Balalar merekesindegi shattyq kúı

Jazǵy lagerler saqadaı saı

Is-sharaǵa qala ákimi Ǵabıt Syz­dyq­bekov qatysyp, oqýshylardyń shyǵarmashylyq jumysymen tanysty. Molberttegi sýret kór­mesin aralap, jas mýzykanttar orkestriniń konsertin tamashalady. Merekege baldyrǵandaryn alyp kelgen ata-analarmen sýretke túsip, barsha qaýymdy balalar kúnimen quttyqtady. Shahar basshysy balalarǵa jazǵy demalysty qyzyqty ótkizip, oqýda da sportta da ozat bolýǵa shaqyrdy.

«Búgingi jas óskin – eldiń bo­lashaǵy. Memlekettiń keleshegi jarqyn bolý úshin sizder sabaqty jaqsy oqyp, úlgili de tártipti bolyńyzdar. Qazir bilimmen jarysatyn ýaqyt. Sol sebepti ilim-bilimge den qoıyp, sportty da umytpaı, myqty azamat bolyp qalyptasyńyzdar!», dedi ol.

Qalalyq bilim basqarmasynyń basshysy Qýanysh Ysqaqovtyń aıtýynsha, aýqymdy is-sharany uıym­dastyrýǵa jekemenshik, mem­lekettik qosymsha bilim berý uıym­dary atsalysyp, jumyl­­dyryl­dy. Shahardyń bas usta­zy mere­kede Balalar úıiniń júz­den astam tár­bıelenýshisi qala áki­miniń atynan arnaıy syı­lyq­pen marapattalǵanyn jet­kizdi. Sala basshysynyń málim­deýin­she, balalar quqyǵy elimiz­de jaqsy qorǵalǵan. Bala qaýip­sizdigi Konstıtýsııamen kepil­den­di­ril­gen. Oqýshylardyń kúndiz qa­la­da emin-erkin qydyryp júrýi, bi­lim ordasynda ózderin qaýip­siz sezinýi, medısınalyq kómekti tegin alýy, bas­qa da áleýmettik jaǵynan qamsyz­dandyrylý quqyqtary qorǵalǵan. Q.Ysqaqovtyń sózine zer salsaq, jazǵy demalysta oqýshylardy 350 jekemenshik pen 12 memlekettik qosymsha bilim berý uıymdary úıirmelermen qamtamasyz etedi. Budan bólek, árbir mektep aýlasynda jarty kúndik mektepishilik lager jumys isteıdi. Konkýrs arqyly tórt jekemenshik lager jeńimpaz dep tanylyp, jazǵy kanıkýlda balalar sonda demalady. Dál sondaı úsh memlekettik lager balalardy osy jazda qabyl­daıdy. Olar: Aqsý, Mashat-Arasan men Dendrosaıabaqtaǵy burynǵy Prezıdent rezıdensııasy bolǵan lagerler. Sondaı-aq kóp bala jaz­ǵy demalystaryn qaladaǵy Oqý­shylar saraıynda ótkizedi. Shahar­da tórt Oqýshylar saraıy qyz­met kórsetedi. Onda 12 úıir­me jumys istese, balalardy shy­ǵarmashylyq ónerge baýlıtyn ma­mandar sany tolyǵymen jetedi. Q.Ysqaqov bala quqyn qorǵaý keń uǵymdy túsinik ekenin aıta kele, mektepke áli barma­ǵan baldyrǵandardyń 96 paıyzy balabaqshamen qamtamasyz etilgenin málimdedi. Bıyl memleket tarapynan bólinetin vaýcher qarajaty 3.5 myń balaǵa jos­parlansa, sonyń búgingi tańda 1.5 myńy ıgerildi. Bas ustaz atap ótkendeı, bıyl qalanyń bilim salasy ótken oqý jylyn tabys­ty aıaqtady. Naqty statıstıkaǵa úńiletin bolsaq, osy jyly mektep túlekterinen 785 oqýshy «altyn belgige», 1 124 shákirt «úzdik at­testatqa» támamdady. Túrli deń­­geıdegi pándik olımpıada men halyqaralyq jarystarda Shym­kenttiń oqýshylary 1 altyn, 10 kú­mis, 6 qola medal jeńip aldy. Sala basshysynyń málimdeýinshe, ár­túrli reıtingtik esepteýler bo­ıynsha bilim sapasy byltyrǵymen salystyrǵanda 4 paıyzǵa ósken. Jeńip alynǵan medaldar men marapattar sany jaǵynan da ósim bar. Bul qalanyń jalpy bilim salasy sapa turǵysynan bir satyǵa jo­ǵarylaǵanyn kórsetedi.

