Bıyl zerdeli ǵalym, qoǵam qaıratkeri, birtýar tulǵa Ebineı Arystanuly Bóketovtiń ǵasyrlyq mereıtoıy. Tuǵyry bıik tulǵanyń el dep sińirgen eńbegi, ǵylym úshin atqarǵan jumysy áli de rýhanı azyq, altyn qazyq. Sondaı-aq osy jyly túrkitanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Áýelbek Końyratbaevtyń týǵanyna – 120 jyl, Qazaqstan ǵylym akademııasynyń akademıgi, tarıhshy Ermuhan Bekmahanovtyń týǵanyna – 110 jyl jáne Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tilshi Shora Sarybaevtyń týǵanyna 100 jyl tolady.
Birtýar Bóketov Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń dırektorlyǵynan keıin Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetinde bilim sapasyn arttyryp, abyroıly qyzmet atqarǵany el-jurt arasynda ańyz retinde tarady.
Ýnıversıtet 1972 jyldyń naýryz aıynda belgili qazaq jazýshysy Sábıt Muqanovtyń qatysýymen saltanatty túrde ashylyp, onyń alǵashqy rektory bolyp Ebineı Arystanuly taǵaıyndalǵan edi. Birden ýnıversıtettiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasaqtap, ǵylymı ınfraqurylymdy damytty. Bilgir basshy ásirese hımııa men metallýrgııa salasy boıynsha elimizdiń ǵylymy men joǵary bilim berý salasynda aıanbaı eńbegin sińirdi. 1991 jyly ýnıversıtetke E.A.Bóketovtiń esimi berildi. Qazir «zertteý ýnıversıteti» mártebesin alyp, elimizdegi joǵary bilim beretin ozyq bilim ordasy atanýynyń túpki tereńinde alǵashqy rektordyń eren eńbegi jatyr.
Akademıktiń negizgi degen ǵylymı baǵyty hımııa men metallýrgııa, ıaǵnı taý-ken óndirisi edi. Máselen, halkogender men halkogenıdterdiń hımııasy men tehnologııasy, tústi jáne sırek metaldardyń gıdrometallýrgııasy, mystyń, halkogenderdiń jáne halkogenıdterdiń elektrohımııasy, fosforly shıizattardy óńdeý, Ortalyq Qazaqstannyń marganes kenderin óńdeý jáne marganes shlaktaryn fızıka-hımııalyq zertteý, myshıak jáne onyń qosylystarynyń hımııasy men metallýrgııasy, tústi metallýrgııadaǵy sorbsııalyq-ekstraksııalyq úderister jóninde ǵylymı eńbekter jazdy. Bulardyń deni óndiris tájirıbesine enip, kádege jarady.
Hımııalyq-metallýrgııa ınstıtýtynda ol ǵalymdardyń ıgiligine túrli-tústi, sırek jáne bytyrańqy metaldar zerthanasyn ashty. О́zi sonda jetekshilik etken tusta molıbden, volfram, selen jáne tellýr elementteri boıynsha kóptegen zertteýin júrgizdi. 1965 jyly shahta peshterinde túıirshiktelgen konsentrattardy kúsheıtkish kúıdirýden ótkizý úrdisin alǵash engizgenin de el umyta qoıǵan. Osy bir taýdaı eńbegi elenip, 1969 jyly Ebineı Arystanuly KSR Memlekettik syılyǵyn ıelengen edi.
Akademık Arystanuly ýnıversıtettiń anorganıkalyq hımııa kafedrasyn ashyp, keıinirek fızıkalyq hımııa kafedrasyn quryp, ózi basqaryp, ózi qanattandyrǵan Hımııa-metallýrgııa ǵylymı zertteý ınstıtýtymen, Qaraǵandy óndiris aımaǵyndaǵy iri-iri ónerkásip oryndarymen ǵylymı ári iskerlik baılanysyn úzgen joq.
Ǵalym-ensıklopedıst eldegi ǵylymı tanymnyń bedeli men mártebesin joǵary deńgeıge kóterip, teorııalyq jáne tájirıbelik zertteýlerimen hımııa ǵylymy men ónerkásibiniń jetistikke jetýine septigin tıgizip qana qoımaı, ǵylymı mektep qurdy. Birneshe izbasar shákirtterine jol ashty. Rektor kezinde jumys ýaqytynda múldem múmkindik bolmaı, shákirtterimen tańǵy saǵat jetide, keıde keshki toǵyzda úıindegi kabınetinde ǵylymı jumysyn talqylaıtyn. Ǵylymı eńbekterdiń barlyq talapqa saı jazylýyna asa mán beretin. Metallýrgııa jáne hımııa salasyndaǵy barlyq erejelerdi, zańdylyqtardy, matematıkalyq teńdeýlerdi, basqa da negizgi málimetterdi túgel derlik jatqa soǵatyn qabiletin kópshilik áli aıtady. Jumystan bir sát bas alyp, shákirtterine óziniń ádebı jazbalary men aýdarmalaryn oqyp beretin. Tipti demalys kúnderi aspıranttar jataqhanasyna arnaıy baryp, áńgimelesip, turmystarymen tanysyp, qınalǵan jaǵdaıda járdem bere júripti.
Akademık Zeınolla Qabdolov Ebineı zamandasy týraly mynadaı oı bildiripti: «Evneı jas kezinen eki tildi jetik bilgen, aldyna qoıǵan maqsatyna jetýdi kózdeıtin, sóz ben istiń adamy. «Abaı joly» Evneıdiń súıikti kitaby boldy, ǵalym-jazýshy Muhtar Əýezovti barlyq ədebıetshi qaýymynyń aǵasy ǵana emes, ustazy dep tanydy. Akademık Bóketovtiń shyǵarmashylyǵynda sırek kezdesetin metall-selenge degen mahabbaty óleńge degen mahabbatymen para-par, onyń birtutas tulǵasynyń qupııasy dəl osynda edi…».
Ras, qalamgerligin de aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Orys aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵyn sheber aýdarǵan ádebıetshi. Synshy. Jazýshy. Munysy basqa maqalaǵa arqaý.
О́tken jyly «Birtýar Bóketov» derekti roman-esse kitaby Bóketov ýnıversıtetiniń baspahanasynan 1000 danamen basylyp shyqty. Stýdent kezinde ǵalymnan dáris tyńdap, ómirlik taǵylym alǵan shákirti, sol ustazynyń ulaǵatty da shermende ómirine taǵdyr jazýymen kýá bolǵan ınjener-jazýshy Medeý Sárseke daryndy ǵalym hám kórnekti qalamgerdiń ǵumyr jolyn ózine málim derekter men alýan oqıǵalar arqyly qaıyra jańǵyrtty.
Atyn ıemdengen bilim ordasy akademık esimin árdaıym ardaqtap keledi. Aldaǵy 100 jyldyǵyna oraı birneshe ıgilikti is-sharany josparlap otyr ýnıversıtet basshylyǵy.
Qaraǵandy oblysy