Májilis qabyldaǵan zań jobasyna sáıkes, jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyna oraı qylmystyq jáne ákimshilik quqyqbuzýshylyqtardyń jekelegen sanattary boıynsha jaýaptylyq jeńildetiledi. Aldyn ala esepke súıensek, raqymshylyq sharalary 16,5 myńǵa jýyq sottalǵan azamatqa, 1 mıllıonǵa jýyq ákimshilik aıyppulǵa qatysty qoldanylady. Jalpy somasy 21,1 mıllıard teńge aıyppul esepten shyǵarylmaq. Degenmen qujatta qoǵamdyq qaýipsizdikke qater tóndiretin aýyr quqyqbuzýshylyqtar men sybaılas jemqorlyq qylmystary raqymshylyqtan tys qalatyny naqty belgilengen.
Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen ótken otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasyn qabyldaýǵa baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» zań jobasy men oǵan ilespe túzetýler ekinshi oqylymda qabyldandy. Bul jolǵy raqymshylyq keler aıda jańa Konstıtýsııanyń kúshine enýine oraı jasalady. Ereksheligi sol – alǵash ret qylmystyq amnıstııamen qatar ákimshilik raqymshylyq ta bolady. Aldyn ala júrgizilgen esepke sáıkes, qylmystyq raqymshylyq sharalary shamamen 16,5 myń adamǵa qatysty qoldanylýy múmkin. Al ákimshilik raqymshylyq Ishki ister mınıstrligi baǵyty boıynsha shamamen 1 mıllıon aıyppuldy qamtıdy.
Osy týraly zań jobasyn keńinen túsindirgen baıandamashy, depýtat Abzal Quspannyń aıtýynsha, qujat qylmystyq saıasatty izgilendirýge, halyqtyń boryshtyq júktemesin azaıtýǵa baǵyttalǵan.
– Jańa Ata zańda ádilettilik, gýmanızm, zań ústemdigi men adamnyń qadir-qasıetin qurmetteý qaǵıdattary bekitildi. Degenmen, raqymshylyq jasaý jaýaptylyq qaǵıdatyn joqqa shyǵarmaıdy. Ol zańnamada belgilengen naqty jaǵdaılarda qoldanylatyn izgilik aktisi retinde qarastyrylady. Qujatqa sáıkes, qylmystyq teris qylyqtar men onsha aýyr emes qylmystar jasaǵan, sondaı-aq zalal keltirýge alyp kelmegen ne ony tolyq ótegen ortasha aýyrlyqtaǵy qylmys jasaǵan adamdarǵa qylmystyq raqymshylyq qoldanylady. Atalǵan sanattar boıynsha qylmystyq isterdi, onyń ishinde sottardyń qaraýyndaǵy isterdi toqtatý, jazadan bosatý nemese jazanyń ótelmegen merzimin qysqartý kózdelip otyr. Sondaı-aq teris minez-qulqy bolmaǵan jaǵdaıda, keltirilgen zalaldyń ótelýine nemese ótelmeýine qaramastan, ortasha aýyrlyqtaǵy qylmys jasaǵan jáne jazasyn óteý merziminiń aıaqtalýyna bir jyldan aspaıtyn ýaqyt qalǵan sottalýshylar jazadan bosatylýy múmkin. Osyndaı sharttar saqtalǵan kezde aýyr jáne asa aýyr qylmys jasap sottalǵandar úshin jazanyń ótelmegen merzimin qysqartý qarastyrylǵan, – deıdi depýtat.
Eskere ketetin jaıt, asa qaýipti qylmys jasaǵan adamdarǵa raqymshylyq qoldanylmaıdy. Atap aıtqanda, sybaılas jemqorlyqqa, terrorızmge, ekstremızmge qatysty, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qol suǵylmaýshylyǵyna qarsy jasalǵan, qaıtalanǵan qylmys jáne qaýipti qaıtalanǵan jaǵdaıda jasalǵan, qoǵamdyq qaýpi joǵary dárejedegi qylmystar, sondaı-aq azaptaý jáne jaqynda qylmystyq jaýaptylyqqa engizilgen is-áreketter qamtylmaıdy. Buǵan qosa, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna sottalǵandar jáne syrttaı sottalǵan adamdarǵa amnıstııa kózdelmeıdi.
