Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy batyrlarymyzdyń kózsiz erligi týraly az jazylǵan joq. Sóıtse de tórt jylǵa sozylǵan qan maıdanda jeńiske jetýimizge tylda qalǵan halyqtyń qandaı eńbek sińirgenin biz ylǵı da umyt qaldyramyz. «Egemen Qazaqstan» (sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan») gazetiniń 1941–1945 jyldar aralyǵyndaǵy arhıvin aqtaryp otyrsańyz, sol bir surapyl jyldardyń taýqymetti kelbeti kóz aldyńyzǵa keledi. Qara jumysqa jegilgen qarttar, balalyq balǵyn shaǵyn eńbekke aıyrbastaǵan jetkinshekter men aýyr tirshiliktiń jalyna jarmasqan analardyń mańdaı teri janyńyzdy jaýratady.
Qarttardyń erligi
El basyna kún týǵan zamanda etigimen sý keshken er jigitterdiń deni maıdanǵa attandy. Tylda atan túıege júk bolar aýyr jumystyń qamytyn kıip qarttar, áıelder men balalar qaldy. Kóne gazetterdi aqtarǵanda olar qolyna kúrekti janbaǵys qamy úshin ǵana emes, jeńis úshin ustap júrgenin baıqaısyz. Jeńis degen biraýyz qasterli sózdiń qunynyń qanshalyqty qymbat ekenin túısinesiz.
Máselen, soǵys ýaǵynda ártúrli urandarmen maıdanǵa qarjylaı kómek kórsetken azamattar legi óte kóp. Sonyń biri – «Sovettik Qazaqstan» atty qýatty avıasııa eskadrılıasyn jasaý urany. Bul bastamany Almaty selendik aýdany kóterip, qalyń buqara jappaı qoldaǵan. Tipti, qarttarǵa deıin qaltasyndaǵy sońǵy tıynyn sanap bergen.
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1943 jyldyń 16 qańtary kúngi №13 (6243) sanynda «Kolhoz qarttary» degen materıal jarııalanypty. «Qashqynbaev qart óristegi maldy baqtashynyń aldyna salyp kolhoz qystaǵyna jańa ǵana qaıtyp keldi. Jasy jetpiske kelgenimen ol otbasynda otyrǵan shal emes. Shıraq. Eńbek maıdanynda aýyzǵa ilinip júrgen kolhozdyń beldi adamdarynyń biri» deı kelip, qarttyń «Sovettik Qazaqstan» eskadrılıasyn jasaý qoryna 7 myń som ótkizgeni jazylǵan. Sondaı-aq atalǵan maqalada avıasııa eskadrılıasyn jasaqtaý jumysyna Syrǵabaev pen Jabaǵıev degen aqsaqaldardyń biri – 15 myń, ekinshisi 20 myń som aýdarǵany kórsetilgen.
Gazettiń sol kúngi sanynda «Sovettik Qazaqstan» atty qýatty avıasııa eskadrılıasyn jasaý uranyn qoldaǵan «Qurysh qus qoryna», «55 myń aqsha, 55 put astyq berdim» degen sekildi birneshe maqala jarııalanypty. Ol materıaldardan da tyldaǵy eńbekkerlerdiń maıdanǵa bergen qurbandyqtaryn oqýǵa bolady. Sonymen qatar osy sanda «Krasnyı ınternasıonal» kolhozy tankter kolonnasyn jasaý qoryna 1 mıllıon somnan asa qarjy jınaǵany týraly materıal da jaryq kórgen.
«Egemenniń» biz sóz etip otyrǵan nómirinde tyldaǵy aqsaqaldardyń maıdanǵa kórsetken kómegi týraly «Qarııa qýanyshy» degen de materıal oqyrman nazaryna usynylypty. Ol maqalada: «Bizdiń qasymyzda qarapaıym qart otyr. Ol – Gvardees aýdanynyń (Almaty oblysy) Kóshpendi kolhozynyń múshesi. Onyń óńinde erekshe bir qýanyshtyń belgisi bar. Ájim túsken kóne júzin jyly shyraı beredi, kúlimsireıdi. Ol qýanyshty. Adal eńbegimen tapqan 84 650 somdy otan zaemyna berip otyr. 84 650 som! Bul aqsha – onyń adal eńbegi, áıeli Rahıma shesheıdiń, qyzy Zeınep qaryndastyń adal eńbegi. Tabanaqy, mańdaı termen tapqan asyl eńbektiń aqyq jemisi óziniń ornyn tapty, otan ómirin saqtaıtyn uly qorǵa quıyldy. Qarııa osyǵan qýanady», delingen.
