«Mergen – qorǵanysta tirenish, shabýylda súıenish» deıdi halyq. Yqylym zamannan beri shapqan attyń jalynda júrip, qulashtaı sadaq tartqan qazaq balasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta da quralaıdy kózge atqan mergendigin áıgilep, qorǵanysqa tireý, shabýylǵa súıeý bola bilgen. Atqan oǵy múlt ketpeı, bir ózi 200-den asa jaý áskerin jer jastandyryp, namystyń týyn jyqpaǵan surmergenderdiń erligi nege eskerýsiz qaldy? «Keńes Odaǵynyń batyry» atanýǵa ábden laıyq qazaqtyń bórideı kókjal oǵlandary kezinde nege ulyqtalmady?
Mergender mektebiniń marǵasqasy
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qazaqtyń nebir surmergenderin tarıh sahnasyna alyp shyqty. Olardyń basynda qazaq jaýyngerleriniń arasynda eń alǵash bolyp keýdesine «Qyzyl juldyz» ordenin qadaǵan, 1914 jyly qazirgi Jambyl oblysynyń Qordaı aýdany, Qarakemer aýylynda dúnıege kelgen Ábil Núsipbaev turý kerek sekildi. Bulaı dep aıtýymyzǵa sebep, Ábil tek jaýmen shaıqasqan joq, ózi sekildi nysanany qaǵyp túsirer 19 mergendi tárbıeledi. Shákirtteriniń arasynda jaýdyń 397 sarbazyn jaıratqan Tóleýǵalı Ábdibekovtiń bar ekenin aıtsaq ta jetkilikti.
«Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qasaqstan») gazetiniń 1944 jylǵy 18 qańtar kúngi sanynda leıtenant Qazbek Súleımenovtiń «Mergender» atty maqalasy jarııalanypty. Atalǵan maqalada Ábil batyr alǵashqy «Qyzyl juldyzyn» Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin, ıaǵnı 1938 jyldyń 19 qazanda Qazaqtyń taýly atty ásker polkinde vzvod komandıri bolyp júrip, Halkın-Gol shaıqasynda kórsetken erligi úshin alǵany, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta sol tájirıbesiniń arqasynda tek qazaqtardan quralǵan 19 adamdyq mergender tobyn jasaqtap, Ábil úıretken 19 mergen az ǵana ýaqytta 1 173 nemistiń kózin joıǵany baıandalǵan.
Az ýaqytta shákirtteri nemistiń 1 173 sarbazynyń kózin joıǵan Ábil batyr sarbazdarǵa myltyq atýdy úıretip qana qoımaı, ózi de qasyq qany qalǵansha jaýmen jaǵalasty. 1941 jyldyń 17 shildesinen bastap, alǵashynda panfılovshylardyń 316-atqyshtar, keıinnen 8-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy sapynda jaýmen shaıqasty.
Máselen, «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 9 qazandaǵy nómirinde Ábil Núsipbaevtyń sýreti basylyp, 52 nemisti jer jastandyrǵany, al 1942 jyly 17 jeltoqsanda 8-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyna qarasty 30-gvardııalyq atqyshtar polkiniń mergeni, gvardııanyń aǵa serjanty Ábil Núsipbaev jaýdyń 88 sarbazy men ofıserin joıǵany úshin «Qyzyl Tý» ordenin alǵany habarlanǵan.
Ábil Núsipbaevtyń batyrlyǵyn áıgileıtin mundaı derekter muraǵattarda da, basylym betterinde de az emes. Bishkek qalasyndaǵy Áskerı dańq murajaıynda saqtalǵan Ábil Núsipbaevtyń «Mergendik kitabynda» bir ózi 252 jaý áskeriniń kózin joıǵany kórsetilgen. Osydan-aq, qaharymen qamal buzǵan bozdaq erdiń kózsiz batyr bolǵanyn ańǵaramyz.
