Jol apatyna qatysty statıstıka jaǵa ustatady. Keıingi 30 jylda 80 myńnan asa azamattyń ómiri tasjolda úzilipti. Jyl saıyn kemi 2 myń adam kólik apaty saldarynan kóz jumady. Bul shaǵyn bir aýyldyń turǵyndaryna para-par. Adam kapıtalyna alapat shyǵyn ákelip otyrǵan memlekettik deńgeıdegi problema tereń taldaýdy qajet etetindeı...
Birer apta buryn Almatynyń Ál-Farabı dańǵylynda úsh adamnyń ómirin jalmaǵan qaıǵyly oqıǵa qoǵamdy dúr silkindirdi. Keleńsiz jaıt sáttik qateliktiń saldary ma, álde júıelik olqylyqtyń kórinisi me degen saýal jelide jeldeı esken bolatyn. Aldyn ala málimetterge sáıkes, kóz ilespes qarqynmen qarsy jolaqqa shyǵyp, apatqa sebepker bolǵan júrgizýshi mas kúıde kólik tizgindegen. Oqıǵanyń izi sýymaı jatyp, dál osy dańǵylda joldy kesip ótpek bolǵan taǵy bir áıel kólik astyna tústi. Bul oqıǵa qoǵamda úlken rezonans týǵyzdy. Artynsha quqyq qorǵaý organdarynda tekserýler bastalyp, kadrlyq sheshimder qabyldandy. Másele tek bir adamnyń jaýapsyzdyǵynda emes, tutas júıeniń álsiz tustarynda jatyr degen kúdik kúsheıdi.
О́kinishtisi sol, keıingi jyldary megapolıs apat sany boıynsha aldyńǵy qatardan túspeı keledi. Bul óz kezeginde jol qaýipsizdigi, zań pármeni, júrgizýshi mádenıeti sekildi máselelerdi qaıta tarazylaý qajettigin ańǵartyp otyr.
Jyl saıyn qaıtalanyp jatqan tragedııanyń sebebi – san alýan. Jyldamdyqty shamadan asyrý, qarsy baǵytqa shyǵý, mas kúıde kólik júrgizý, kólik ishindegi alańdatatyn faktorlar, jol tarlyǵy dep tizbeleı berýge bolady. Júgensiz júrgizýshini jónge salýdyń túrli tásili oılastyrylyp, aqyldy kameralar kóbeıgenimen, nátıje kóńil kónshitpeı tur.
Resmı derekterge súıensek, 2025 jyly el aýmaǵynda 36 myńnan asa jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 14,4 paıyzǵa kóp. Apat sany azaıýdyń ornyna, kerisinshe ósip barady. Jol ústindegi beıberekettiń saldary da salmaqty. Bir jyl ishinde 51 myń adam túrli jaraqat alyp, 2 330 azamat kóz jumǵan.
Apat sany artqanymen, ólim-jitim kórsetkishi birshama tómendegen deıdi statıstıka. 2024 jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 9,7 paıyzǵa azaıǵan. Sarapshylar muny jedel medısınalyq kómektiń tıimdiligi men jol qaýipsizdigine qatysty jekelegen sharalardyń nátıjesimen baılanystyrady. Alaıda bul kórsetkish jaǵdaı jaqsardy degendi bildirmese kerek. Kerisinshe, jaraqat alǵandar sanynyń ósýi máseleniń tereńdep bara jatqanyn ańǵartady.
Eldegi eń qaýipti óńirlerdiń qatarynda ádettegideı iri megapolıs pen oǵan irgeles aýmaqtar kósh bastap tur. Barlyq jol-kólik oqıǵalarynyń úshten biri – Almaty qalasy men Almaty oblysynyń úlesinde. Almaty qalasynda 8 954 jaǵdaı tirkelse, Almaty oblysynda 5 987 apat bolǵan. Odan keıingi oryndarda Jambyl, Aqtóbe jáne Atyraý oblystary tur. Bul kórsetkishter jol ınfraqurylymymen qatar kólik mádenıetiniń de syn kótermeıtinin kórsetedi. Úlken qalalardaǵy kólik tyǵyzdyǵy, júrgizýshilerdiń asyǵystyǵy men jol erejesine nemquraıly qaraýy apat sanyn kóbeıtip otyr.