Al ákimshilik raqymshylyq qaıtalanǵan quqyqbuzýshylyqtarǵa jáne sottardyń qaraýyndaǵy isterge qoldanylmaıdy. Máselen, mas kúıinde nemese esirtkige masań kúıde kólik quralyn basqarý, qarsy qozǵalys jolaǵyna shyǵý jáne jol júrisi qaǵıdalaryn ózge de óreskel buzý keshirilmeıdi. Sonymen qatar qarý men esirtki quraldarynyń zańsyz aınalymy, densaýlyq saqtaý, halyqtyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saýlyǵy, derbes derekterdi qorǵaý jáne basqa da salalardaǵy quqyqbuzýshylyqtar da amnıstııadan tys qalady.
Talqylaý barysynda depýtattar ákimshilik raqymshylyq aıasynda qamtylatyn kásipkerler men jalpy qansha somadaǵy aıyppul esepten shyǵarylatynyn surady. Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Sábıt Nurlybaıdyń aıtýynsha, jalpy somasy 21,1 mıllıard teńge aıyppul esepten shyǵarylady. Al Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanovtyń sózine qaraǵanda, raqymshylyqtyń jeke baptarymen 2 370-ke jýyq kásipkerlik sýbektisi qamtylýy múmkin.
Raqymshylyqqa ilikpeıtinder de barJalpy otyrys aralyǵynda zańǵa bastamashy bolǵan depýtattar BAQ ókilderiniń birqatar suraqtaryna jaýap qatty. Brıfıngte Ishki ister mınıstriniń orynbasary Sanjar Ádilov te BAQ ókilderiniń suraqtaryna jaýap berdi. Jýrnalısterdiń «Otandastar ákimshilik raqymshylyqqa ilingenin qalaı biledi jáne keshirilgen aıyppuldar qashan joıylady?» degen suraǵyna Májilis depýtaty Abzal Quspan qazirgi sıfrlandyrý jaǵdaıynda azamattardy habardar etý avtomatty túrde júrgiziletinin aıtty. Sondaı-aq ol raqymshylyqty oryndaý ár memlekettik organnyń óz quzyreti aıasynda júzege asyrylatynyn túsindirdi.
– Eger is sot oryndaýshylarynyń óndirisinde bolsa, bul jumysty sot oryndaýshylary júrgizedi. Al aıyppul ishki ister organdarynyń quzyretine jatsa, ony Ishki ister mınıstrligi júzege asyrady. Sol sııaqty Memlekettik kirister komıteti de óz quzyretindegi ister boıynsha raqymshylyqty oryndaýǵa mindetti bolady. Raqymshylyq birden kúshine enbeıdi. Zań qabyldanyp, Memleket basshysy qol qoıǵannan keıin jáne resmı jarııalanǵan sátten bastap kúshine enedi. Raqymshylyq ta sol ýaqyttan bastap qoldanyla bastaıdy, – dedi A.Quspan.
Keıin jýrnalıster Ishki ister mınıstriniń orynbasaryna rezonanstyq ister boıynsha sottalǵan azamattar jóninde saýal qoıdy. Ashyp aıtsaq, Qýandyq Bıshimbaev, Kárim Másimov, Perızat Qaırat týraly surady.
– Bul azamattar raqymshylyqqa ilikpeıdi. О́ıtkeni Qylmystyq kodekstiń 78-baby terrorızm, ekstremızm, memleketke opasyzdyq jasaý, jemqorlyq, qylmystyq toptardyń quramynda bolý boıynsha sottalǵan azamattarǵa amnıstııa jasaýǵa tikeleı tyıym salady, – dedi Sanjar Ádilov.