Qaharmandyq qaǵıdasy
Soǵystyń qatpar-qatpar tarıhyn arshyǵan saıyn, tańdaı qaqtyrar nebir derek kezdesedi. Bir ózi júzdegen jaý áskerin joısa da, syńarjaq saıasattyń kesirinen erligin eli umytqan oǵlandarymyz az emes. Solardyń biri Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı aýdanyna qarasty Aqkól aýylynyń týmasy – Qýanaı Ábdirahmanov. Surapyl soǵysta bir ózi 400-ge jýyq jaý áskeriniń kózin joıyp, eki márte keýdesine «Qyzyl juldyz» ordenin qadaǵan Qýanaı batyr maıdan dalasynda iz-túzsiz ketken. Sonyń saldarynan 1945 jyldyń 3 naýryzynda áskerı esepten shyǵarylyp, «jaý qolyna tústi» degen boljammen batyrǵa qatysty málimettiń bári qupııalanǵan.
I Belarýs maıdanynyń 186-atqyshtar dıvızııasyna qarasty 290-atqyshtar polkiniń 107-barlaý rotasynyń barlaýshy-mergeni bolǵan Qýanaı Ábdirahmanov týraly «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qasaqstan») gazetiniń 1944 jyldyń 10 qarasha kúngi №144 sanynda Q.Jumataev atty avtordyń «Mergenniń esebi» atty maqalasy jarııalanǵan. Sol materıalda Qýanaı batyrdyń:
«Qazaqtyń dýshar boldyń mergenine,
Ákeńniń sen de baryp kir kórine», dep ándetip júrip soǵysatyny, nátıjesinde, 373 jaý áskerin joıǵany baıandalǵan. Bul mergenniń qaharmandyq qaǵıdasy ispetti. 2009 jyly batyrdyń týystary soǵys ýaqytynda jarııalanǵan sol maqalany negizge alyp, izdeý salyp, Qýanaı Ábdirahmanovqa qatysty búkil qujat jaryqqa shyqty. Sol 2009 jyldan beri ǵana Qýanaıdaı batyrymyz bolǵanyn tam-tumdap bile bastadyq.
Ataq orden bolyp oraldy
Berik Ábdiǵalıulynyń «Umytylǵan qaharmandar» atty kitabynda «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynylyp, ol marapatty ala almaǵan 133 qazaq batyrynyń aty-jónderi jarııalanǵan. Solardyń biri – jaýdyń 215 áskerin jer jastandyrǵan Ábdihalyq Qabdolov. Ol 1922 jyly qazirgi Jetisý oblysyna qarasty Qaratal aýdanynda dúnıe esigin ashqan.
Ábdihalyq 1941 jyldyń 10 jeltoqsanynda ásker sapyna alynyp, alǵashynda atty áskerde qyzmet etip, 1942 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap, mergender sanatyna qosylǵan. 1943 jyly 12 qańtarda jaýdyń 44 sarbazy men ofıserin joıǵany úshin alǵashqy nagradasyna usynylyp, 18 qańtarda «Qyzyl juldyz» ordenimen marapattalǵan.
Keýdesine «Qyzyl juldyz» ordenin qadaǵannan keıin Ábdihalyqtyń quralaıdy kózge atqan mergendigi ańyzǵa aınalyp, maıdan dalasynda nebir erlik kórsetti. Máselen, 257-gvardııalyq atqyshtar polkiniń mergeni, gvardııa serjanty Qabdolov 1942 jyldyń jeltoqsanynan 1943 jyldyń naýryzyna deıin 138 jaý áskeri men ofıserlerin joıǵany úshin «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynylýy bul sózimizge aıqyn dálel bola alady. Biraq... Iá, biraq syńarjaq saıasattyń kesirinen I dárejeli «Otan soǵysy» ordenin qanaǵat etýge májbúr boldy. 1944 jyldyń 21 shildesine deıin jeke esebinde 215 jaýdy jaıratqan esil er qapyda qaza tapty.