Búginde býllıngke qarsy kúres balalar quqyn qorǵaýdaǵy eń ózek­ti máseleniń biri. Osy jaǵynan kelgende Shymkentte biraz jetistiktiń baryn aıtqan jón. Máselen, qala mektepterinde senim telefony ornatylǵan. Arnaıy QR kodtar ju­mys isteıdi. Oqýshylar osy kod­tardy skanerleý arqyly jasyryn túrde óziniń shaǵymyn jo­ǵa­ry jaqqa jetkize alady. Budan bólek, bilim basqarmasy janynan psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy ashyldy. Osy ortalyqtyń sarap­shy­lary mekteptegi psıholog ma­man­dar­men tyǵyz baılanysty. So­nyń ná­tıjesinde mektepterde oqý­shy­lardyń bir-birine qysym ja­saýy, sýısıdtik jaǵdaı basqa da quqyq buzýshylyq derek­ter bir­shama tómendegen. Sala bas­shy­sy oqýshylardyń bilim men tár­bıe­ge qatysty kórsetkishterin jaq­sar­tý boıynsha basqarma aldaǵy ýaqytta da qarqyndy jumys isteı beretinin málimdedi.

Áýeni kókte qalyqtaǵan djaz orkestri

Halyqaralyq bala­lardy qorǵaý kúnine oraı ótken mere­kelik is-sharada Nurǵısa Tilen­dıev atyndaǵy №3 estetıkalyq balalar saz mektebiniń «Chıldren djaz» dep atalatyn djaz orkestri óner kórsetti. Osy orkestrdiń dırıjeri Úsen Jezmurzın bizge bergen suhbatynda jas mýzykanttardan quralǵan óner ujymy respýblıkalyq konkýrsta laýreat atanǵanyn, Reseıdiń Obnınsk qalasyndaǵy baıqaýda ekinshi oryn jeńip alǵanyn, endi alda bolatyn úlken jarysqa qyzý daıyndalyp jatqanyn jetkizdi. Atalǵan saz mektebi bıyl 50 jyldyǵyn atap ótti. Jartyǵasyrlyq ýaqyt ishinde bilim ordasynan talaı tanymal mýzykant túlep ushty. Aıtalyq, olardyń aldy túrli aspaptarda oınap, Eýropa men Amerıka jurtshylyǵyn tańǵaldyrsa, qalǵan shákirtter rýhanı qazynamyzdy baıytyp otandyq mýzyka salasynyń damýyna úles qosyp keledi.