Jol apattarynyń saldary tek polısııa tirkegen derektermen shektelmeıdi. Jedel medısınalyq kómek qyzmetiniń málimetinshe, jyl ishinde túsken 796 myń shaqyrtýdyń 44 myńy jol-kólik oqıǵalaryna qatysty bolǵan. Bul – barlyq shaqyrtýdyń 5,6 paıyzy. Iаǵnı árbir jıyrmasynshy shaqyrtý – jol ústindegi qaıǵyly jaǵdaıdyń saldary.
Sarapshylar máseleni tek tehnıkalyq nemese quqyqtyq turǵydan qarastyrý jetkiliksiz ekenin aıtady.
«Apattyń aldyn alý úshin jol salý nemese kamera ornatý jetkiliksiz. Máseleniń túp-tórkini – adam faktorynda. Júrgizýshi mádenıeti, jaýapkershilik deńgeıi jáne zańǵa degen qurmet ózgermeıinshe, statıstıka da ózgere qoımaıdy. Sebebi joldaǵy tártip – qoǵamdyq tártiptiń aınasy. Eger adam zańnan qoryqpasa, ol jaýapkershilikti de sezinbeıdi. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, adam ólimine ákelgen jol apaty úshin qatań jaza qarastyrylǵan. Alaıda bul sharalar apat sanyn aıtarlyqtaı tómendetip otyr dep aıtý qıyn. Jurt arasynda jazanyń bultartpastyǵy álsiz, baqylaý júıesinde kemshilikter bar, keı jaǵdaıda adam faktory áser etedi degen syńaıdaǵy pikirlerdi jıi kezdestiremiz. Ál-Farabı oqıǵasynan keıin bastalǵan tekserýler osy kúmándi kúsheıte tústi. Almatyda kólik sany jyl saıyn artyp keledi. Qala joldary bul júktemege tolyq daıyn emes. Keptelis kúndelikti qubylysqa aınalǵan. Al ol óz kezeginde júrgizýshilerdiń júıkesine áser etedi, agressııany kúsheıtedi, joldaǵy qaýipsizdik deńgeıin tómendetedi. Munda qoǵamdyq sana – basty másele. Jol qaýipsizdigi – tek polısııanyń nemese zańnyń máselesi emes. Qoǵamda jyldamdyq – «bedel», ereje buzý – «aıla», jaýapsyzdyq «qalypty jaǵdaı» degen túsinikter qalyptaspaýy kerek. Jol – ortaq keńistik. Onda ár júrgizýshi ózgeler úshin de jaýapty ekenin umytpaýǵa tıis», deıdi qoǵam belsendisi Elnazar Ahmetbek.
El aýmaǵyndaǵy kólik júrgizý quqyǵyna ıe azamattardyń sany 6 mln-ǵa jýyqtaǵan. Ár jyl saıyn shamamen 120 myń azamat júrgizý quqyǵyna ıe bolady. Ishki ister mınıstrligi jol apattarynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan túrli is-sharalardy qolǵa alyp keledi. Jol apattary týraly beınerolıkter ázirlenip, jantúrshigerlik jaǵdaıǵa alyp keletin kólik apattarynyń negizgi sebepteri de únemi aıtylyp júr.
600 myńǵa jýyq kólik resmı tirkelgen Almaty qalasyna táýligine ózge óńirler men oblys aýmaǵynan kelip-ketetin avtokólikter sany 270 myńnan asyp jyǵylady. Birer jyl buryn almatylyq polıseıler júrgizýshilerge sabaq bolsyn degen maqsatpen jantúrshigerlik apatqa ushyrap, tas-talqany shyqqan kólikterdi qala kóshelerimen alyp ótti. Olar mundaı shara arqyly júrgizýshilerdi jolda abaı bolyp, saq júrýge shaqyrǵan edi. О́kinishtisi, budan sabaq alyp jatqandar az.
Megapolıste jol qaýipsizdigin kúsheıtýge jáne jol-kólik oqıǵalary kezinde adam ólimin azaıtýǵa baǵyttalǵan is-qımyldar jyl saıyn pysyqtalyp keledi. Degenmen keıingi jyldary moped, elektrli-somakat, skýter sekildi mıkromobılder sanynyń artýy máseleni ýshyqtyryp otyr.
