Jumyspen qamtý baǵdarlamalary qanshalyqty tıimdi?

Jumyssyzdardy, halyqtyń áleýmet­tik álsiz toptaryn, aýyl turǵyndaryn qoldaý baǵytynda ár jyldary qabyldan­ǵan baǵdarlamalar keshendi sharalardan, maqsatty mejelerden kende bolmady. Álbette, qurylymy men basymdyqtary ózgerip otyratyn ekonomıkalyq jaǵdaı men eńbek naryǵynyń qajettiligin es­kerý­men olar júıeli túrde qaıta qaral­ady. Degenmen jumyspen qamtýdyń tu­jy­rym­damalyq tásili ózgergen joq. Oqy­tý men qaıta daıarlaý, isin jańa basta­ǵan kásipkerlerge shaǵyn nesıe berý, eńbek resýrstarynyń utqyrlyǵyn arttyrý, ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý jolymen ýaqytsha jumys oryndaryn qurý syndy negizgi quraldar burynǵysha qaldy. Baǵdarlamalardyń tıimdiligi negizinen jumysqa ornalasty­rylǵan qatysýshylardyń sanyn baıandaıtyn qysqamerzimdi kórsetkishtermen baǵalanady. Olardyń jumyspen qamtý­ǵa, qatysýshylardyń tabysy men ál-aýqatyna uzaqmerzimdi áserin baǵalaı­tyn zertteýler jetkiliksiz. Jumyspen qamtý sharalaryna eń kóp muqtaj adamdar qol jetkize bermeıdi. Esesine baǵdarlamalarǵa onsyz da jumys tabýǵa jaqsy múmkindigi bar adamdar qatysatyn jaǵdaılar kezdesedi.

Keıingi jyldary júzege asyrylǵan «Eńbek» baǵdarlamasy birinshi kezekte jumyspen qamtýdyń mańyzdy kózi sanalatyn shaǵyn jáne orta bızneske baǵyttalyp, keıinnen mundaı jumys oryn­darynyń (ásirese kásipkerlik belsen­diligi shekteýli aýyldyq jerlerde) turaqsyzdyǵyna, eńbekaqynyń tómendigine baılanysty sáıkessizdikke tap boldy. Kásipkerlerdi shaǵyn nesıeler men sýbsıdııalar túrinde qoldaýǵa qyrýar qarajat bólinse de, isin jańa bastaǵan azamattar bilikti kadrlardyń jetispeýshiliginen, bastapqy shyǵystyń kóptiginen, naryqty ıgerýdiń kúrde­liliginen bıznesin aıaqtandyrý barysynda kóp qıyndyqqa jolyqty. Sondaı-aq baǵdarlama jumys kúshiniń aýysýyn yntalandyrǵanymen, shalǵaı óńirlerde ınfraqurylym men áleý­met­tik jaǵdaı­dyń jetispeýshiligi azamat­tarǵa eńbek resýrstarynyń oryn aýysty­rýyn tartymsyz etetini esepke alynbady.

Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Kadrlardy oqytý men qaıta daıarlaý baǵytyna kelsek, usynylǵan kýrs­tar men baǵdarlamalardyń jumys berýshiler­diń naqty qajettigine sáıkes kel­meýine baılanysty problemalar jıi týyndaıdy. Baǵdarlama biliktilikti arttyrýǵa, jańa mamandyqtarǵa oqytýǵa baǵyttalǵanyna qaramastan, kýrstarda usynylatyn daǵdylar eńbek naryǵynda árdaıym talap etilmeıdi. Múmkindikti paıdalanǵandardyń kópshiligi alǵan bilimderi men daǵdylary naqty jumys ortasynda qoldanyla bermeıtinin aıtady. Bul bilim mekemeleri, bıznes, mem­lekettik organdar arasyndaǵy úılestirýdiń jetkiliksizdigin, sondaı-aq oqytýǵa degen tásilderde ıkemdiliktiń joqtyǵyn kórsetedi. Iаǵnı tez ózgere­tin eńbek naryǵy jaǵdaıynda oqytý baǵdarlamasy eskirgen nemese ekonomı­ka­nyń qazirgi talaptaryna jaýap ber­meıtin bolyp shyǵady.