Dırıjer Ú.Jezmurzınniń aıtýynsha, saz mektebi mýzykalyq qabileti bar balalardy tárbıelep, talantyn shyńdaýda úlken eńbek sińirip otyr. Jyl saıyn tamyz­ aıynyń sońynda mektepke talap­kerler qabyldanady. Úmitker­ler ishinde mýzykalyq estý qabi­letiniń bolýy, ánshilik talanty, oınalǵan sazdy jadynda saq­taý daryny qatań eskeriledi. Oqý­shylar kúndiz orta bilim be­retin mektepte oqysa, tústen keıin saz mekte­binde oqýlaryn jal­ǵas­tyrady. Bilim ordasynyń úıir­meden aıyrmashylyǵy bala osy mektepte 5-7 jyl oqyp, qolyna dıp­lom alyp shyǵady. Sol qujatpen ol saz kolledjine qabyldanady. Ári qaraı mýzykalyq bilim jolyn qýsa, konservatorııaǵa túsýine múmkindik bar. Saz mektebiniń ba­lalardyń bos ýaqytyn tıim­di ótkizýge qosar úlesi zor. Oqý­shy ánshilik ónerdi meńgerip, mý­zy­ka­lyq aspaptarda oınaı alýdy úırense, estetıkalyq talǵamy artyp, ómirge basqasha kózqaras­pen qaraı bastaıdy. Ishki jan dúnıesi rýhanı baıyp, mádenı bolmysy qalyptasady. Dırıjer Ú.Jez­murzınniń pikirinshe, qoǵamǵa dál qazir rýhy bıik, ishki mádenıeti joǵary azamattar kerek. Mýzyka óneri adam balasynyń boıyna sol qasıetterdi darytýǵa kómektesedi. Mamannyń aıtýynsha, djaz óneri mýzyka salasynda oryndaýshynyń ishki talantyn asha túsetin keremet baǵyt. О́ıtkeni djaz shyǵarmalaryn oryndaý barysynda mýzykant ımprovızasııaǵa, ıaǵnı óziniń qııalynan ártúrli mýzykany týǵyzýǵa erki bar. Osylaı­sha, orkestr­diń ár múshesi jan dúnıe­sinde qan­daı sezim jatqanyn taban astyn­da mýzyka arqyly syrtqa bil­dire alady. Mundaı erkindik basqa mý­zykalyq orkestrlerde joq. Olar pa­raqtaǵy jazylǵan nota­lar­men ǵana shekteledi. Halyq­aralyq balalar quqyǵyn qor­ǵaý kúni merekesinde «Chıldren djaz» djaz orkestri qazaqsha jáne shet­eldik kóptegen mýzyka­lyq shyǵarmalardy oryndady. Olardyń qatarynda djaz ónerine tán, sondaı-aq estradalyq týyndylar boldy. Balalardan quralǵan djaz orkestriniń repertýarynda Nurǵısa Tilendıevtiń «О́z elim», Tó­legen Muhamedjanovtyń «Balalyq shaq», Abaı Qunan­baevtyń «Aıttym sálem, Qalam­qas», Mongınıdiń «Pesa» se­kil­di tanymal kompozısııalary­ bar.­ Ú.Jezmurzınniń sózinshe, balalardy djaz ónerine kóbirek qyzyqtyra berý kerek. О́ıtkeni djaz Amerıkadan bastalyp, álem­ge taralǵan keremet mýzy­ka­lyq sala. Búgingi tańda dúnıe jú­zinde saz óneriniń maıtalmandary djaz mýzykasymen aı­nalysady. Dırıjer maman, ásire­se Shymkentte mýzykaǵa áýes ba­lalardyń osynaý ónermen shu­ǵyl­danýyna jaǵdaı jasalǵany erekshe qýandyratynyn aıtty. Bıyl 50 jyldyǵyn toılaǵan saz mektebi eldiń atyn álemge tanytatyn áli talaı izbasar tárbıelep shyǵaratynyna senim bildirdi.

