Azattyqtyń arqaýy – ádilet

Egemendiktiń eleń-alań­yn­­­da eńbekke aralas­qan býyn bo­dandyq buǵaýynan bosa­ǵan eldiń halyqaralyq saıasat sahnasyndaǵy alǵashqy qadamyna, synaqqa toly sáti­ne kýá boldy. Basynda shat­tana qýandyq, eldiń bıligi ózimiz­ge tıgennen soń qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanda ómir súremiz dep oıladyq.  Azattyq eıforııasy ondaǵan jylǵa sozyldy. Áý basynda  kezdesken qıyndyqty elemedik, solaı bolýy kerek eken dep paıymdadyq. Sóıtse, táýelsizdik ataýly ony jarııalaýmen bitpeıtin kórinedi.  XIX ǵasyrda aǵylshyn premer-mınıstri Bendjamın Dızraelı  aıtqandaı, «otarlanǵan ult tek táýelsizdigin jarııa­laǵandyqtan táýelsiz bola  salmaıdy». Irgeli memleket bolýǵa  shekarany shegendep, irgeni bekitýmen birge,  eldiń ekonomıkalyq, qorǵanys áleýetin nyǵaıtý jolyndaǵy jankeshti áreket qana álemdik arenadan laıyqty ornyńdy alýǵa septesedi eken. Árıne, oǵan qosa memlekettik bılik  is júzinde ádiletti qoǵam ornatýǵa múddeli bolýǵa tıis. 

Qazirgi kezde adamzat alań kúıdi bastan keship otyrǵan jaıy bar. Jer-jahannyń túkpir-túkpirinde qaqtyǵys pen soǵys órti órship tur. Soǵys bitken qalalardy qıratyp, halyq bitken bosqynǵa aınaldy. Buryn-sońdy qaqtyǵys ataýly qazaq dalasynan áldeqaıda alys elderde bolyp jatqandaı kórinetin. Endigi jerde irgemiz­degi, shekaralas óńirlerdegi qarym-qatynas shıelenisip, buraýy qatty tartylǵan dombyranyń shegindeı serpilip turǵan jaıy bar. Al onyń Qazaq eliniń ekonomıkasyna salmaq salyp, ishki-syrtqy saıasattaǵy baǵdarymyzǵa belgili bir deńgeıde áserin tıgizip otyrǵany belgili. Qubylmaly kezeńde ár memleket ózine odaq­tas izdep, ekonomıkalyq turaq­tylyǵyn nyǵaıtýǵa baryn salyp baǵady.

Rasynda da, geoıasattyń qat­par­ly da astarly ıirimderi el­ara­lyq qarym-qatynas baǵy­tyna yqpal etetini belgi­li. Al­paýyttar kóz tigip otyrǵan to­ǵy­zyn­shy terrıtorııanyń tórt­kúl dúnıemen tatýlyq teorııasyna súıenip, kóp deńgeıli saıasat ustanatyny da sol. Ishki turmys-tirshiliktiń jaıy, ekonomıkanyń kórsetkishi, kerek deseńiz eldegi saıası turaqtylyq kóp jaǵdaıda syrtqy yqpalǵa qatysty órbıtini de zańdylyq qoı. Jahandaǵy jaı-jaǵdaıǵa qaraı otyryp, ishki yntymaǵymyzdy bekemdete túsý búginde basty máselege aınaldy. Basqalardyń qolshoqparyna aınalǵan baýyrlarymyzǵa basý aıta otyryp, aıtaqtaǵannan abaı bolýyn sabyrmen uǵyndyryp, arandatýdyń qaı qıyrdan soǵyp jatqanyn ashýǵa boı aldyrmaı túsindire bilgenimiz eldik máselede upaıymyzdan shashaý shyqpaýyna kómektesedi.

«Búgin qoǵam, saıası ómir ja­ńarý aldynda tur. Bul búgin­nen erteńge bola salatyn úderis emes, baısaldylyqty, ba­ıyp­tylyqty talap etedi. Eli­miz­de demokratııa týraly ushqa­laqtyq túsinik bar, qıt etse kó­shege shyǵýǵa, petısııa jınaý, zańdy syılamaıtyn jaǵdaılar da mádenıetimizdiń tómendigin kórsetedi. Baısaldy bolsaq qana shańyraǵymyzdy shaıqaltpaı kóz­degen maqsatymyzǵa jetemiz. Qaýip áli seıilgen joq», degen edi kezinde oıshyl ǵalym Amangeldi Aıtaly. Sol qaýip bulty áli de baıqalady. Demokratııa­lyq qaǵıdattardy, adam quqyn qoǵamnyń negizgi temirqazyǵy sanaıtyn memlekettiń ózi jeke múddesine kelgende atalǵan qun­dylyqtardy ysyryp qoıyp, kún tártibine basqa máseleni shyǵara salady eken. AQSh sekildi damyǵan memleketterdiń qımyly osyǵan saıady. Oǵan da kýá bolyp otyrǵan jaıy­myz bar.