Is júzinde ańǵarylǵany – baǵdarla­malar turaqty, paıdaly jumys oryndaryn qurý údesinen árdaıym shyǵa bermeıdi. 2008 jyldan beri 5 jumys­pen qamtý baǵdarlamasy qabyldansa da, el eleýli nátıjelerdi áli kútip júr. Jo­ǵa­­ry aýdıtorlyq palatanyń jumys­pen qamtýdyń memlekettik baǵdarla­masy aýdıtiniń qorytyndysy jumys oryndarynyń kóbi ýaqytsha eke­nin kórsetti. Mysaly, «Qýatty óńir­ler – el damýynyń draıveri» baǵdarla­masy sheńberinde qurylǵan 1,5 myń jumys or­nynyń 90%-y – ýaqytsha, Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan jobasy aıasynda qurylǵan 67 myń jumys ornynyń 81%-y – maýsymdyq. Jalpy alǵanda, jańa jumys oryndarynyń 87%-y ne­gizinen tómen ónimdi, ortamerzimdi sektorlarda qurylǵan.

Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambe­tovtiń pikirinshe, búginde tolyq kún jumys isteıtin azamattardyń kóbisiniń jalaqysy kedeılik deńgeıinen shyǵýǵa múmkindik bermeıdi. «2008–2024 jyldar aralyǵynda jumyspen qamtý sharalaryn júzege asyrýǵa memlekettik bıýdjetten ǵana 1 trln teńge jumsaldy. Ákimdikter men mınıstrlikterdiń esepterine sáıkes jyl saıyn orta eseppen 900 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalastyryldy. Mundaı qarqynmen jumyssyzdar men ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar problemasy áldeqashan sheshilýge tıis edi. Biraq jumyssyzdyq deńgeıi keıingi 10 jylda aıtarlyqtaı ózgermegen. Sondyqtan da jumysqa ornalastyrý jónindegi statıstıkaǵa eriksiz kúmándana bastaısyń. Aıtalyq, 2023 jyldyń qorytyndysynda 963 myń adam jumysqa ornalastyrylǵan. Biraq bul rette jumyssyzdar sany nebári 445 myń adamdy quraǵan», deıdi depýtat.

Eńbek naryǵyndaǵy naqty kórinistiń burmalanýy halyqty jumyspen qam­tý baǵdar­la­ma­larynyń tıimsiz­digine alyp keledi. Sol turǵyda eldegi jumys­syzdyq deńgeıin esepteý tásilderi qaıta qaralýǵa tıis. USB deregin­she, ótken jyldyń qorytyndysynda ju­mys­syz­dyq deńgeıi úshinshi toqsannyń dınamıkasyn qaıtalaı otyryp, 4,6%-dy qurady. Jumyssyzdyq deń­geıin ba­ǵa­­laý Halyqaralyq eńbek uıymy­nyń ádisnamasymen júrgiziledi. Anyqtamaǵa sáıkes jumyssyz – jumys izdeıtin, jumysqa kirisýge daıyn jeke tulǵa. Ju­myssyzdyq deńgeıi jumys kúshi sanyndaǵy jumyssyzdar sanynyń úlesi retinde ólshenedi. Jumyssyzdyq jónindegi aqparat jınaý úı sharýashylyqtaryna ishinara tekserý júrgizý jolymen júzege asyrylady. Jumyspen qamtylǵan­dar qata­ryna qoǵamdyq jumystarǵa ýaqyt­sha ornalastyrylǵan maýsymdyq jumys­shylar, sondaı-aq turaqty tabysy joq 2 mıllıonǵa jýyq ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdar kiredi. JOO men kolledj túlekteriniń 40%-ǵa jýyǵy birinshi jyly jumys taba almaıdy, 60%-y mamandyǵyna saı jumys istemeıdi. Jalaqynyń basym bóliginiń «kóleńkede» bolýy zeınetaqy aýdarymdary men medısınalyq qamtamasyz etýde qıyndyqtar týǵyzady. 1 mıllıonnan astam turǵynnyń zeınetaqy jınaǵy joq, 3,5 mıllıonnan adam jumys orny MÁMS júıesine aýdarym jasamaıdy.