Almaty qalasy Mobıldilik basqarmasynyń mamandary jol-kólik oqıǵasy jıi bolatyn ýchaskelerge zertteý júrgizgen. Saraptama nátıjesine sáıkes, qaýip týdyratyn burylystarda jol qozǵalysyn ózgertý, bekettik, trotýarlyq jáne qoldan jasalǵan kedir-budyrlar engizý, kózge keri áser etetin vızýaldy elementter sanyn azaıtý, el kóp jınalatyn ótpeli jerlerge knopkaly baǵdarshamdar ornatý, dıodty jaryq shamdar qoıý jumystarynan keıin edáýir oń nátıje baıqalǵan. «Qaýipsiz qala», «Qaýipsiz kóshe», «Qaýipsiz jyldamdyq», «Qaýipsiz qoǵamdyq kólik», «Jol qozǵalysyn baqylaýdyń ıntellektýaldy júıesi», «Barlyq qyzmetterdi úılestirý» jobalary osy baǵytta qolǵa alynǵan. Zertteý boıynsha qoǵamdyq kólik damyǵan aýdandardyń turǵyndary avtomobıldengen ortadaǵy adamdarǵa qaraǵanda jol-kólik apatyna bes ese az túsetini anyqtalypty.
«Prezıdent buǵan deıingi Joldaýda jol apattary týraly aıta otyryp, jergilikti jáne respýblıkalyq joldardyń ınfraqurylymyn jaqsartý jaıyna toqtaldy. Sebebi jol sapasy – qaýipsizdikke tikeleı áser etetin birden-bir faktor. Oıdym joldan qashamyn dep ot basyp jatqandar qanshama. Joldardyń júktemege tótep bere almaýy, jaıaý júrginshiler jolaǵy men tıisti belgilerdiń durys qurylmaýy, keıbir aımaqtardaǵy sapasy syn kótermeıtin nemese tym tar joldar, sondaı-aq túngi ýaqyttarda tasjol jıeginde jaıylatyn qaraýsyz mal qaıǵyly oqıǵalardyń oryn alýyna ákelip soqtyrady. Keıbir aımaqtarda áli kúnge deıin aýdan ortalyqtaryna baratyn kúre joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń jaıy aıtpasa da túsinikti. Derekterge kóz júgirtsek, qaıǵyly oqıǵalarda erejeni elemeýdiń úlesi basym. Mas kúıde kólik júrgizý qylmysy da tyıylmaı tur. Mundaı oqıǵalar ásirese meıram qarsańynda údeı túsetini belgili. Jol erejesin pysqyrmaıtyn júrgizýshiler óziniń ǵana emes, ózgeniń de ómirin kúıretip jatqanyn túsinýge tıis. Degenmen keıingi jyldary buǵan qatysty zań kúsheıip, azamattar sál de bolsa qoǵamdyq jaýapkershilikti sezine bastaǵandaı», deıdi sarapshy Nurlan Asqaruly.
Kún saıyn aqparat quraldarynda jol apatyna qatysty jaısyz jańalyqtan jan túrshigedi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birer jyl buryn Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda «Qazaqstanda jol-kólik apatynan qaıtys bolý múmkindigi Eýropa elderine qaraǵanda 11 ese kóp. Biz bul problemany kóptiń aldynda Parlamentte de, Úkimette de talqyladyq. Alaıda másele sheshilmegen kúıi qalyp otyr», degen bolatyn. Jol apatyna qatysty keleńsiz oqıǵalar qalypty jaǵdaıǵa aınalǵanymen, halyqaralyq tájirıbe bul máseleni sheshýdiń múmkin ekenin kórsetip otyr. Máselen, Shvesııada joldaǵy ólim-jitimdi nólge jetkizý konsepsııasy engizilgen. Munda negizgi qaǵıda retinde adam qatelesedi, biraq júıe ony keshirmeýge tıis degen ustanym alda turady. Sıngapýr atalǵan máseleni tolyq sıfrlandyrylǵan júıe, joǵary aıyppul, qaıtalanǵan quqyq buzýshylyqqa qatysty qatań sanksııalar arqyly toıtarǵan. Al bul baǵytta eleýli betburys jasaǵan Germanııada júrgizýshi kýáligin alý – qıynnyń qıyny. Nemister úshin joldaǵy etıka – basty qundylyqtardyń biri. Saıyp kelgende munyń bári qoǵamdyq sana men jaýapkershilikti arttyrý qaǵıdasyna tireledi. Erejeni myń jerden kúsheıtkenmen, ár azamat jaýapkershiliktiń salmaǵyn sezinbese qıyn-aq.
ALMATY