Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa, áıelder quqyǵy men balalar qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birneshe zańǵa qol qoıdy. Prezıdenttiń zorlyq-zombylyqqa qatysty jazany qatańdatý bastamasy qoǵam tarapynan qyzý qoldaý tapty. Bul másele Parlament palatalary otyrystarynda, Ulttyq quryltaı minberinde, basqa da alqaly jıyndarda jan-jaqty talqylanyp, otbasylyq máselelerdi sheshýge qatysty keshendi oı-pikirler áli de aıtylyp jatyr.
Otbasylyq zorlyq-zombylyqpen kúres – búkil qoǵamnyń ortaq mindeti. Sol bárine ortaq kúresti óńirler qalaı júzege asyryp jatyr? Almaty qalasy ákiminiń janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasy-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń hatshysy Janat Aıtpaeva otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, áıelder men balalardy qorǵaý, qaýipsiz otbasylyq ortany qalyptastyrý úshin júıeli jumystar úzdiksiz júrgizilý kerek ekenin aıtady.
«Otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý degende eń aldymen áıelderdiń quqyǵyn qorǵaý máselesi oıǵa oralady. Bul baǵytta oń ózgeris bar bolǵanymen, áli de júıeli sheshimdi qajet etetin másele jeterlik. Máselen, kópbalaly analardyń áleýmettik jaǵdaıy kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Olardyń kóbi turaqty tabystyń bolmaýy, turǵyn úı máselesiniń sheshilmeýi, jumyssyzdyq sekildi qıyndyqtarǵa tap bolyp keledi. Sonymen qatar bala tárbıesi men jumysty qatar alyp júrýge májbúr jalǵyzilikti analarǵa erekshe qoldaý qajet. Bul problemalardy memlekettik járdemaqylar men áleýmettik baǵdarlamalar tolyqtaı sheshe almaıdy. Sondyqtan da ony sheshýdiń jolyn qoǵam bolyp tabýymyz kerek», dedi J.Aıtpaeva.
Spıker áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq fızıkalyq turǵyda ǵana emes, psıhologııalyq jáne ekonomıkalyq qysym túrinde de kórinis tabatynyn, osyǵan baılanysty Almaty qalasy Polısııa departamentinde otbasylyq zorlyq-zombylyqpen kúres jónindegi arnaıy bólim jumys isteıtinin, ol bólim zorlyq-zombylyq faktilerin anyqtap, aldyn alý sharalaryn júrgizip, zardap shekkenderge quqyqtyq kómek kórsetetinin tilge tıek etti.
Qaraǵandy oblysy ákiminiń janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasy-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń hatshysy, Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń depýtaty, Qaraǵandy qalasyndaǵy Otbasyn qoldaý ortalyǵynyń dırektory, Ulttyq quryltaı múshesi Lázzat Qojahmetova qazirgi tańda Memleket basshysynyń bastamasymen ana men bala qaýipsizdigin qorǵaý máselesinde jaýapkershilik kúsheıip, birneshe zańǵa oń ózgerister engenin, bul jumys keleshekte de toqtamaý qajettigin alǵa tartty.
«Keıingi jyldarda otbasylardyń ajyrasý sany kúrt ósip ketti. О́kinishke qaraı, bizdiń Qaraǵandy oblysy ajyrasý boıynsha aldyńǵy úshtikte tur. Bul jaıt alıment óndirý tetikterin qaıta qaraý qajet ekenin ańǵartyp otyr. Jalǵyzilikti analar balalaryn asyraý úshin kúni-túni úı betin kórmeı jumys isteıdi. Tipti urpaq tárbıesine kóńil bólýge ýaqyty da joq. Sondyqtan da ajyrasqan otbasylardyń balalarynyń áleýmettik jaǵdaıyn ońaltý úshin alıment óndirý talaptaryn qataıtatyn arnaıy zań qabyldaý kerek», deıdi L.Qojahmetova.
Maman otbasylardyń bólinýine sebep bolyp otyrǵan alkogolızm, lýdomanııa, jumystyń bolmaýy sııaqty jaıttarǵa da keńirek toqtaldy.
«Ajyrasýdyń basty sebepteriniń biri – áleýmettik jaǵdaıdyń tómendigi. Sondaı-aq áıelder men erlerdiń reprodýktıvti densaýlyǵy da ajyrasýdyń basty sebebi bolyp otyrǵanyn umytpaýymyz kerek. Er azamattar dárigerge kórinýge asyqpaıdy. Tipti qajet dep oılamaıdy da. Bul baqytty otbasyn qurýǵa keri áserin tıgizedi», dedi ol.
Otbasylardaǵy zorlyq-zombylyqtyń bastaýynda turǵan taǵy bir másele – erte turmys qurý. Kámeletke tolmaǵan qyzdardyń jynystyq qatynasqa erte túsý qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Sarapshylar bul, birinshiden, jastardyń jynystyq aýrýmen syrqattaný qaýpin arttyratynyn, ekinshiden, olardyń erte kúıeýge shyǵýyna da sebep bolatynyn aıtady.
«Erte jynystyq qatynasqa túsý, erte otbasyn qurý qyz balalardyń bilimin jetildirip, mamandyq alý jolyn bógeıdi. Otbasynda tatý-tátti ómir súrý, áleýmettik-psıhologııalyq úılesimdiliktiń bolýy ata-ananyń bilimine, biliktiligine tikeleı baılanysty. Sondyqtan da balalarǵa jynystyq bilim berýdi mektepten bastaýymyz kerek», deıdi L.Qojahmetova.