Aıta keterligi, bizdegi jumyssyz­dyqtyń qazirgi deńgeıi tipti keıbir da­myǵan elderdegiden áldeqaıda tó­men. My­saly, EYDU elderinde byltyr ju­mys­­syzdyq deńgeıi orta eseppen 4,9%-dy qurasa, Eýropada odan da joǵary. Biz­de jumyssyzdyq deńgeıi keıingi 5 jyl­da turaqty túrde 5% deń­geıinde ózge­­ris­siz qalyp otyr. Túrli zert­teý­ naqty deńgeı resmı statıstıkadan joǵary bolýy múmkin dep sanaıdy. Mysaly, Ulttyq bank zertteýine sáıkes nátıjesiz jumyspen, ýaqytsha jumyspen qamtylǵan, ekonomıkalyq belsendi emes, biraq óz máni boıynsha jumyssyz halyqtyń bir bóligin qosqan kezde eldegi jumyssyzdyqtyń balamaly deńgeıi 7,2%-dan 8,3%-ǵa deıin ózgerýi múmkin. Damyǵan elderdegideı jumyssyzdyq problemasyn sheshý men onyń obektıvti mánin baǵalaıtyn esepke alý ádisnamasyn keńeıtý qajet. Mysaly, AQSh pen Kanadada eńbekke qabiletti halyqtyń neǵurlym keń sanatyn qamtıtyn keńeıtilgen jumys­syzdyq kórsetkishteri paıdalanylady. Fınlıan­dııa, Fransııa, Italııa, Ispanııa sııaqty elderde jumyssyzdyq ortasha alǵanda 7%-dan 12%-ǵa deıin. Olarda jumyssyzdyq statıstıkasy obek­tıvti ólshemderge negizdelip, naqty jumys­syzdyq deregi jasyrylmaıdy.

Keıingi on jyldaǵy statıstıka kór­set­­­kendeı, kásipkerlikti damytýǵa, ın­dýs­­­trııalandyrýǵa baǵyttalǵan baǵdar­lamalardyń áseri mardymsyz. Eńbek naryǵyndaǵy ahýal salystyrma­ly túrde tu­raq­ty bolǵanymen, kemshilik bar. Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqy­pova­nyń aıtýynsha, ekonomıkany yntalandyrý baǵytynda memleket qabyldap jat­qan is-sharalarǵa qaramastan, jańa ju­mys oryndaryn qurýda jeke bıznestiń úlesi – nebári 20%. Saldarynan jumys oryndarynyń ósimin ónimdiligi tómen salalar men memlekettik sektor qamtamasyz etedi. Elimizdiń eńbek ónimdiligi jóninen EYDU elderinen úsh ese artta qalýy – osynyń janama saldary.

Ekinshi syn-qater – beıresmı ju­mys­pen qamtýdyń joǵary deńgeıi. Máselen, 2023 jyly naqty zeınetaqy aýdarymdarynyń deregi arqyly eseptelgen eńbekaqy tóleý qorynyń kólemi 20 trln teńgeni qurady, USB baǵalaýynsha, ol 38 trln teńgeden asady. Eńbekaqy tóleý qoryna qatysty derekterdiń eń úlken aıyrmashylyǵy saýda, aýyl sharýashylyǵy, jyljymaıtyn múlik sektorlarynda baıqalady. Ulttyq jobalar aıasynda jumysqa ornalasqan árbir tórtinshi adamnyń mindetti zeınetaqy jarnasy joq. Sonymen qatar ekonomıkanyń orta kásiptik bilimdi kadrlarǵa qajettiligi ósip keledi. Osy tusta bıznes tarapy­nan suranys pen jumys kúshiniń usynysy arasynda sáıkessizdik týyndaıdy. Kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar mamandarǵa suranys joǵary bilimi bar túlekterge suranystan 70%-ǵa artyq. Biraq jumys izdeýshilerdiń arasynda biliktiligi ortasha jáne joǵary deńgeıdegi mamandardyń sany birdeı. Sonymen qatar jumys kúshiniń sapasy da qanaǵattanarlyqsyz. Osyndaı túıtkilderdiń aıasynda teńgerimdi eńbek naryǵyn qurý, ıaǵnı sıfrlyq balamada ekonomıkada 3,8 mln sapaly jumys ornynyń bolýy, tabystyń ósýi (1,7 mln adamnyń ortasha jalaqysyn kóterý), beıresmı jumystyń 15%-ǵa deıin tómendeýi, áleýmettik onlaın-qyzmet kórsetý ındeksi boıynsha álemdegi úzdik ondyqqa kirý sııaqty strategııalyq maqsat qoıylǵan 2030 jyl da alys emes.