Bala mıyn damytýshy qural

Merekelik is-shara barysynda saz balshyqtan qumyra jasaý ádisi jurtqa tanystyryldy. On saý­saǵynan óner tamǵan oqýshylar qumyra jasaýdyń tásilin kórsetti. Bul ónerdi úıretken Ádemi Aıdar esimdi boıjetken «Aısha keramıks» uıymynda ustaz bolyp jumys isteıdi. Sheberlik synybyna qatysqan balalar sol qosymsha bilim berý uıymynyń tárbıelenýshileri. Búgingi tańda «Aısha keramıks» mekemesine alpysqa jýyq bala tirkelgen. Olar­dyń birazy saz balshyqtan qumyra jasaýdyń qyr-syryn meń­gerse, qalǵan oqýshylar beıneleý óneri sekildi basqa da úıirmelerge qatysady. Qolóner sheberi Á.Aı­dar­dyń aıtýynsha, jazǵy demalysta úıir­mege kelýshi balalar sany birneshe esege artýy múmkin. Atadan qalǵan kásip saz balshyqty ıleýdi, ártúrli buıymdar jasaýdy úıretetin qosymsha bilim berý uıymy Shymkentte kóp emes. Sonyń biri – «Aısha keramıks» mekemesi. Qolónershiniń aıtýyna qaraǵanda, saz balshyqpen jumys isteýdiń bala densaýlyǵyna úlken paıdasy bar kórinedi. Birinshiden, balshyqty názik saýsaqtarymen ustaý arqyly balanyń usaq moto­rıkalary damıdy. Ol óz keze­ginde mı qyzmetiniń jaq­sarýyna kómektesedi. Sanasy sergek bala bilimde de, sportta da alǵyr bolyp ósedi. Ekinshiden, saz bal­shyq qolónerine shynaıy beril­gen balada ártúrli qorqý, ýaıym­shyldyq joǵalady. Saz balshyqty aınaldyra otyryp buıymdar jasaý sátinde bala mıynda tynysh­tyq ornaıdy. Ol aınalasynda bo­lyp jatqan búkil nárseni umy­typ, bar nazary aınalyp turǵan dú­nıege aýady. Sol sátte mı da bir aýyq demalyp, bala ózinshe bir rýhanı lázzat alady. Mundaı jan dúnıeni rahatqa bóleıtin terapııany basqa birde-bir ádis-tásil almastyra almaıdy. Sol úshin de ata-analar boıynda qorqynyshy bar, oı qabyleti álsizdeý balalaryn «Aısha keramıks» uıymyna jetektep ákeledi. Sheberdiń sózin­she, saz balshyq qolónerin ıgerý balanyń qabiletine baılanysty. Bireýler bir aıda meńgerip alsa, basqalaryna bir jyl ýaqyt qajet bolady. Degenmen, osy ónerdi úı­rengisi kelgen balaǵa keremet talant­ty bolýdyń keregi joq. Ár kásip eńbekpen, tájirıbemen ıgeri­letinin eskersek, saz balshyqtan buıym jasaý úshin de balaǵa aldymen ýaqyt kerek. Eń bastysy, jas órenniń boıynda osy ónerge degen qyzyǵýshylyq bolsa, sonyń ózi de jetkilikti deıdi sheber. Onyń aıtýynsha, balalar qolynan shyqqan dúnıeler túrli kórmelerge qoıy­lady. Keıbir ózderine unaǵan buıym­daryn jas qolónershiler ózderi­men birge úılerine alyp ketedi. Keıde ulttyq stıldegi dám­hanalar «Aısha keramıks» uıy­myna arnaıy tapsyrys beredi eken. Osy arqyly qosymsha bilim beretin mekemeniń ulttyq qolóner sheberligin úıretýde shynaıy jumys atqaryp jatqanyn bilýge bolady. Aldaǵy ýaqytta uıym ózin jan-jaqty tanytý maqsatynda úlken josparlar quryp otyr.