Sarapshynyń aıtýynsha, Qaraǵandy oblysynda Otbasyn josparlaý jáne reprodýktıvti densaýlyq ortalyǵy ashylǵan. Otbasyn josparlaý jáne reprodýktıvti densaýlyq ortalyǵynda genetık, onkomammolog, ýrolog jáne basqa da mamandar azamattardy tegin qabyldaıdy. Pasıentterdiń qajetti keńes pen emdik kómek alýǵa múmkindigi bar. Sondaı-aq oblysta jastarǵa arnalǵan Densaýlyq ortalyqtary jumys isteıdi. Onda jastar barlyq dárigerdiń qabyldaýyna kirip, em qabyldaı alady.
Otbasylyq problemalardy azaıtý úshin áıel azamattardyń jumysqa ornalasý múmkindigin arttyrý kerek. Bul jóninde J.Aıtpaeva pikir bildirdi.
«Almaty qalasynda áıelderdiń mansaptyq ósýine múmkindikter keńeıip keledi. Máselen, qala ákiminiń orynbasary – áıel adam, sondaı-aq eki aýdannyń ákimi – áıel azamattar. Buǵan qosa aýdan ákimderiniń orynbasarlary men basqarma basshylarynyń qatarynda da áıelder bar. Bul ózgerister memlekettik basqarý júıesindegi áıelderdiń rólin arttyrýǵa jáne olardyń sheshim qabyldaý úderisine belsendi aralasýyna múmkindik beredi. Sonymen qatar qalamyzda óz kásibin ashyp jatqan áıelderdiń sany da artyp keledi. Biraq eńbek naryǵyndaǵy genderlik teńsizdik túpkilikti sheshildi deýge áli erte. Áıelder, ásirese kópbalaly analar, jumysqa ornalasý kezinde joǵary talaptar men shekteýlerge jıi ushyraıdy. Sondaı-aq erlermen birdeı qyzmet atqarsa da, olardyń jalaqysy tómen bolýy múmkin. Otbasylyq zorlyq-zombylyqty boldyrmaý úshin eńbek naryǵyndaǵy teńsizdiktiń aldyn alyp, áıelderdiń kásip ıgerýine jol ashýymyz qajet», dedi ol.
Qoǵam otbasylyq ınstıtýttyń álsireýi sebebinen túrli problemalarmen betpe-bet kelip otyr. Máselen, kámelet jasqa tolmaǵan qyzdardyń júktiligi, býllıng jáne jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd sekildi qaterlerdiń týyndaýyna otbasylyq jaǵdaı, áleýmettik ortanyń áseri, ınternet keńistiginiń teris yqpaly, psıhologııalyq kúızelis jáne qajetti qoldaýdyń bolmaýy áser etip jatyr. Sondyqtan da sarapshylar bul máselelermen kúresýdiń keshendi júıesin qurý kerektigin alǵa tartty.
«Almaty qalasynda kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıssııa jumys isteıdi. Ol memlekettik organdardyń, bilim berý uıymdarynyń jáne qoǵamdyq bastamalardyń qyzmetin úılestirip, balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa, quqyq buzýshylardyń aldyn alýǵa jáne jasóspirimder úshin qolaıly áleýmettik orta qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrady. Sondaı-aq balalar men olardyń otbasylaryna ýaqtyly kómek kórsetý maqsatynda Almaty qalasynyń Bilim basqarmasyna qarasty Psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy jumys isteıdi. Bul jerde balalar, ata-analar jáne pedagogter tegin konsýltasııa alyp, psıhologııalyq kómekke júgine alady. Ortalyq bilim berý mekemelerimen tyǵyz jumys istep, jasóspirimderdiń kóńil kúı jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan túsindirý jumystary júrgiziledi. Keıingi jyldary áleýmettik jelilerdiń, onlaın oıyndardyń jáne ınternet kontenttiń jasóspirimderdiń psıhıkasyna áseri aıtarlyqtaı kúsheıdi. Internettegi qaýip-qaterlerdiń aldyn alý maqsatynda «Bilim Foundation» uıymymen birlesip, oqýshylar men ata-analarǵa arnalǵan vebınarlar ótkizdik. Onda ınternetke táýeldilik, kıberbýllıng jáne zııandy aqparattardan qorǵaný joldary túsindirildi», dedi J.Aıtpaeva.
Mamandar otbasylyq zorlyq-zombylyq máselesin túpkilikti sheshý úshin er azamattardyń jaǵdaıyn da umyt qaldyrýǵa bolmaıtynyn tilge tıek etti. Olardyń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi baǵdarlamalardyń basym bóligi áıelder men balalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Sarapshylar áke ınstıtýtyn nyǵaıtýdy nazarǵa alý kerek ekenin alǵa tartty.
Sala mamandarymen sóıleskende elimizde otbasylardy qoldaý maqsatyndaǵy jumystar júıeli júrgizilip jatqanyn ańǵardyq. Biraq kóptegen otbasy mundaı ortalyqtardyń bar ekenin bilmeıdi nemese olardyń qandaı kómek kórsete alatynynan habarsyz. Sondyqtan bul máseleni kópke jetkizý isinde buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jeliler sergektik tanytý kerek sııaqty.
Otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtý, áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý – búkil qoǵamnyń ortaq mindeti. Árbir qabyldanǵan shara naqty nátıje berýi kerek. Árıne, keıde túrli pikirler men kúmándi oılar týyndaýy ábden múmkin, biraq eń bastysy – naqty áreket etý, adamdarǵa shynaıy kómek kórsetý. Sondyqtan otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń jumysy damyp, barshaǵa qoljetimdi bolyp, óz mindetin tolyq atqarýyna bárimiz múddeli bolýymyz óte mańyzdy.