Mýzeı – halyqtyń rýhanı jady, ulttyń ótkeni men búginin jalǵaıtyn taǵylym ordasy. Sońǵy jıyrma jyl ishinde el mýzeılerinde úzbeı ótip kele jatqan «Mýzeı túni» aksııasy úlken tanymaldylyqqa ıe bolyp úlgerdi. Elimizdiń túkpir-túkpirindegi iri mýzeıler men óńirlik kórme ortalyqtary osy kúndi halyqpen etene aralasatyn úlken mádenı merekege aınaldyryp keledi. Bıylǵy «Mýzeı túni» aksııasy qarsańynda Almatydaǵy QR Memlekettik ortalyq mýzeıi dırektorynyń mindetin atqarýshy Serjan Sarovty áńgimege tartyp, aýqymdy jobanyń mán mańyzy, jastarǵa berer tálim-tárbıesi tóńiregindegi pikirin bilgen edik.
– Serjan Barahanuly, «Mýzeı túni» aksııasy el mádenıetiniń mańyzdy merekesi retinde kúntizbege engenine shırek ǵasyrǵa jýyqtady desek, joba alǵash Memlekettik ortalyq mýzeıde qanat qaqqanyn bilemiz. Jobanyń ótkeni men búginin qysqasha zerdelep ótsek...
– Iá, solaı. Álemdik mádenı keńistikte aýqymdy oryn alatyn biregeı joba ózge elderdiń tájirıbesinde burynnan bary málim. Degenmen «Mýzeı túni» aksııasynyń elimizde saltanat qurýyna muryndyq bolǵan osy Ortalyq mýzeıdi uzaq jyldar basqarǵan belgili ǵalym Nursan Álimbaı. Sol kisiniń ıdeıasymen 2006 jyly júzege asqan baǵdary mol bastama tutas el kólemine tanyldy. «Mýzeı túni» – bul jaı ǵana ekskýrsııa emes, bul – tarıhpen tildesýdiń, ulttyq qundylyqpen qaýyshýdyń sáti. Bul túni mýzeı shamdary jarqyrap, kelýshilerge erekshe format usynylady. Sheberlik saǵattary, teatrlandyrylǵan kórinister, konserttik baǵdarlamalar, sırek jádigerler kórmesi kópshilik nazaryna usynylady. Ashyq dıalogtar alańynda ǵalymdarmen, tarıhshylarmen tildesýdiń taptyrmas múmkindigi týady. Mundaı aksııalar ásirese jastar úshin mańyzdy. Sebebi olar mýzeıdi tek resmı mekeme emes, rýhanı serýen jasaýǵa, oı bólisýge bolatyn zamanaýı mádenı keńistik retinde qabyldaı bastaıdy. Bul – ulttyq sana men tarıhı jadyny jańǵyrtýdyń bir joly. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jobanyń keń óris alýyna úlken qoldaý tanytyp otyr. Sanaýly kúnnen keıin ótetin shara sonyń dáleli.
– Osy jobanyń elimizdegi izashary retinde QR Memlekettik ortalyq mýzeıi bıyl kórermendi qandaı tyń jańalyǵymen qýantpaq?