Aıta keteıik, byltyr raqymshylyqqa iligip, 2,3 myń adam jazasyn óteý oryndarynan bosatyldy. Solardyń arasynan 8 adam qaıtadan qylmys jasap, jaýapkershilikke tartyldy. Zań jobasynyń 3-babyna sáıkes, buryn amnıstııa qoldanylyp, qaıtadan qylmys jasaǵan adamdarǵa qatysty taǵy da raqymshylyq jasaý shekteldi.
Qujattardaǵy mańyzdy ózgerisJıynda budan ózge bal ara sharýashylyǵy, notarıattyq qyzmet, topyraqty qorǵaý týraly jáne halyqtyń kóshi-qony syndy máseleler de qaraldy.
Otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kedendik retteý týraly» kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Qujat elektrondy saýdany retteýge jáne sheteldik ınternet-platformalarda satyp alynǵan taýarlardy tasymaldaý tártibin jetildirýge baǵyttalǵan.
– Birinshi, halyqaralyq poshta arqyly sheteldik ınternet-platformalardan úshinshi elderden jeke tulǵalardyń atyna jiberiletin taýarlardy bólek sanatqa – elektrondyq saýda taýarlaryna bólý. Ekinshi, «elektrondyq saýda operatory» uǵymyn engizý. Úshinshi, elektrondyq saýda deklarasııasy degen jańa túrdegi keden deklarasııasyn engizý qarastyrylǵan, – dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri mindetin atqarýshy Azamat Ámrın.
Budan bólek, jıynda Qazaqstan men О́zbekstan úkimetteri arasyndaǵy eki eldiń keden qyzmetteriniń ókildikterin ashý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý jónindegi zań jobasy jumysqa qabyldandy.
Jalpy otyrysta qaralǵan taǵy bir qujat – bal ara sharýashylyǵy máselelerine qatysty zań jobasy. Qujatta aralardyń genetıkalyq qoryn saqtaý, saladaǵy ónimderiniń sapasy men qaýipsizdigin arttyrý, sondaı-aq seleksııalyq-asyltuqymdyq jumysty jetildirý kózdelgen. Jıynda qaralǵan mańyzdy qujattyń taǵy biri – notarıattyq qyzmet máselelerine qatysty. Oǵan sáıkes notarıýstardy derbes derekterge qatysty buzýshylyqtar úshin lısenzııasynan aıyrady. Múddeler qaqtyǵysyn bolǵyzbaý maqsatymen notarıýstarǵa basshylary, quryltaıshylary nemese aksıonerleri ózderiniń jaqyn týystaryna jatatyn zańdy tulǵalarǵa qatysty notarıattyq is-áreketter jasaýǵa tyıym salynady.
Depýtattar eldegi psıhologııalyq qyzmetke qoıylatyn talaptardy aıqyndaıtyn zań jobasyn qabyldady. Ondaǵy basty normanyń biri – psıhologterdiń biryńǵaı memlekettik tizilimin qurý. Osy tizilimge kirý kásibı qyzmetti júzege asyrýdyń mindetti sharty bolady. Psıhologııalyq kómek pen medısınalyq qyzmettiń ara-jigi ajyratylady. Psıhologter tarapynan dári-dármekpen emdeýge shekteý qoıylady.
Endi topyraqtyń qunarlyǵy týraly málimetter biryńǵaı bazaǵa engiziledi. Májiliste qaralǵan «Topyraqty qorǵaý týraly» zańy men ilespe qujat osyǵan baılanysty.
– Sharýa qojalyqtary jer ýchaskeleriniń shekarasy men ólshemderin ǵana emes, sonymen qatar sapalyq derekterin de kórsete otyryp, tólqujatyn (pasport) rásimdeıdi. Qujattyń erejeleri qarashirik pen topyraq qunarlylyǵyn tolyqtyrýǵa tikeleı baılanysty ǵylymı negizdelgen ádister men utymdy tehnologııalardy mindetti túrde qoldanýdy kózdeıdi. Zańda jerdiń qunarly qabatyn alý jáne jyljytýǵa baılanysty normalar kúsheıtilgen, – dedi baıandamashy Nurjan Áshimbetov.