Osy birdi-ekili derekterden-aq elde qalǵan qarııalardyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy jeńiske qandaı qomaqty úles qosqanyn ańǵarýǵa bolady. Olar qıyn qystaý zamanda maıdandaǵy ul-qyzdary men nemere-shóberelerin rýhtandyryp, qolynan kelgeninshe qarjylaı qurbandyq bere bildi. Judyryqtaı jumylyp, eldik iske úlgi boldy. Demek bıyl 80 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan jeńiske sol qarttardyń qosqan úlesiniń de arqasynda jetkenimizdi búgingi urpaq máńgilikke jadynda saqtaýy kerek.
14 jasynda 300 jylqy baqqan bala
Soǵys qanshama jas órkenniń balalyǵyn urlady. Asyr salyp oınaıtyn balǵyn shaǵynda jer jyrtyp, egin ekken, shóp shaýyp, mal baqqan jetkinshekter az bolmaǵan. Besikten beli shyqpaı jatyp, aýyr jumystyń arbasyn súıregen sol balalardyń ómirin sýrettegen kórkem týyndylardy oqyǵanda janyń túrshigedi. Sondyqtan da tyldaǵy buqaranyń jaıy sóz bolǵanda soǵys ýaǵyndaǵy balalardyń jeńis jolyna arnaǵan qurbandyǵyn aıtpaı ketýge bolmaıdy.
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1943 jyldyń 23 maýsym kúngi №130 (6260) sanynda jaryq kórgen «Egin oraǵy qyzýda» degen maqalada sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń kolhoz-sovhozdarynyń jumysyna oqýshylar otrıadtary kóptep tartylǵany sóz bolady. Mysaly, 1943 jyly egin orý jumysyna oblystyń 1,5 myń muǵalimi men 20 myń oqýshysy atsalysypty. Túsingen adamǵa bul tek qazirgi Túrkistan oblysyndaǵy ahýal emes. Qazaqstannyń búkil oblystarynda eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin mańdaı terin jeńis jolyna tókti.
Endi osy balalardyń árqaıysynyń eńbegin baǵalaý úshin basylymnyń biz sóz etip otyrǵan nómirinde jarııalanǵan K.Esmuratov atty 14 jastaǵy balanyń «Úlgili jylqyshy bolamyn» degen haty arqyly aıshyqtap kórsek. Atalǵan hatta 14 jastaǵy bala ákesiniń Gýrev oblysy Espol aýdany Stepan Razın atyndaǵy ujymshardyń jylqyshysy bolǵanyn, ákesi maıdanǵa attanǵan soń, onyń ornyn joqtatpaı, barlyq jumysty óz moınyna alǵanyn jazady.
«Meniń qaraýymda 300 jylqy, bıyl týǵan 33 qulyn, 22 bıe bar. Qulyndarymnyń bári de jaqsy ósip keledi» deı kelip sózin: «Qyzyl Armııaǵa berý úshin ósirip otyrǵan jylqylarymdy aıryqsha kútemin. Bıyl óz qolymdaǵy jylqylarymnan súıikti jaýyngerlerge 22 sáıgúlik atty daıarlap berdim. Meniń eń jaqsy kóretinim: arqasyna er-toqym tımegen, asaý jylqyny minýge úıretý. Sondyqtan da men 25 asaý jylqyny minýge úırettim. Jýyrda ǵana 14 jasqa toldym. Jylqylarymdy óte jaqsy kútkenimdi kolhoz basqarmasy baǵalap, maǵan 3 ret syılyq berdi, óskenimde men de óz ákem sııaqty úlgili jylqyshy bolamyn», dep aıaqtaıdy.
Ákesiniń aýyr jumysyna ege bolyp, 14 jasynda 300 jylqyǵa bas-kóz bolǵan Esmuratov sekildi balalardyń eńbegi elenip, bári ózderine laıyq qurmet kórdi me? Tyldaǵy aýyr beınetke balalyǵyn aıyrbastaǵan balalardyń jeńiske qosqan úlesin ádil baǵalaı aldyq pa?
Erlerdiń ornyn joqtatpaǵan analar
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy jeńiske jetýimizdiń basty qozǵaýshy kúsh – tyldaǵy áıelder. Maıdanǵa deıin negizinen otbasy, oshaq qasynda besigin alańsyz terbetip kelgen qazaqtyń qyz-kelinshekteri soǵys kezinde Tolaǵaıdaı tas shaınap, taý qopardy. Soǵystyń alǵashqy kúninen bastap, analarymyz jeńin túrip tastap, qandaı aýyr jumys bolsa da bilek sybana kirisip ketti.
