Jaqyn adamnan aıyrylý ońaı emes. Biraq qazadan keıin qaǵaz qýalaý, mura rásimdeý, qujat túgendeý sııaqty tirshilik taǵy bar. Osy qat-qabat sharýanyń qaltarysynda qanshama daýly másele jatyr. Biri 6 aılyq merzimdi ótkizip alyp, murasynan qaǵylsa, endi biri marqumnyń qaryzyn óteýge májbúr bolady. Bul týrasynda muragerlikke qatysty zań ne deıdi? Azamattar qandaı qatelikke jıi urynady?
Joǵarǵy sottyń azamattyq ister jónindegi sot alqasynyń sýdıasy Baıan Toqtarovanyń aıtýynsha, elimizde jyl saıyn muragerlikke qatysty shamamen 7 myń azamattyq is qaralady. Onyń basym bóligi murany qabyldaý merzimin qalpyna keltirýge baılanysty. Sondyqtan da Joǵarǵy sot muragerlik týraly zańnamany qoldaný tártibin qaıta qarap, jańa normatıvtik qaýly qabyldady. Qujatta muranyń ashylý ýaqytyn anyqtaýdan bastap, murany qabyldaý merzimi, muragerlerdiń quqyqtary men mindetteri, sondaı-aq tájirıbede jıi kezdesetin daýly máselelerge deıin egjeı-tegjeı túsindirilgen. Mysaly, Jambyl oblysynda muragerlik rásimdeý kezinde jekeshelendirý týraly kelisimshartta ketken qate azamatty sotqa júginýge májbúr etti. Shý qalasyndaǵy páter 1992 jyly jekeshelendirilgenimen, qujatta jekeshelendirýge qatysýshylar týraly málimet kórsetilmegen. Saldarynan notarıýs muragerlik rásimdi aıaqtaı almaǵan. Sot barysynda talap qoıýshynyń páterge jalǵyz murager ekeni anyqtalyp, basqa úmitkerlerdiń joqtyǵy rastaldy. Nátıjesinde, sot azamatty jekeshelendirýge qatysqan jalǵyz tulǵa dep tanyp, onyń muragerlik quqyǵyn rásimdeýge múmkindik berdi.
Muragerlik máselesinde kópshilik bile bermeıtin taǵy bir túıtkil – qaıtys bolǵan adamnyń nesıesi. Jaqynda áleýmettik jelide taraǵan jazbada bir otbasy marqum týysynyń kólemdi nesıesin óteýge májbúr bolǵanyn baıandaǵan.
«Sińilimniń kózi tirisinde alǵan nesıeleri ákem men sheshemniń atyna aýdaryldy. Eýrazııalyq bankten úı jóndeý úshin alǵan 2,6 mln teńge nesıesiniń eki jylyn ózi tólegen. Biraq tólemderdiń bári negizinen paıyzdardy jabýǵa ketkendikten negizgi qaryz sol kúıi qalǵan. Búgin anam ekeýmiz bankke baryp, 2,6 mln teńgeni tolyq tólep japtyq. Saqtandyrý rásimdelmegen eken. Al saqtandyrý bolǵan jaǵdaıda qaryzdy saqtandyrý kompanııasy óteıtin edi. Adam aıaq astynan ómirden ótemin dep oılamaıdy ǵoı», dep jazǵan avtor.
Osy máselege beıjaı qaramaı «Qarjylyq saýat» telegram-arnasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine habarlap, saýal joldaǵan. Agenttik jaýabynda qazirgi kezde nesıeni mindetti saqtandyrý tetigin engizý qarastyrylmaǵanyn málimdedi. О́ıtkeni Azamattyq kodekstiń 806-babyna sáıkes azamatty óz ómirin saqtandyrýǵa mindetteýge bolmaıdy. Saqtandyrý tek erikti túrde júzege asyrylady.