– Aksııa bıyl «Mýzeı – tarıhty saqtaýshy: qazirgi qoǵamdaǵy mýzeı róli» taqyrybyn aıdar qylyp otyr. Bul taqyryp mýzeıdiń áleýmettik, tehnologııalyq jáne ekologııalyq ózgeristerge beıimdelgen qoǵamdaǵy ornyn aıqyndaýǵa baǵyttalǵan. Tarqatyp aıtsaq, «Mýzeı túni – 2025» eki negizgi baǵytty qamtıdy. «Mýzeı – rýhanııat shańyraǵy» jáne «Erlik pen eldik – egiz» deıtin qos baǵdar bıylǵy sharanyń mazmunyn aıshyqtaı túsedi. О́tkenge salaýat aıtpaı – keleshekke kerýen tartý múmkin emes. Sondyqtan el tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalarǵa, tuǵyrly tulǵalarymyzdyń mereıli datalaryna arnalǵan birneshe aýqymdy kórme uıymdastyrylmaq. Atap aıtqanda, Shoqan Ýálıhanovtyń 190 jyldyǵyna, IýNESKO kóleminde atap ótilip jatqan Nurǵısa Tilendıevtiń 100 jyldyǵyna, Qazaqstannyń kórnekti mýzykatanýshylary Ahmet pen Ǵazıza Jubanovtardyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan is-sharalar solardyń qatarynda. Sondaı-aq, Ekinshi Dúnıejúzilik soǵys jyldarynda erlik kórsetken Mánshúk Mámetova men Boran Nysanbaevtyń memorıaldyq mýzeıleriniń qatysýymen ótetin «Mýzeılik sherý», Shoqan Ýálıhanovtyń memorıaldyq mýzeıi (Jetisý oblysy, Altyn Emel) usynǵan biregeı ekspozısııany ekshep ataýǵa bolady. Sol sekildi «Mýzeı – rýhanııat shańyraǵy» baǵyty aıasynda ótetin kórmeler de kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady degen senimimiz mol. Máselen «Shabyt jańǵyryǵy» kórmesinde M.Kenbaev, H.Naýryzbaev, V.I.Antoshenko-Olenev, N.Sıvchınskıı, E.Sıdorkın, E.Sergebaev sekildi dańqty qylqalam sheberleri men óner qaıratkerleriniń mereıtoılyq datalaryna oraı ótetin kórmeler olardyń rýhanı murasyna, ómir ónegesine qaıta úńilýge serpin bermek. Atyraýlyq sýretshi Iýlııa Proskýranyń «Kóshpeliler rýhy» atty avtorlyq jeke kórmesi de taqyrypqa saı tańdalyp otyr. Mýzeı qoryndaǵy sırek hattar men jazbalar negizinde daıyndalǵan «Hat jazyp tur...» kórmesinde ár dáýirdegi hat almasý úlgileri, poshta markalary, ashyqhattar, konvertter usynylady. Morze apparaty, jazý mashınkasy sekildi baılanys quraldary da ekspozısııany tolyqtyrady. Kórmede Sh.Ýálıhanov, A.Qunanbaev, Á.Marǵulan, M.Áýezov, S.Muqanov syndy zııaly tulǵalardyń túpnusqa jáne kóshirme hattary, qarapaıym halyqtyń E.О́mirzaqov, I.Esenberlın, M.Ǵabdýllınge jazǵan hattary da kópshilik nazaryna usynylady. Keshtiń basty kórmesi – «Jaýhar jádigerler»! Bul kórmede mýzeıdiń turaqty ekspozısııasynan tys saqtalǵan, erekshe qundy ári biregeı eksponattar qoıylady. Kórermen nazaryna tek «Mýzeı túni» aıasynda usynylatyn sırek jádigerler kórmesi eshkimdi beı-jaı qaldyrmaıdy.
– Sóz basynda ǵylymı-tanymdyq muralardy zamanaýı úlgide nasıhattaý týraly aıtyp qaldyńyz. «Mýzeı túni» aksııasy kórermendi zeriktirip almas úshin, bul baǵytta qandaı qyzyqty baǵdarlamalar ázirledińizder?
– Saýalyńyz oryndy. Bıylǵy baǵdarlama bul baǵytta da qury alaqan emes. Birneshe mýzykalyq, tanymdyq, qyzyqty baǵdarlamalar josparda bar. Aıtalyq, «Sırek kezdesetin qııaqty saz aspaptarynyń memlekettik kolleksııasynan» klassıkalyq mýzyka konserti ótedi. Gvarnerı men Stradıvarı sekildi ataqty sheberlerdiń aspaptarynan shyqqan áýender keshtiń kórkin asha túsedi. Ahmet jáne Ǵazıza Jubanovtardyń memorıaldyq mýzeı-úıi men Nurǵısa Tilendıevtiń memorıaldyq mýzeıi óz jádigerlerin usynady. Mýzeıdiń ǵylymı kitaphanasy ázirlegen «Bilim berý júıesin damytý» atty kitap kórmesi