Erdiń eri Sársenbaı
Joǵaryda biz sóz etken Berik Ábdiǵalıulynyń «Umytylǵan qaharmandar» atty kitabynda jazylǵan 133 qazaq batyrynyń biri – Sársenbaı Rústembekov. Erdiń eri «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynylyp, marapatqa qoly jetpegen.
1915 jyly Qaraǵandy oblysynyń Buqar jyraý aýdanynda dúnıege kelgen batyr ul 1942 jyldyń 18 mamyrynda Qaraǵandy qalasynda 3-qalalyq mılısııa bólimshesinde qyzmet etip júrgen jerinen maıdanǵa attanǵan. Surapyl soǵysqa qatardaǵy jaýynger bolyp kirip, az ýaqytta bólim komandıri bolyp, mergendigimen kózge túsken.
1943 jylǵy 3 maýsymda «Lenıngradty qorǵaǵany úshin» medalimen marapattalǵan. 1944 jyly 12 naýryzdaǵy «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynylǵan marapat qaǵazynda Rústembekovtiń 1943 jyldyń mamyryna deıin – 207, 1943 jyldyń maýsymyna deıin – 232, 1944 jyldyń maýsymyna deıin 269 jaý áskeriniń kózin joıǵany týraly málimet jazylǵan. Biraq batyr ul resmı marapatqa qol jetkize almaı, 1944 jyly 20 tamyzda aýyr jaraqat alyp, 24 tamyz kúni máńgilikke kóz jumdy.
Kózdegenin múlt jibermegen kúıshi
Sum soǵys qanshama talanttyń baǵyn baılady. О́ner maıdanynda rýhanııattyń jarshysy bolýǵa tıis ónerli azamattar soǵys dalasynda jaýmen jaǵalasyp, qan keshýge májbúr boldy. Sybyzǵymen kúı tartýǵa jaralǵan saýsaqtar myltyqtyń shúrippesin basýǵa daǵdylandy. Sondaı talantty oǵlandardyń biri hám biregeıi Ysqaq Ýálıev edi.
1902 jyly Batys Qazaqstan oblysyna qarasty Kaztalov aýdanynda dúnıege kelgen kúıshi azamat 1934 jyly Almatyda ótken kórkemónerpazdardyń baıqaýynda áıgili Ahmet Jubanovtyń kózine túsken.
Ahmet Jubanov «О́sken óner» kitabynda kúıshimen alǵashqy ret 1934 jyly kezdeskenin, osylaısha, sybyzǵyshyny Almatydaǵy orkestr quramyna alyp qalǵanyn, kúıshiniń 1938 jyly Lenıngradqa baryp, «Amangeldi» fılmine de túskenin jazady.
Sybyzǵy men dombyranyń qulaǵynda qatar oınaǵan Ysqaq Ýálıev qyryq jasynda maıdanǵa attandy. 1944 jyldyń 17 naýryzyna deıin mergender sapyna jaýmen arpalysyp, jaýdyń 227 jaýyngerin jer jastandyrdy. Keýdesine eki márte «Qyzyl juldyz» ordenin qadap, soǵys dalasynda sheıit ketti.
Batyrlyǵy baǵalanbaǵan Baıjanov
Erligi el esinde máńgilik qalýǵa tıis batyrlar sapynda Pavlodar oblysyna qarasty Baıanaýyl aýdanynyń týmasy Zeıtin Baıjanov ta bar. «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna eki ret usynylyp, «Lenın», «Qyzyl juldyz» ordenderimen, «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan batyr ul 167-gvardııalyq atqyshtar polkiniń, 61-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń quramynda Lenıngrad, Qyrym, Voronej, Zaporoje, Nıkolaev, Odessadaǵy shaıqastarǵa qatysty. Tórt dúrkin jaralanǵan batyr eki ret aýyr jaraqat alsa da, óz ótinishimen maıdan dalasynan ketpedi. Maıdandaǵy sarbazdarǵa ustazdyq etip, 50 mergen tárbıeledi. 1944 jyldyń 14 tamyzyndaǵy esep boıynsha mergen Baıjanov qarsylastyń 248 sarbazy men ofıseriniń kózin joıǵan. Batyr 1945 jyldyń 16 qańtarynda Majarstandy basqynshylardan azat etý shaıqasynda qaza tapty.