«Bankterge qaıtys bolǵan adamnyń qaryzyn tolyq nemese ishinara esepten shyǵarýdy mindetteıtin talap engizý jos-parda joq. Árbir qarjy uıymy mundaı jaǵdaılardy óz ishki saıasatyna sáıkes jáne muragerdiń jaǵdaıyn eskere otyryp jeke qaraıdy. Murany qabyldaý úshin beriletin 6 aılyq merzim ishinde paıyzdar men ósimpuldardy esepteýdi toqtatýdy mindetteıtin naqty norma zańnamada joq. Sondyqtan bul másele de banktiń sheshimine baılanysty. Keıbir bankter jeńildik jasap, esepteýdi toqtatsa, endi biri qaryzdy tolyq kólemde óndirip alýy múmkin», delingen jaýapta.
Osyǵan baılanysty agenttik bankterdiń mundaı jaǵdaılarda biryńǵaı saıasat ustanbaıtynyn rastady. Muragerler qaryzdy retteý úshin bankke júginip, kelissóz júrgizýge májbúr bolady. Degenmen zań muragerlerdi tolyq kólemdegi jaýapkershilikke júktemeıdi. Olar marqumnyń qaryzyn ózderine mura retinde ótken múliktiń quny sheginde ǵana óteýge mindetti. Bul týraly zańger Almaz Otarovtan anyqtap suradyq.
Zańgerdiń sózinshe, muragerlik týraly áńgime qozǵalǵanda kópshilik, eń aldymen, úı, páter, jer nemese banktegi aqshany elestetedi. Shyn máninde, mura – tek múlik emes. Onyń quramyna marqumnyń ómir boıy jınaǵan qarjylyq mindettemeleri de kiredi. Sondyqtan murager bolý degenimiz baılyqqa ǵana emes, belgili bir jaýapkershilikke de ıe bolý degen sóz. Naqtyraq aıtsaq, Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń 1 040-babyna sáıkes muragerge marqumnyń múlkimen qatar keıbir mindettemeleri de ótedi.
«Eger azamattyń atynda páter, kólik nemese depozıt bolsa, murager soǵan ıelik etedi. Alaıda tólenbegen nesıe, kommýnaldyq qaryz nemese basqa da qarjylyq mindettemeleri bolsa, olar da mura quramyna kiredi. Keıin notarıýsta rásimdeý kezinde nemese bankpen esep aıyrysqanda týyndaıtyn máselelerdiń kóbi osyny eskermeýden bolady. Máselen, adamnan 20 mln teńgege baǵalanatyn páter qalyp, onyń bereshegi 15 mln teńge bolsa, murager qaryzdy tolyq óteıdi. Al qaryz kólemi 25 mln teńge bolsa, ol tek páterdiń quny sheginde, ıaǵnı 20 mln teńgege deıin ǵana jaýap beredi. Qalǵan 5 mln teńge óndirilmeıdi. Sol sııaqty azamat 5 mln teńge nesıe alyp, artynda 3 mln teńgelik kólik qaldyrsa, murager kólikti qabyldaǵan jaǵdaıda tek 3 mln teńge kólemindegi qaryzdy óteıdi. Eger marqumnyń eshqandaı múlki bolmasa, muragerler de eshteńe tólemeıdi. Sonymen birge barlyq mindetteme muragerge óte bermeıdi. Mysaly, alıment tóleý mindeti, moraldyq zııandy óteý sııaqty adamnyń jeke basyna baılanysty mindettemeler onyń qaıtys bolýymen birge toqtatylady jáne muragerge júktelmeıdi», deıdi A.Otarov.
Demek, azamattar jıi jiberetin qateliktiń biri – murany bólip qabyldaýǵa bolady dep oılaý. Keıbir adamdar «maǵan páteri men depozıti kerek, al qaryzy qajet emes» dep oılaıdy. Biraq zań aıasynda mura bólshektenbeıdi. Eger mura quramyndaǵy qaryz kólemi tym kóp bolsa nemese murager jaýapkershilikti óz moınyna alǵysy kelmese, muradan tolyq bas tartýǵa quqyly. Zańgerdiń zerdeleýinshe, muragerlik máselesinde kepilger men kepilzat ınstıtýtynyń da mańyzy zor. Eger nesıe rásimdelgen kezde kepilger kórsetilgen bolsa, bank qaryzdy sol tulǵadan óndirip alýǵa quqyly. Al kepilmen berilgen nesıe boıynsha qarjy uıymy kepilge qoıylǵan múlikti satýǵa quqyly.