«Elimiz kópvektorly saıasat júrgizýge múddeli. Astana Batys pen Shyǵystan mártebeli meı­mandardyń sońǵy kezderi jıi at shaldyryp jatatyny da sondyqtan. Tórtkúl dúnıedegi to­ǵyzynshy terrıto­rııa­nyń qaýip­sizdigine beıbitshil usta­ny­my ǵana qalqan bola alady. Mem­le­ket bas­shysynyń dıplomatııa sala­syn­daǵy alǵyrlyǵy qysyl­taıań sátten jol tabýyna sep bolyp otyr. Urym­tal tusta ashyq pikirin bildirip, keı jer­de emeý­rinmen jetkizip, alyptar arasyn­daǵy teketireste ultynyń múddesin árqa­­shan aldyńǵy qatarǵa qoıady» dep jaz­­ǵan bolatynbyz jaqyn­da jaryq kórgen «Alań da alań, alań jurt» atty maqal­a­myzda. Prezıdenttiń tereńnen oılaı­tyn strategııalyq paıym-parasaty Qazaq eliniń álemdik arenadaǵy beıbit­shil maqsattaǵy bedelin bıiktetip, irgeli uıymdardaǵy abyroıyn asqaqtata túspekshi.

Jahandaný zamanynda alys-berisiń de, barys-kelisiń de, qaýip­sizdigiń de, aqyr aıaǵy táýelsizdigiń de syrtqy saıasatqa tirelip tur. «Aıshylyq alys jerlerden jyldam habar alǵyzǵan» kezeńde baılanys joǵary deńgeıge kóterildi, kólik tasymaly da qarqyn ala tústi. Qazaq dalasy arqyly óte­tin «Bir beldeý, bir jol» Batys pen Shyǵysty jalǵap jatyr. Qaýipsizdik degenge kelsek, búginde tórtkúl dúnıege dron ataý­ly ámirin júrgize bastady. Kim­niń drony kók júzinde qalyq­tasa, sodan qýatty el bolmaı tur qazir. Osy turǵydan kelgende, Qazaq eline dıplomatııalyq alymdylyq qajet ekeni sózsiz. Resmı Astananyń bitimgershilik bastamalarǵa uıytqy bolyp júr­geni de sol.

Memlekettiligine júzdegen jyl­dan asqan elderdiń de qaýip­sizdigine qater tónip otyrǵany endi ǵana eńsesin tiktep kele jat­qan Qazaq memleketin aıryq­sha alańdatady. Basqasyn aıtpa­ǵanda, ıadrolyq qarýdan bas tart­qan tustaǵy berilgen kepildik te bos áńgime kúıinde qalady eken. Strategııalyq seriktestik degenińiz qaǵaz júzinde ǵana qattalǵan dúnıe bolyp shyqty. Eń mańyzdysy – geosaıasatta eldik máseleniń utymdy tusyna basymdyq bere otyryp, dıplomatııalyq resýrsty sheberlikpen paıdalana bilý. Bul baǵytta Memleket basshysy alǵyrlyǵymen syrtqy saıasattaǵy mindetterdi júıeli túrde júzege asyryp keledi. Táýelsizdikti ny­ǵaıtýdyń basty qadamy – bul.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU ­Bas Assambleıasynyń 80-sessııa­syn­daǵy Jalpy debatta sóılegen sózinde: «Qazaqstan ara­aǵaıyndyq jáne bitimger rólin jalǵas­ty­ra­dy. Bizdiń tańdaýymyz: ústemdik emes – tepe-teńdik, jiktelý emes – yntymaqtastyq, soǵys emes – beıbitshilik» dep aıtqany álem­degi ahýaldyń astarly aqıqatyn meńzegeni. Ústemdik – qııanat, tepe-teńdik – ádilet degendegisi. Jiktelý – ushpaqqa shyǵarmaıdy, yntymaqtastyq – tórge ozdyrady. Beıbitshilik – kúlli adamzattyń kóksegen asqaq muraty. Qazaq eli­niń tańdaýy da osy maqsat-muratpen astasady.

Jahandaǵy qaqtyǵystardyń deni belgili bir ulttyń, jeke mem­le­kettiń múddesin aldyńǵy qatar­­ǵa shyǵýdan týyn­dap otyrǵan táriz­di. Keıingi kezderi jeke bılep-tós­teý­ge basymdyq berý úrdisi beleń alyp, qaqtyǵys ataýly kúsheıe tústi. Irgeli derjavalardyń bas­qa eldegi otandastaryn qorǵaý dúr­darazdyqtyń syltaýyna aınaldy. Bul jaǵynan alǵanda, qazaq halqynyń ejelden qalyptas­qan qonaqjaılylyq dástúri bar. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary qazaq dalasyna qaraı aǵylǵan talaı etnos ókilderine pana boldy, barymen bólisti. Sonyń qaıtarymy ǵoı, Germanııaǵa kóshken nemis ultynyń ókilderi áli kúnge deıin alǵysyn jaýdyryp, týǵan jerin qımastyqpen eske alatyny. Tipti Berlınge baýyr basa almaǵan keı­biri qazaq eline qaıta oralyp, berekeli tirlik keship jatyr. Basqa ultqa shekesinen qaraı­tyn keıbireýler bolmasa, Uly dala­nyń dámin tatqandar qazaq týra­ly astam sóz aıtqan emes. Bizge de ­bir­lik asa qajet. Birlik arqyly basqa halyqtardyń yqylasyna bólenýge ábden bolady. Al ystyq yqylas ultshyldyq ataýlyny tusap otyrady.

«Ishki turaqtylyǵy myǵym, halqynyń ál-aýqaty úzdiksiz jaq­saryp kele jatqan memleket esh­kimge jaltaqtamaı, syrty saıasatyn erkin júrgize alady» degen edi kezinde memleket qaıratkeri Altynbek Sársenbaıuly. Ishki turaqtylyqtyń myǵym­dyǵy ádiletti bılikke baıla­nys­­ty. Ádiletti qo­ǵam qu­rý­­ǵa umtyl­ǵan el­diń hal­qy da yntymaqshyl ­bolatyny aıqyn.