AQSh prezıdenti Donald Tramp shetelderden keletin barlyq taýarǵa kedendik baj engizgenin málimdedi. Bazalyq tarıf 10%-dan bastalady, alaıda kóptegen el úshin mólsherleme budan áldeqaıda kóp bolyp shyqqan. Máselen, Kambodjaǵa 49% tarıf engizilgen. Qytaıǵa – 34%, Shveısarııaǵa – 31%, Qazaqstanǵa – 27%, Eýroodaqqa – 20%, Izraıl taýarlaryna 17% salynǵan. Ulybrıtanııa, Brazılııa, Argentına, BAÁ, Ýkraına úshin tarıf – 10%. Tizimde Reseı joq.
Jaǵdaıdyń saıası astary basym ba?
Árıne, mundaı ahýal AQSh-qa azdy-kópti taýar eksporttap otyrǵan Qazaqstandy da alańdatady. Elimiz Qurama Shtattarǵa 2023 jyly – 1,51 mlrd dollar, 2024 jyly 2 mlrd dollardyń taýaryn satypty. «Tradingeconomics» dereginshe, Qazaqstan AQSh-qa negizinen munaı, ýran, kúmis, ferroqorytpa, mıneraldy otyn men maı, temir men bolat, áýe jáne ǵarysh apparattary, qymbat metaldar men tas, organıkalyq emes hımıkat pen ızotop satady.
Mamandardyń aıtýynsha, AQSh engizip otyrǵan tarıf bizden eksporttalatyn taýarlarǵa sonshalyqty salqynyn tıgizbeıdi.
«Eksporttyń qurylymynda munaı men sırek jer metaldary basym úleske ıe. Biraq bul pozısııalarǵa jańa ózgeris áser etpeıdi. Shıkizat, qazyp alynatyn resýrs retinde olarǵa ádette mundaı sharalar qoldanylmaıdy. Onyń ústine eksporttyń basym bóligi «Chevron», «ExxonMobil» sııaqty halyqaralyq operatorlar arqyly júrgiziledi. Bul Qazaqstannan tikeleı jetkizilim bolyp eseptelmeıdi. Aýqymdy óndirisi bar Vetnam men Qytaıǵa qaraǵanda elimizde bajǵa kiretin taýar tizimi shekteýli», deıdi «KazService» uıymynyń basshysy Rashıd Jaqsylyqov.
«Biz óıtkeni AQSh-qa eshqandaı daıyn ónim jibermeımiz. Sol sebepti, bizdiń ekonomıkaǵa bul tarıftiń tikeleı áseri bolmaıdy. Al biraq baj nege sonshalyqty qymbat? Bul taýar nomenklatýrasyna emes, sońǵy jaǵdaılarǵa baılanysty sııaqty. Reseıge qatysty sanksııalyq qysym kúsheıgen soń, kóptegen reseılik kásiporyn óndiristerin Qazaqstanǵa aýystyrdy. Muny AQSh kórip otyr. Sondyqtan qymbat baj «Qazaqstan» bolyp kóringisi keletin, biraq shyqqan tegi reseılik ónimderge baǵyttalǵan sııaqty», dedi Rashıd Jaqsylyqov.
AQSh tarapymen konsýltasııa júrgiziledi
Saýda mınıstrliginiń habarlaýynsha, aldyn ala taldaý nátıjesinde, Qazaqstannan AQSh-qa eksporttalatyn taýarlardyń eleýli bóligine qosymsha tarıfterdiń áseri bolmaıtyny anyqtalǵan.
«О́ıtkeni olar AQSh ákimshiliginiń normatıvtik aktilerinde kózdelgen erekshelikter tizimine engizilgen. Qazaqstannyń AQSh-qa eksport qurylymynda negizgi oryn alatyn taýarlar – shıki munaı, ýran, kúmis, ferroqorytpalar jáne basqa da taýarlar. Bul sanattaǵy ónimder AQSh prezıdentiniń «Taýarlar saýdasyndaǵy mańyzdy jáne turaqty tapshylyqty joıý maqsatynda ózara tarıfter arqyly ımportty retteý týraly» jarlyǵy boıynsha erekshelikter tizimine engizilgen taýarlardyń 92%-yn quraıdy. Qosymsha bajdar belgili bir taýar toptaryna qatysty engiziletin bolady. Bul sanattaǵy taýarlardyń eksport kólemi byltyr 95,2 mln dollardy qurady. Olardyń ishinde – fosfor (2024 jyly eksport kólemi 15,9 mln dollar), ferrosılısıı (12,7 mln dollar), lınza (4,1 mln dollar), bıdaı jelimdiligi (4 mln dollar), ammonıı nıtraty (2,4 mln dollar) bar. Qabyldanǵan tarıftik sharalar Qazaqstannyń AQSh-qa jalpy eksportynyń 4,8%-yna ǵana áser etedi», delinedi mınıstrlik málimdemesinde.
Aldaǵy ýaqytta Úkimet Qazaqstanǵa qatysty qosymsha bajdy qoldanbaý múmkindigin talqylaý úshin AQSh tarapymen konsýltasııalar júrgizýge nıetti.