«Máselen, azamat avtokólik satyp alý úshin nesıe alyp, inisin kepilger retinde kórsetken delik. Eger nesıe alýshy qaıtys bolsa, bank kepilgerden qaryzdy óteýdi talap ete alady. Sol sııaqty nesıe alý kezinde úı nemese basqa múlik kepilge qoıylsa, bank ony satyp, qaryzdy jabýǵa quqyly. Jalpy, este saqtaıyq, qaryz tek belgili bir jaǵdaıda ǵana joıylady. Eger marqumnyń artynda eshqandaı múlki qalmasa, muragerleri murany qabyldamasa, kepilger bolmasa jáne kepilge qoıylǵan múlik te joq bolsa, onda qaryzdy óndiretin tulǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda bereshek is júzinde toqtatylady. Al nesıe saqtandyrýmen rásimdelgen bolsa, qaryzdy saqtandyrý kompanııasy óteıdi. Sol sebepti táýekelderdi azaıtý úshin nesıe rásimdeý kezinde saqtandyrý máselesine de nazar aýdarý kerek. О́ıtkeni kútpegen jaǵdaı oryn alǵanda saqtandyrý qaryzdy óteýge kómektesip, qarjylyq aýyrtpalyqtyń muragerlerge júktelýine jol bermeýi múmkin», deıdi zańger.
Jalpy, muragerlikke qatysty daý-damaıdyń kóbi zańnyń kúrdeliliginen emes, qarapaıym talaptardy elemeýden týyndaıdy. Sondyqtan bul máseleni «keıin qaraımyn» dep keıinge ysyra salý keıde jyldarǵa sozylǵan sot daýyna ulasyp jatady. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Áleýmettik jobalar jáne qarjylyq saýattylyq departamenti Qarjylyq saýattylyqty arttyrý departamentiniń bas mamany Ǵadilbek Ákimniń aıtýynsha, muragerler, eń aldymen alty aılyq merzimniń mańyzyn umytpaýy kerek.
«Tájirıbede azamattardyń jıi jiberetin qateligi – qaıtys bolǵan adamnyń úıinde turyp nemese múlkin paıdalanyp júrgen soń ol dúnıe avtomatty túrde óz atyma ótedi dep oılaýy. Biraq zańda mundaı uǵym joq. Notarıýs arqyly rásimdelmegen múlikke menshik quqyǵy da bolmaıdy. Keıin basqa muragerler paıda bolyp, másele sotqa deıin jetýi múmkin. Sondaı-aq keıbir azamattar bank shottary, depozıtter nemese jer telimderi týraly málimetterdi kórsetpeýge tyrysady. Alaıda mundaı áreket keıin kúrdeli daýǵa sebep bolady. Notarıýstyń memlekettik derekqorlardan aqparat suratýǵa quqyǵy bar ekenin de esten shyǵarmaǵan jón», deıdi maman.
Sarapshynyń sózinshe, alty aılyq merzim ótip ketken jaǵdaıda da máseleni sheshýdiń joly bar. Eger qalǵan muragerler qarsy bolmasa, olar jańa muragerdiń murany qabyldaǵanyn jazbasha túrde rastaı alady. Al kelisimge kelý múmkin bolmasa, másele sot arqyly qaralady. Bul rette sot merzimniń qandaı sebeppen ótkizilip alǵanyn baǵalap, sheshim shyǵarady.
Damyǵan elderdiń tájirıbesine kóz júgirtsek, muragerlik daýlaryn azaıtýdyń basty tetigi – quqyqtyq mádenıet pen aldyn ala josparlaý. Mysaly, Eýropanyń birqatar memleketinde azamattar ósıet qaldyrýdy qalypty tájirıbe sanaıdy, al bankter men memlekettik organdar muragerlik rásimderdi sıfrlandyrý arqyly qujat aınalymyn jeńildetken. Sonyń arqasynda murany qabyldaý merzimin ótkizip alý nemese múlikti anyqtaý sııaqty máseleler sırek kezdesedi. Elimizde bul baǵyttaǵy jumystar kezeń-kezeńimen júrgizilip jatyr. Degenmen eń bastysy – zańdy bilý ǵana emes, ony ýaqytynda qoldaný.