Tegeýrindi teńiz kúshteri

Jigerli jasaq jattyǵýy

Mańǵystaýdaǵy saparymyz «Oımasha» polıgonynan bastaldy. Keń dala tósindegi alańda 25744 áskerı bólimi urysqa qyzý daıyndalyp jatyr eken. Atys-shabýyldyń tarsyl-gúrsil daýysy jer jaryp tur. Shyńdalý barysynda biraz sarbazdyń nysanany dál kózdep, dóp tıgizgenin kórdik.

Teńiz jaıaý áskerleri brıgadasynyń komandıri, podpolkovnık Azamat Súleımenovtiń aıtýynsha, jaýyngerler snaıperlik vıntovka men túrli granataatqyshtardan mergendigin jıi shyńdap otyrady.

«Áskerı bólimde synyptar zamanaýı quraldarmen jabdyqtal­ǵan. Sarbazdar arnaıy trenajerlar arqyly tank sekildi áskerı kólikterdi júrgizýdi, qarý-jaraq túrlerin qoldanýdy úırenedi. Túıgenin shynaıy polıgonda synap, jattyǵady. Sonymen qatar oılaý, sheshim qabyldaý shapshańdyǵy, komandada jumys isteı alý qabiletin de jetildiredi», deıdi podpolkovnık.

Kóp arasynan boıshań jaýynger erekshe nazarymyzǵa ilikti. Ol elimizdegi Qarýly kúshter tarı­hyndaǵy eń boıy uzyn sarbaz Álisher Nazymbek eken. 20 jastaǵy azamattyń boıy – 2 metr 9 santımetr. Aqmola óńiriniń týmasy Otan aldyndaǵy boryshyn ótep júr.

«Áskerge alǵash kelgen bette kıim-keshekti arnaıy tapsyryspen tigip, tipti kereýetimdi de uzartyp berdi. Búginde temirdeı tártip pen tabandylyqqa shynyq­tym. Boryshymdy ótegen soń kelisimshartpen teńiz jaıaý áskerı brıgadasynda qalýdy josparlap otyrmyn», deıdi Álisher.

Odan keıin áskerı-taktıkalyq peıntbol alańyna bettedik. Munda sarbazdar ımıtasııalyq qarýmen eki vzvod bolyp baq synady. Taktı­kasy tyń, qımyl-qozǵalysy  shıraq, ózderi qyraǵy top jeńiske jetti.

Sapardaǵy erekshe jyly sáttiń biri – tórt jasar bloger Bek Sábıttiń teńiz jaıaý áskerleriniń qataryna qabyldaný rásimi. Baldyrǵannyń áskerı antty sal­maqty aıtýy, erjúrek qımyl-qozǵalysy jı­nal­­ǵandardy súısintti. Bektiń ákesi Álı Sábıtuly ulynyń áskerılerge qyzyǵýshylyǵy erte baıqalǵanyn aıtady.

«Balam dzıýdoǵa qatysady, aıt­qan nárseni lezde qaǵyp alady. Sondyqtan onyń qyzyǵýshylyǵyn qoldap, boıyna jaýyngerlik rýhty sińirgimiz keledi. Bul – jas urpaqty elin-jerin súıýge, qorǵaýǵa tárbıeleýdiń bir joly», deıdi ákesi.

Biz de «teńizshi» boldyq

Ári qaraı biz áskerı-teńiz bazasyna taban tiredik. Jalpy, ekıpaj quramynda 27–29 áskerı teńizshi, onyń ishinde segizden on ekige deıin merzimdi áskerı qyz­metshi bolady. Teńizge shyqpas buryn olar 40 kún­­­dik arnaıy daıyn­­­dyqtan ótedi.

«Ár jaýyngerlik bólimniń ózindik mindeti bar. Máselen, birin­shi bólim kartamen jumys istep, sýdyń tereńdigin, relefin jáne kemelerdiń ornalasýyn anyqtaıdy», deıdi keme komandıri Murat Jorabekuly.

Kemeler dıvızıonynyń koman­dıri Rýslan Iаhıarovtyń aıtýynsha, Áskerı-teńiz kúshteri zamanaýı zymyran-artıllerııa, mına tartqysh korablder, gıdrografııalyq kemeler jáne desanttyq katerlermen jabdyqtalǵan.