Súıeýbaıdyń uly Isataı
Qazaq balasyna yrymdap batyrdyń esimin qoıatyny da beker emes. Qazaqtyń áıgili batyry Isataı Taımanulynyń attasy, mańǵystaýlyq Isataı Súıeýbaev ta Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta keýdesin jaýǵa bastyrmaǵan erjúrek erlerimizdiń biri. Ońtústik-Batys maıdannyń 21-armııasynyń 293-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda alǵy shepte soǵysqan Isataı Súıeýbaev jaýdyń 300 sarbazyn joıyp, batyrlyǵyn álemge áıgilegen edi. Soǵys ýaǵynda Isataıǵa aqyndar óleń arnap, búkil gazet jarysa maqala jazǵan. Máselen, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qasaqstan») gazetiniń 1943 jyldyń 20 tamyzyndaǵy №171 sanynda Á.Nildibaevtyń «О́limdi jeńgen ómir» atty maqalasy jaryq kórgen. Onda:
«Komandır Isataıdy súıip turyp, famılııasyn surady.
– Isataı Súıeýbaev.
– Naǵyz er ekensiń, dosym! Bir óziń 300 frısti óltirdiń!
– Múmkin emes!
– Ras, baýyrym, dál 300!
Tank taǵy da alǵa jyljydy. Bir dóńniń shyǵys jaq betindegi blındajdardy, atys uıalaryn «KV» talqandaı jóneldi. Nemister beti aýǵan jaqqa qashty. Isataı on adamǵa arnalǵan oqty jalǵyz ózi atyp taýysty», delinedi.
Toǵyz jerden jaralansa da, maıdan dalasynan ketpegen batyr uldyń osy erligi «Keńes Odaǵynyń batyry» atanýǵa laıyq edi. Biraq oǵan da tıisti ataǵy buıyrǵan joq!
Sóz sońy: Qyrǵan jaýy júzge jetpegen talaı sarbaz «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyn oljalaǵan. Ol sózimizge 1987–1988 jyldary Máskeýdiń áskerı baspasynan jaryq kórgen «Geroı Sovetskogo Soıýza» degen eki tomdyq dálel bola alady. Qarańyz: «Arhıpov Vasılıı Stepanovıch. Rýskıı. Pýlemetchık. Prı otrajenıı kontratakı protıvnıka ýnıchtojıl neskolko desıatkov gıtlerovsev» (I tomnyń 81-beti); Beloýsov Pavel Aleksandrovıch. Rýskıı. Avtomatchık. Ýnıchtojıl neskolko vrajeskıh soldat (I tomnyń 146-beti), Blajkýn Andreı Fedorovıch. Ýkraınes. Strelok. V rýkopashnoı shvatke ýnıchtojıl neskolko gıtlersev (I tomnyń 146-beti). Mundaı derekterdi kórgende júzdegen fashıstiń kózin joıǵan qazaqtyń jeti batyrynyń eren erligi elenbeı qalǵanyna nala bolasyń!
Qosh! Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń áli de ashylmaǵan aqtańdaqtary jeterlik. 200-den asa jaýdy jaıratqan qazaqtyń batyr uldarynyń sany osy jeti kókjalymyzben túgesilmeıtini anyq. Máselen, bul materıalda 2022 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jarlyǵymen «Halyq qaharmany» ataǵyna ıe bolǵan eki batyrymyz, ıaǵnı nemistiń 397 sarbazyn qynadaı qyrǵan Tóleýǵalı Ábdibekov pen 281 fashısti jer jastandyrǵan Ybyraıym Súleımenov sekildi mergenderge toqtalǵan joqpyz. Jeńistiń 80 jyldyq merekesine oraı erligi elenbeı qalǵan qaharmandarymyzdyń qataryn eldiń esine taǵy bir márte salýdy ǵana maqsat tuttyq...