Májilis ekinshi oqylymda Parlament depýtattary bastamashy bolǵan Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý máseleleri jónindegi zańnamalyq túzetýlerdi qabyldady. Qujatta uǵymdyq apparat naqtylanady, jergilikti qoǵamdastyqtardyń jıyndary men jınalystaryn ótkizý tártibi retteledi. Sondaı-aq máslıhattar qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý sharalarynyń aıasynda depýtattardyń ókilettikteri, jaýapkershilik sharalary jáne áleýmettik kepildikteri naqtylanady. Zańmen «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna qatysýshylardyń tizimi keńeıtilip, oǵan sıfrlyq tehnologııalar jáne muraǵat isi salasyndaǵy mamandar qosyldy.
Jıynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesin jetildirý, halyqtyń kóshi-qony máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańy ekinshi oqylymda qabyldandy. Onda ınklıýzıvti bilim máselelerine qatysty normalar bar. Atap aıtqanda, densaýlyǵynda aýytqýlary bar erte jastaǵy balalardy (3 jasqa deıin) anyqtaý jáne qoldaý tártibi kózdeledi, múmkindigi shekteýli balalarǵa arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý kórsetetin arnaıy bilim berý uıymdaryn lısenzııalaý belgilenedi, «ınklıýzıvti mádenıet», «ymdaý tili» uǵymdary jáne olarǵa ilespe tetikter engiziledi.
Sonymen qatar túıindi qujat – radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý týraly zań jáne oǵan ilespe «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodeks pen birqatar zańnamalyq aktiler.
– Radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý salasyndaǵy qyzmetti júzege asyrýdyń jalpy sharttary, sonyń ishinde lısenzııalyq talaptar, ıadrolyq jáne radıasııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, radıoaktıvti qaldyqtardy esepke alý men baqylaý, personaldy daıarlaý jáne basqalary bekitiledi, – dedi qujatty tóńireginde baıandama jasaǵan depýtat Dúısenbaı Turǵanov.
Daraqylyq pen dańǵazalyqKún tártibindegi máseleler qaralǵan soń, depýtat Jarqynbek Amantaıuly saýalyn Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevaǵa joldap, mektep bitirý is-sharalaryn ótkizýdiń biryńǵaı tárbıelik standartyn ázirleýdi surady. Onyń aıtýynsha, bıylǵy sońǵy qońyraý kezinde elimizdiń birneshe óńirinde qymbat avtokólikten quralǵan kortejder uıymdastyrylyp, jol qozǵalysy erejesi óreskel buzyldy.
– Almaty qalasynda mektep túlekteriniń avtokortejine baılanysty 21 kámeletke tolmaǵan balanyń ata-anasy jaýapkershilikke tartyldy. Al Mańǵystaý oblysynda túlekterdiń qymbat kóliktermen sherý ótkizip, áleýmettik jelide sán-saltanatty nasıhattaǵan vıdeo keńinen tarady. Bıyl qoǵamda erekshe talqylanǵan taǵy bir qubylys – mektep bitirýshi túlekterge arnalǵan alyp gúl shoqtarynyń jarysy boldy. Bul jaǵdaı áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasynyń balalary arasynda psıhologııalyq turǵyda ońaı bolmaıtyny belgili. Mekteptegi mundaı kórinister jas urpaqtyń sanasynda tutynýshylyq psıhologııany, jalǵan bedel men syrtqy áserge tabynýdy qalyptastyrýy múmkin, – dedi ol.
Osyǵan baılanysty ol Úkimetten sońǵy qońyraý men mektep bitirý keshterinde orynsyz sán-saltanatqa, avtokortejderge jáne qoǵamdyq qaýipsizdikke qater tóndiretin áreketterge jol bermeý boıynsha naqty tetik engizýdi usyndy.