ótedi. «Otbasy hrestomatııasy» qoǵamdyq qorynyń kitap kórme-jármeńkesi uıymdastyrylady. Sondaı-aq Halyqaralyq mýzeıler kúni aıasynda Iran Islam Respýblıkasynyń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýldyǵy janyndaǵy Mádenı ókildik «Irannyń dástúrli mádenıeti men óneri» kórmesin usynady. Qonaqtar parsy kallıgrafııasy men beıneleý óneriniń týyndylaryn tamashalap, Irannan arnaıy kelgen sheberlerdiń (Isfahan qalasynan kelgen Nafısa Orýdjı hanym, Marııam Djaffarı jáne Hosseın Hýshbaten myrza) qatysýymen sol eldiń mádenı qundylyqtarymen jaqynyraq tanysa alady. «Happy Place» brendimen birlese otyryp, mýzeı jádigerlerine negizdelgen zamanaýı óner buıymdary (ashyqhattar, stıkerler, syılyqqa arnalǵan oraý qaǵazdary) usynylady. Interaktıvti jáne tanymdyq baǵdarlamalar aıasynda: qolóner sheberleriniń jáne mýzeı restavratorlarynyń sheberlik saǵattary, ǵylymı ınteraktıvter, kvest oıyndary, balalar men jasóspirimderge arnalǵan vıktorınalar men saıystar ótedi. Kesh elge belgili óner maıtalmandarynyń qatysýymen ótetin mazmundy konserttik baǵdarlamaǵa ulasady. Osylaısha, «Mýzeı túni – 2025» aksııasy – mádenıet pen tarıhty toǵystyra otyryp, kórermenge erekshe rýhanı áser, jarqyn emosııalar men umytylmas kesh syılaıtyn mańyzdy mádenı oqıǵa bolmaq.
– «Mýzeı túni» aksııasy tek naýqan emes, mazmuny tereń joba dedińiz. Onyń kópshilikke berer taǵylymy ne?
– «Mýzeı túni» – ult tarıhyn búgingi urpaqtyń júregine jaqyndatýdyń jarqyn úlgisi. Ol ótkenge qurmetpen, bolashaqqa senimmen qaraýdy úıretedi. Demek, bul – tek bir kúndik shara emes, ulttyq tárbıeniń, tarıhı tanymnyń uzaqqa sozylatyn nátıjeli mektebi. Joba birte-birte eldiń ishki týrızm salasyna serpin ákeledi. Ásirese Astana men Almaty qalalaryndaǵy iri mýzeılerdiń tún ortasyna deıin jumys isteýi – turǵyndardyń da, qala qonaqtarynyń da qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Adamdar otbasymen, dostarymen kelip, keshti mádenı demalysqa aınaldyrady. Bul úrdis – rýhanııat pen otbasylyq qundylyqtyń qatar órilýiniń bir kórinisi.
– Memlekettik ortalyq mýzeı Prezıdent pármenimen ulttyq mártebe alǵany málim. Soǵan saı mýzeıdiń jumys sıpaty ózgerýi múmkin be? Bul baǵytta qandaı jumystar qolǵa alyndy?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Ulttyq quryltaıdyń tórtinshi otyrysynda sóılegen sózinde tarıhı-mádenı muramyzdy zamanǵa saı jańǵyrtyp, júıeli túrde dáripteýdi, sonymen qatar tarıhı eskertkishterdi qalpyna keltirip, mýzeı isin damytýǵa erekshe nazar aýdarýǵa shaqyrǵan bolatyn. Osy oraıda Memlekettik ortalyq mýzeı keıingi jıyrma jyldyń bederinde kóptegen ǵylymı is-sharalardy qolǵa alyp keledi. Bul – bos ótken jyldar emes. Osy ýaqyt aralyǵynda qanshama ǵylymı eńbekter jaryq kórdi, monografııalar men ensıklopedııalar jurtshylyqqa jol tartty. Sońǵy bir jyldyń ózinde 300-ge tarta is-shara uıymdastyryldy. Ulttyq statýs bizdiń zamanaýı ozyq júıege kóshýimizge yqpal etetini anyq. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Ǵalymqyzynyń basshylyǵymen jańa tujyrymdama ázirlenýde. Osy tujyrymdama aıasynda mýzeıdiń ekspozısııalyq zaldary sońǵy úlgidegi tehnologııalarmen jaraqtalyp, sandyq júıege kóshetin bolady. Bul turǵyda Eýropa elderiniń ozyq tájirıbeleri qoldanylmaq. Jalpy mýzeı qoryn tolyqtyrý, qolda bar jádigerlerdi zerttep-zerdeleý, ǵylymı izdenisterdiń aýqymyn keńeıtý jalǵasa bermek.
– Áńgimeńizge rahmet!