Tárbıeniń altyn qazyǵy

Balalar merekesi qalalyq qýyr­shaq teatry ártisteriniń qaty­sýynsyz ótken be? Bıyl da teatr ártisteri kishkentaı kórermenderge qyzyqty qoıylymdaryn tartý etti. Sonyń biri – Ospanhan Áýbákirovtiń «Qoja men sport» spektakli. Qýyrshaq teatry dırek­torynyń orynbasary Qaırat Qarǵabaevpen áńgimeleskende, 45 jyl­dyq tarıhy bar óner ordasyn­da san alýan qýyrshaqtyń bes júzden asa túri saqtalǵanyn, re­pertýaryndaǵy qoıylym sany úsh júzden asatynyn, bıylǵy spek­taklder repertýaryna elýden kóp qoıylym engizilgenin aıt­ty. О́ner ordasy únemi baldyr­ǵandarǵa Otandy, ata-anany súıýdi, dostyqty qadirleýdi, úlkendi syılap, kishige qamqor bolýdy úıretedi. Sol sebepti teatr ujymy balabaqsha men bastaýysh synyp oqýshylaryna únemi túrli qoıylymdaryn usynady.

«Bala – bizdiń bolashaǵymyz. Olardyń sanasyna izgilik pen jaqsylyqtyń dánin sebe bilýimiz kerek. Búginde bul mindettiń bir júgin Qýyrshaq teatry kóteredi. Sondyqtan óner ordasy jaı ǵana sahna alańy emes, mádenıet pen tárbıeniń máıegi, altyn qazyǵy», dedi Q.Qarǵabaev. Onyń pikirinshe, zaman qansha ózgergenimen teatrǵa degen halyqtyń suranysy joǵary. Máselen, qýyrshaq teatrlarynyń paıda bolǵanyna san ǵasyr ótti. Adamzat progrestiń talaı satylaryn bastan keshirip, aqyrynda sıfrlyq tehnologııa men jasandy ıntellektige taban tiredi. Tehnologııalyq damý osymen toqtamasy belgili. Áli adam balasyn kóz kórmegen, tańǵajaıyp progress kútip tur. Biraq soǵan qaramastan qýyrshaq teatryna degen suranys artpasa, kemigen joq. Ár senbi kúni ata-analar balalaryn jetektep qýyrshaq teatrynyń kezekti qyzyqty qoıylymdaryn tamashalaýǵa keledi. Ásirese keıin­gi jyldary kishkentaı kórer­men­der­diń qatary kóbeıdi. Demek, halyq shynaıy ónerdi súıe bastady degen sóz. Jas urpaǵy tárbıeli, mádenıetti, bilimdi, ǵylymdy jaqsy kóretin memleket tek il­geri qaraı damıtyny aqıqat. Q.Qar­ǵabaevtyń oıynsha, gadjetterge aldanǵan balanyń kóńilin aýlaý úshin bir sát Qýyrshaq teatryna aparyp, óner qudiretiniń qandaı bolatynyn sezdindire bilý kerek. Túrli qýyrshaqqa jan bitirgen ártisterdiń oıynyn tamashalaǵan bala kóz aldyndaǵy shynaıy qoıy­lymdy kórip, odan tárbıelik bir oı túıip qaıtady. Teatr ókiliniń aı­týynsha, óner ujymynyń ártis­teri shetinen talantty. Olardyń aldyńǵy tolqyndary Lenıngrad, Tashkenttegi óner ınstıtýttaryn bitirip kelgen maıtalman ónerpazdar. «Bıyl teatrymyzdyń 43-maýsymyn tabysty aıaqtadyq. Osy kúzde qalalyq Qýyrshaq teatry­nyń jańa 44-maýsymy bas­talady», dedi teatr dırektorynyń oryn­basary.

Erekshe balalarǵa qamqorlyq

Halyqaralyq balalardy qor­­ǵaý kúni merekesinde erekshe balalar da qoǵam nazarynan tys qalmady. Shymkent qala­syn­­daǵy kreatıvti ındýstrııa qaýym­dastyǵynyń jetek­shi­si Janna Baıtelıevanyń uıym­das­tyrýymen erekshe balalar­ men olardyń ata-analaryna arnalǵan qaıy­rymdylyq is-sharasy ótti. Onyń aıasynda balalarǵa óz qoly­men salǵan sýretteri oramalǵa beı­nelenip, syıǵa tartyldy. Son­daı-aq erekshe balalardy tár­bıe­lep otyrǵan ata-analardyń odaǵy men kreatıvti ındýstrııa qaýym­dastyǵy áriptestikti nyǵaıtý maq­sa­tynda ózara memorandýmǵa qol qoıdy.