«Máselen, «Alataý» mına tazalaýshy kemesi 2016 jyly qarý-jaraq quramyna qabyldandy. Desek te, teńiz túbindegi, aınalasyndaǵy ne keme ıakoryna bekitilgen bar­lyq mınanyń túrin anyqtap, zalal­syzdandyrýǵa qaýqarly», deıdi ol.

Teńizshilerdiń qyzmeti men turmysyn kórmekke «Zymyran» kemesiniń tómengi úsh qabatyna tústik. Ashanasy men jatyn oryn­daryn araladyq. Teńiz qyzmet­shileriniń alańsyz qyzmet atqa­rýyna, demalýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Aıtpaqshy, bir ereksheligi – matrostar tamaqty kambýzdarda (keme ashanasynda) ózderi daıyndaıdy eken.

Kemelerdiń áleýetimen jiti tanysqan soń, Kaspıı teńi­zine shyq­tyq. Baıqaǵany­myz, kemelerdiń jyl­damdyǵy jo­ǵa­ry. Saǵatyna 55 km-men júıtkıdi. So­dan bolar, teńiz­diń yrǵaǵyna úı­renbegen biz jeldiń kúshimen kóterilgen tolqynnyń ekpininen basymyz aınalyp, eseńgirep qaldyq.

Taǵy bir qyzyq derek. Teńizshi­lerde eskiden qalǵan eki dástúr bar. Birinshisi – keme kapıtanynyń ornyna ózinen basqa eshkimge otyrýǵa bolmaıdy. Ekinshi salt – tolqynǵa terbelgen árbir adam qart Kaspııdiń tuzdy sýyn ishýi kerek. Ádepten ozbaı, biz de kapıtannyń ruqsatymen jaǵadan birneshe shaqyrymǵa alystaǵannan keıin alynǵan móp-móldir, teńizdiń til qýyrar sýyn urttadyq. Jazylmaǵan zańnyń sharty boıynsha kemi lıtrdi bir-aq ishý kerek. Alaıda kásibı teńizshi emes, jýrnalıst ekenimiz eskerilip, BAQ ókilderine jeńildik jasaldy. Osylaısha, biz de «teńizshi» atanyp, sertıfıkat aldyq.

Kúzet aýmaǵyndaǵy jaýapkershilik

Elimizdiń derbes áskerı-teńiz kúshteri Prezıdent Jarlyǵymen 1993 jyldyń 2 sáýirinde quryl­dy. 1997 jyly Áskerı-teńiz kúsh­teri jaǵalaý kúzetimen birikti­­rilip, Ulttyq qaýipsizdik komı­tetine beriledi. Al 2003 jyly Prezıdenttiń «Qarýly kúshterdiń úsh qyzmettik qurylymyn qurý týraly» Jarlyǵymen Áskerı-teńiz kúshteri elimizdiń Qarýly kúshteriniń tolyqqandy úshinshi tarmaǵyna aınalǵan.

Búginde quramynda birneshe keme bar, onyń tórteýi ózimizdiń Oraldaǵy «Zenıt» zaýytynda ja­salǵan. Baspasóz týrynda «Qazaqstan», «Oral», «Saryarqa», «Mańǵys­taý» atty zymyran-artılle­rııalyq kemelerin kózben kórip, kóńilde maqtanysh uıalady. Odan bólek, áskerı teńizshiler qara­maǵynda «Jaıyq» jáne «Tabı­ǵat» gıdrografııalyq kemeleri, joǵaryda atap ótken «Alataý» reıdtik mına tasýshy kemesi, «Qaı­sar» dıversııaǵa qarsy kateri bar.

Búginde elimizdiń áskerı-teńiz kúshteri tolyǵymen qalyp­tasyp, óz kemeline jetip keledi. Onyń bólimsheleri memlekettik shekarany qorǵaý, Aqtaý, Baýtıno, Quryq porttaryn, jasandy araldardy, Kaspıı teńiziniń bizge tıesili 29 paıyzyndaǵy qubyrlar men ken oryndaryn kúzetedi.

