlesip, joǵary oqý oryndary stýdent jastarymen ıdeologııalyq jáne tárbıe jumystary júrgizip, adal eńbek, otanshyldyq, áleýmettik jaýapkershilik, patrıotızmge baǵyttalǵan keshendi sharalardy iske asyrýymyz kerek», dedi.

Spıker Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi jyl saıyn qyrkúıek aıynyń sońǵy jeksenbisinde «Eńbek kúnin» atap ótetinin, osy arqyly stýdentterdiń sanasyna ómirdiń basty qundylyǵy adal eńbek ekenin sińirý kerektigin, mundaı sharalarǵa óńirdegi ardagerler keńes­­te­riniń muryn­dyq bolýymen jú­­zege asyrylǵanyn jet­kizip, joǵary bilim sala­­­synyń maman­dary atynan Arda­­­ger­ler uıymyna alǵysyn bildirdi.

Sondaı-aq vıse-mınıstr keńeıtilgen tóralqa jıynyna qatysýshylarǵa ás­kerı-patrıottyq tárbıeni qalyp­tastyrý, áskerı-patrıottyq tárbıe berý máse­le­le­rine de nazar aýdarý kerektigin eskertti.

«Bizde patrıottyq tárbıe berý ju­mystarynyń aýqymdy bóligi áskerı kafedralar arqyly júrgiziledi. Qazirgi tańda 16 myńnan asa stýdent áskerı kafed­ra­da oqyp jatyr. Jastardyń Otan aldyndaǵy jaýapkershiligin sezindirip, áskerge barýǵa degen qulshynystaryn arttyrý – basty mindetimiz. О́kinishtisi, jastar arasynda Otan aldyndaǵy boryshyn ótegisi kelmeıtinder kóp. Bul jastar arasyndaǵy masyldyq psıhologııanyń beleń alýyna, jeńil aqsha tabý, lýdomanııa, qymbat zattarǵa orynsyz aqsha jumsaý jáne sybaılas jemqorlyqqa beıim bolý sekildi dertterdiń órshýine ákep soǵyp jatyr», dedi T.Eshenqulov.

Esirtki satýdy eń aýyr qylmys sanatyna teńestirý qajet

Alqaly jıynda sóz alǵan Kaztalov aýdandyq sotynyń tóraǵasy Umsyn Muhanǵalıeva jahandaný úderisi jańa tehnologııalardy damytyp jatqanyn, sol sebepti qoǵamǵa qaýipti jańa keselder paıda bolǵanyn, bul dertpen búkil el bolyp kúresip, birjola tosqaýyl qoıýymyz kerektigin málimdedi.

«Qazir elimizde esirtki saýdasy, sonyń ishinde sıntetıkalyq esirtki aınalymy órship barady. Nashaqorlyq derti balalar arasynda tez taralyp, jastarymyz ýla­nyp jatyr. Sondyqtan da birinshiden, esirtki satqan qylmyskerdiń ja­za­­­­syn barynsha qataıtyp, eń aýyr qyl­mys sanatyna teńestirý qajet. Ekinshiden, esirtki jáne psıhotroptyq zat­tardyń qoljetimdiligine tosqaýyl qoı­maı, ár dúnıege eliktegish mektep jasyndaǵy boıjetkender men bozbalalardy bul dertten saqtap qala almaımyz. Úshinshiden, esirtki jetkinshekterdiń densaýlyǵyn, ómirin qurtyp qana qoımaı, ata-anasyna, týma-týysqandarynyń bárine de qaýip tóndiredi. Tórtinshiden, nashaqor jastar birte-birte adamdy syılaýdy qoıyp, boıyndaǵy adamgershilik qasıetterin joıady, psıhıkasy buzylady», dedi ol óz sózinde.

Jeńistiń 80 jyldyǵy nazardan tys qalmaıdy

Atyraý oblysy ardagerler keńesi janyndaǵy Jastar isi jónindegi komıssııa tóraǵasy, kásipker, mesenat Andreı Korablev oblystaǵy atqarylyp jatqan keshendi sharýalar haqynda baıandady.

«Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev 2025 jyldy «Jumysshy maman­dyqtar jyly» dep jarııalady. Mem­leket basshysynyń eńbek adamyna joǵary mártebe berýi rýhymyzdy kóte­rip, otansúıgishtik, patrıottyq qasıet­terimizdi arttyrýy kerek dep oı­laımyn. Sonymen qatar Prezıdent Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jeńiske jetkenimizge 80 jyl tolýyna basa mán berip otyrǵanyn aıtqym keledi. Biz 80 jyldyq mereıtoı qarsańynda oblystyq ardagerler keńesiniń uıymdastyrýymen Keńes Odaǵy batyrlarynyń jáne «Dańq» ordeni tolyq ıegerleriniń ur­paq­ta­ry­men kezdesý keshterin ótkizdik. Is-shara barysynda stýdentter, joǵary synyp oqýshylaryna ardagerler keńesi bekitken kýálik pen batyr medaldary tabystaldy. 10 jeltoqsanda jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan «erliktiń eren úlgisi» atty patrıottyq ánder baı­qaýy­nyń resmı ashylýy boldy. Osyndaı aýqymdy sharalardy ótkizýge senim art­qan­daryńyzǵa rızashylyǵymdy bil­dirgim keledi», dedi A.Korablev.

Jıyn sońynda Parlament Máji­lisiniń depýtaty, «Ardagerler uıy­my» respýblıkalyq qoǵamdyq birles­tigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetov «Jastar tár­bıesi – adam­zattyń máńgilik taqy­ryby» atty keńeı­tilgen tóralqa otyrysynyń oıda­­­ǵydaı ótkenin, elin, halqyn, jerin súıetin eńbekqor, bilimpaz, adal, qaıy­rymdy jas­tardy tárbıeleý aldaǵy ýaqyt­ta da kún tártibinen túspeýi kerek­tigin málimdedi.