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń soǵys jyldaryndaǵy nómirlerin qarap shyqqanymyzda tylda júrip erlik kórsetken áıelderdiń tym kóp ekenine kóz jetkizdik. Máselen, gazetimizdiń 1944 jyldyń 18 qańtary kúngi sanynda «Áıelder jaýyngerlik eńbekte» degen maqala jarııalanypty. Onda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń 80 myńnan asa qyz-kelinshekteri aýyr jumysqa jegilgeni jazylǵan. Atalǵan materıalda: «Aýyl sharýashylyǵynyń negizgi jumystaryn aıaqtaýda áıelder qajyrly kúres júrgizdi. Frýnze aýdanyndaǵy Shornaq MTS-nyń traktor brıgadasy (brıgadıri Malaeva joldas) egin orý kezinde jumysty maıdandaǵysha istep, kúndik normasyn 20 paıyzdan asyra oryndap otyrdy. Ol 175 gektar egin jınaýdyń ornyna 255 gektar egin jınap, 370 kg janarmaı únemdedi», deı kele Qojambekova, Altaıbaeva, Joldybaeva, Begalıeva syndy maqtashylardyń eren eńbekterin madaqtaıdy. Olar kúnine belgilengen 45 kg maqtany eki-úsh eselep, 110-120 keliden tergen. Iаǵnı atalǵan analardyń mańdaı teri tek jeńis úshin tógilgenin tereń túısinýge bolady.
El gazetiniń 1944 jylǵy 14 qańtardaǵy №10 sanyndaǵy «Stahanovshylar qatary ósýde» degen materıalda da soǵys kezindegi analardyń eńbegi nasıhattalǵan. Onda: «Jarkent aýdanynyń Kalının atyndaǵy kolhozdyń músheleri egis dalasynda aıanbaı isteı otyryp, 1943 jyldyń aýyl sharýashylyq jumystaryn oıdaǵydaı aıaqtady. Kolhoz memleketke astyq tapsyrý josparyn ýaqtyly oryndap úlgerdi. Aldyńǵy qatarly kolhozshylar eńbek ónimdiligin eselep arttyra túsýde. Stahanovshy kolhozshy Sandybaeva, Hamyraeva, Sadırova syndy joldastar kolhoz sharýashylyǵynyń qaı salasynda bolsa da kúndik normalaryn 250–300 paıyz oryndaıdy. Mundaı stahanovshylar qatary kolhozda jyl saıyn arta túsýde. О́tken jyly nebári 7 ǵana stahanovshy bolsa, qazir onyń sany 24-ke jetti», delingen.
Gazetimizdiń 1944 jyldyń 9 qańtary kúngi №7 sanynda «Komsomolester mal ósirý kúresinde» degen maqala jarııalanǵan. Onda: «Komsomoles Dáýletálıeva «Qyzyl tý» kolhozyndaǵy qoı fermasynyń meńgerýshisi bolyp isteıdi. Ferma 1943 jyly 335 qoıdan 424 qozy alyp, aman ósirdi. Dáýletálıeva joldastyń ózi sol kolhozdyń komsomol uıymynyń sekretary», delinedi.
Qazaqtyń bas únjarııasynyń betinde qattalyp, arhıvte saqtalyp qalǵan qaı derekti alsańyz da, onyń artynda maıdandaǵy jeńis úshin kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aırylǵan asyl analarymyzdyń beınesi kórinedi. Olardyń bárin ǵylymı turǵyda zerttep, shynaıy baǵasyn berý bolashaqtyń enshisindegi dúnıe ekenine kózińiz jete túsedi.
P.S. Resmı derekterdegi málimetterge súıensek, elimiz soǵys jyldarynda qorǵanys qoryna 1 mlrd somnan asa qarjy aýdaryp, maıdanǵa 1 600 vagonmen 2 mln-nan asa kerek-jaraq zat jóneltipti. Bul – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy jeńiske jetýimizge barsha halyqtyń atsalysqanynyń anyq aıǵaǵy. Sondyqtan da sol bir surapyl jyldarda kún-tún demeı damylsyz jumys istegen eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıingi buqarany qurmetteýge tıispiz. Bir sózben aıtqanda, maıdandaǵy erlikterge jol ashqan tyldaǵy batyrlardyń da eńbegi eskerýsiz qalmaýy kerek!