Qaı kásiporyndarǵa qaýip tónedi?
Telegramdaǵy «Tradereport» arnasy AQSh-tyń jańa erejesi otandyq kásiporyndardyń qaısysyna áser etýi múmkin ekenin zerttep kórgen.
«Qazaqmys», «Kazsınk» (kúmis) – Qazaqstannan eksporttalatyn kúmistiń 39%-y AQSh-qa jiberiledi. Bajdyń ósýi satylym kólemi men amerıkalyq naryqtaǵy básekelestikke aıtarlyqtaı áseri bolýy múmkin. ERG (ferrosılıkohrom). О́nim eksportynyń 52%-y AQSh-qa satylady. Bul – taýarlar arasyndaǵy eń úlken úles, sondyqtan atalǵan segmentti álsiz ete túspek. Úlbi metallýrgııa zaýyty (tantal) – otandyq tantal eksportynyń 45%-y AQSh-qa tıesili. «QazAtomО́nerkásip» (baıytylǵan ýran) – jetkizilimniń 70%-y AQSh-qa attandyrylady. Degenmen bul naryq anaǵurlym erekshe jáne tarıfterdiń áseri kelisimshart sharttary men saıası mámilelerge baılanysty bolady. «BioOperations» JShS (bıdaı glıýteni) – eksporttyń 40%-y AQSh-qa tıesili. Eger baj ulǵaısa, kompanııa naryqtyń bir bóliginen aıyrylýy yqtımal.
«Qazaqstan jahandyq saýda soǵysynyń epısentrinde emes»
Qarjyger Ǵalym Qusaıynovtyń paıymynsha, biz úshin qaýipti eshteńe baıqalmaıdy.
«AQSh-qa negizgi eksporttaıtynymyz – munaı, ýran, kúmis sııaqty bırjalyq taýarlar. Olardy Qurama Shtattar ǵana satyp almaıdy. Olardyń jahandyq turaqty suranysy bar. Qazaqstan bar bolǵany taýardy basqa naryqtarǵa baǵyttaı qoıady. Boldy. Al buǵan qarsy 34% «jaýap» baj engiziledi degen aqparat shyndyqqa janaspaıdy. Qazaqstanda ózindik baj joq, EAEO aıasyndaǵy biryńǵaı baj ǵana bar. 34% dep júrgenderi – baj ǵana emes, eksport pen ımport arasyndaǵy aıyrmashylyq. AQSh bul aıyrmashylyqty tarıf arqyly teńestirmek. Al Reseı nelikten tizimge kirmedi? Sebebi olar onsyz da sanksııa qursaýynda otyr. AQSh pen RF arasyndaǵy saýda baıaǵyda shektelgen. Jańa baj engizýdiń máni de joq», deıdi sarapshy.
Ekonomıst, qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń pikirinshe, elimiz jahandyq saýda soǵysynyń epısentrinde emes. Sonymen qatar AQSh-pen saýda qatynasymyzdy da tym joǵary deńgeıde dep aıtýǵa kelmeıdi.
«Biz byltyr AQSh-qa 2 mlrd dollardyń taýaryn satyp, 1 mlrd dollardyń taýaryn satyp aldyq. Iаǵnı biz saýda profısıtindemiz jáne satyp alǵannan góri satarymyz kóp. Iá, biz tarıf tizimine kirdik, alaıda menińshe bul jaı ǵana formaldy jaǵdaı. Al 27% tarıf bizdiń eksportqa múlde áser etpeıdi, óıtkeni taýarlarymyz AQSh-qa strategııalyq materıal retinde kiredi, sondyqtan olarǵa baj salynbaıdy», deıdi ol.
Aıtýynsha, tipti bul máseleniń ońtaıly bolýy da ǵajap emes. Biraz taýar arzandaýy da yqtımal.
«Qymbat bajǵa ushyrap jatqan elder jańa naryq izdep, nátıjesinde, Qazaqstan tehnıka, metall, kólik, qurylys materıaldary boıynsha tıimdi baǵalarǵa ıe bolýy múmkin. Bul tipti eldegi bıznes pen tutynýshylar úshin sharttardy jaqsartyp jiberedi. Biz, árıne, AQSh naryǵyn almastyra almaımyz, biraq TMD-nyń basqa elderimen salystyrǵanda bizdiń naryq kólemimen emes, baǵasymen tartymdy», deıdi R.Rysmambetov.
2024 jyly Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy taýar aınalymy 4,1 mlrd dollarǵa jetip, 2023 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 1,7%-ǵa artty. Negizinen bul ósim munaı (+30%, 1,1 mlrd dollarǵa deıin), ýran (3,8 ese ósim, 322,9 mln dollarǵa deıin), kúmis (2 ese ósim, 239,9 mln dollarǵa deıin), gaztýrbınalyq qozǵaltqysh (20,6 ese ósim, 36,6 mln dollarǵa deıin), optıkalyq elementterdiń (16,5 ese, 4,1 mln dollarǵa deıin) kóbirek satylýy esebinen múmkin boldy.