J.Baıtelıevanyń aıtýynsha, erekshe balalarǵa qamqorlyq aksııasy bir kúndik is-shara emes, uzaq- merzimdi joba sanalady. Onyń maqsaty – erekshe balalardyń qoǵamǵa beıimdelýine yqpal etý, olar­dyń shyǵarmashylyq qabilet­terin damytý men ata-analaryna qoldaý kórsetý. Joba sheńberinde qaýymdastyq músheleri jaz boıy erekshe balalarǵa tegin sheberlik sabaqtaryn ótkizedi. Al ata-analar kreatıv­ti mamandyqtar boıynsha bilim alyp, jańa daǵdylardy meńgeredi.

Sonymen birge qaýymdastyq aldaǵy ýaqytta erekshe balalarǵa shyǵarmashylyq sabaqtar úıretýdi josparlap otyr. Sonyń aıasynda balalar jasaǵan dúnıeler kórmesi men qaıyrymdylyq jármeńkeler uıymdastyrylady. Balalardyń ata-analary ártúrli kásipkerliktiń negizderine oqytylady. Osylaısha, qaýym­dastyq erekshe bala ósirip otyrǵan otbasylarǵa kómek qolyn sozýdy maqsat tutyp otyr.

Qoǵam belsendisiniń pikirinshe, erekshe balalarǵa eń aldymen túsinistik, meıirim men úlkenderdiń qoldaýy qajet. Balalar árdaıym ózderin qoǵamnyń tolyqqandy múshesi retinde sezine bilýleri kerek. Sondyqtan erekshe bala qoǵamnan óz ornyn taba bilse ol otbasy, pedagog, dáriger jalpy adamdar úshin óte mańyzdy.

Ásirese ata-analar psıhologııa­lyq jáne áleýmettik qoldaýdy kóbirek qajetsinetinin aıtady qaýymdastyq jetekshisi. О́ıtkeni erekshe balany tárbıeleý úlken jaýapkershilik pen tózimdilikti talap etedi. Osyndaı otbasylarǵa tutas qoǵam tarapynan qoldaý bolǵanda ǵana ata-analardyń ıyǵyndaǵy júk jeńildep, erekshe balalardyń boıyndaǵy beımálim qupııa talanttary ashyla túsedi.

Resmı derekterge sáıkes, Shym­kent qalasynda ótken jyldyń basynda 18 jasqa deıingi 7 978 erekshe bala tirkelgen. Sońǵy derekter bul kórsetkishtiń 8 myńnan asqanyn rastaıdy.

J.Baıtelıeva erekshe balasy bar ata-analar eń aldymen onyń densaýlyǵyna, erte dıagnostıkasy men ońaltý sharalaryna kóńil bólý kerektigin aıtady. Ol sondaı-aq­ balaǵa qoǵamnan oqshaýlanýǵa bolmaıtynyn eskertti. «Qaıta ba­lanyń bilim alýyna, shyǵar­mashylyqpen aınalysýyna jaǵ­daı jasalýy shart. Erekshe bala bolsa da árqaısysynyń ózine tán aıryqsha qabiletteri bar. Sol daryndy der kezinde baıqap, damytý – ata-ana men qoǵamnyń ortaq mindeti», dedi ol.

Eń bastysy, balaǵa aıaýshylyq kózben qaramaı, onyń alǵa umty­lýyna múmkindik berý kerek. Sonda ǵana erekshe balalar qoǵamnyń belsendi múshesine aınalady.