Súńgýirler daıarlaıtyn biregeı ortalyq

Áskerı-teńiz kúshteriniń qata­ryna súńgýirler kiredi. Sapar barysynda olardy arnaıy daıarlaıtyn elimizdegi jalǵyz oqý ortalyǵyna da arnaıy bardyq. Bólimshe bastyǵy, kapıtan-leıtenant Rýslan Qýnaqov ortalyq barlyq mamandyqtaǵy súńgýirlerdi, sonyń ishinde jaýyngerlik júzýshilerdi, tehnıkalyq beıindegi, shtattaǵy jáne shtattan tys keme súńgýirlerin daıarlaıtynyn atap ótti. Keshenniń jylyna shamamen 20-dan asa súńgýirdi daıarlaýǵa múmkindigi bar.

«Sý astynda qaýip kóp. Daýylmen arpalysyp júzesiń, qaýip tóngen ekıpajdy qutqarasyń. Ásirese salada isten shyqqan kemelerdi jóndeıtin súńgýir dánekerleýshiniń eńbegi eren. Kaspııdi jaǵalaı qonys tepken bes memlekettiń teńiz kúshteri únemi tájirıbe almasyp, birlesken oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizip turady. Áskerı-teńiz kúshterine kadrlar negizinen sheteldik oqý oryndarynda daıarlanady. Atap aıtqanda, Túrkııa, Qytaı, AQSh, Reseı, Ońtústik Koreıa, Eýropa elderinde oqıdy», deıdi ol.

Qazirgi ýaqytta Áskerı-teńiz kúshte­rinde mamandandyrylǵan eki zerthana jáne bir oqý synyby bar. Áskerı-teńiz kúshteri bas qolbasshysy basqarmasy bas shtabynyń robottandyrylǵan júıelerdi qoldaný jónindegi aǵa ofıseri, podpolkovnık Grıgorıı Selıvanovtyń aıtýynsha, oqytý áskerı qyzmetshilerge ushqyshsyz júıelerdi basqarýdyń bastap­qy daǵdylaryn úıretip, zamanaýı qarý túrleri týraly túsinik berýge baǵyttalǵan.

«Bul bólimshelerdiń daıyn­dyǵyn arttyryp, jeke quramnyń qazirgi zamanǵy urys jaǵdaılaryna beıimdelýin qamtamasyz etedi», dep túsindirdi ol.

Sonymen qatar «birinshi jaqtan kóretin» FPV-drondardyń múmkindigin kórdik. Onda operator dron kamerasynan túsken beıneni kózildirik arqyly kórip, sol qurylǵynyń ishinde otyrǵandaı sezimde bolady. Bul ushqyshsyz apparatty joǵary dáldikpen basqarýǵa múmkindik beredi.

Merzimdi qyzmet nátıjesi

Barǵan kúnniń erteńinde Áskerı-teńiz kúshteriniń teńiz jaıaý áskerleri batalonynda merzimdi qyzmetin ótegen sarbazdardyń Jaýyngerlik týmen qoshtasý rásimine qatystyq. Saltanatty is-sharaǵa qolbasshylyq pen sarbazdardyń týǵan-týystary qatysty. Basshylyq sarbazdarǵa alǵys aıtyp, estelik syılyǵyn tabystady.

«Áskerge byltyr kóktemgi shaqyry­lymmen sáýirde keldim. Alǵashqy aıda sap­tyq daıyndyqtan óttik, keıin bólim­shelerge bólindik. Áýeli qaraýyl qyzmetinde bolyp, odan soń kemede qyzmet ettim. Atys jattyǵýlaryna qatysyp, tótenshe jaǵdaılarda áreket etýdi úırendik. О́zim Astananyń turǵyny bolǵan soń bastap­qyda klımatqa beıimdelý qıyn boldy, biraq ýaqyt óte úırendim», deıdi Rýstam Dáýletbaev.

Jas sarbazdar orkestrdiń súıemel­deýimen alań boıynda adymdap, memlekettik nyshandarǵa bas ıip, qurmet kórsetti. Keıin ándetip, úılerine jol tartty.

Baspasóz týrynyń sońynda Áýe qorǵanysy kúshteriniń nysanyn aralap kórdik. Aýmaqtaǵy zamanaýı avıasııalyq tehnıkalar tizbegi el qorǵanysynyń qýatyn aıqyn ańǵartty. Túıindeı aıtqanda, eldiń áýe keńistigi de, Kaspııdegi kók tolqyny da – qyraǵy kúshtiń senimdi kúzetinde.