Mańdaı órlik Muqalı

QHR-daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshimiz Shahrat Nuryshev myrza Muqalı babamyzdyń qazaq halqynyń ǵana emes, barsha túrki jurtynyń maq­tanyshy ekendigin, qytaı halqynyń da  bahadúrimizdi erekshe qasterleıtinin, so­nyń belgisindeı kesene tur­­­ǵyzy­lyp, kóńildegideı kú­timdelip otyr­ǵandyǵyn tilge tıek ete kele, baba­lar izi­men jalǵasqan bul sapar­dyń­ da Qazaqstan men Qytaı ara­syn­daǵy tatýkór­shilik jáne dostyq baı­­lanystar­y tereńdetýdiń bir teger­shigine  aınalary sózsiz dedi. 

Sonymen qatar Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaev pen QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń turaq­ty túr­de ótip kele jatqan kez­­de­sý­lerinde de mádenı-gýmanı­tar­lyq baılanystarǵa jete mán beri­letindigin atap ótti. Kezdesý ústinde on jeti adamnan quralǵan ekspedısııa músheleri de óz oı-pikirlerin ke­ńinen ortaǵa saldy.

Osy arada Muqalı baba­myzdyń jerlengen jerin áldeneshe jyldar muǵdarynda aıaǵynan toza júrip izdep tapqan, hanzýlyq derekterdi arqaý ete «Muqalı» atty tarıhı roman jazǵan baýyrymyz Aqbar Májıtulyna aıryqsha alǵys bildirgimiz keledi. Ol apta boıyna ózimizben birge júrip, saparymyzdyń sánin de, mánin de kirgizdi.

Asqan aqyl, aıdyn­dy­ aıbynymen túp ata­­sy­ Bo­danshardan tara­ǵan  týys­ta­rynyń  birsypy­rasynyń basyn biriktirip úlgergen Shyńǵyshan kereıdiń Tuǵy­ryl hanymen birlese ejelgi jaýy – tatarlarǵa qalyń qolmen bet burýshy edi ǵoı. Bul shaqy­rýǵa shatqaıaqtaı kónbegen qandas júrkindikterdi qylyqtaryna saı qyryp salyp, qalǵandaryn aldyǵa sala aıdap qaıtqanynda, arasynda Muqalı da júr edi. «Qupııa shejirede»: «...olardyń ishinde Jalaıyrdyń Tóleget baıynyń uldary: Gúń seri (Kúnqýar), Shulýyn qaıshy, Zelme úsheýi bar bolatyn. Gúń-seri Muqalı men Buqa degen eki ulyn Shyńǵyshanǵa ertip ákep, búı deıdi:

Bolsyn qul –

Bosaǵańa es.

Bezse bul

Borbaıyn kes.

Etkeı qul – 

Esigińe es.

Eki etse bul,

Ezýin til! (70 b.)

Kóp uzamaı-aq ol tepse te­mir úzip, shanshysa jaý­dyń­ jelkesin tesetin Shyńǵys­hannyń eń senimdi toǵyz órli­giniń mańdaı órligi atanady. 

Sodan bylaı ol Temir­shiniń úzeń­giles serigine aınaldy. О́ziniń inisi Bu­qamen birge Shyńǵyshan Eke Moǵol ulysyn biriktire bastaǵan al­ǵashqy jyldardan-aq oǵan adal qyzmet etti. On tórt ja­synda tabysqan dosyna ómirden ótkeninshe qy­ryq jyl ǵumyryn arnady. Shyńǵyshannyń búkil shy­ǵys­taǵy áskeriniń ıesi jáne onyń Qytaıdaǵy ulyq ámiri boldy. Arda týǵan aqberen perzent antta turyp, sóz jutyp, Shyńǵys hannyń ta­rıhta tańbalanǵan tórt kú­li­giniń biregeıine aınalady. Tep­sine tórteýi atqa qon­ǵanda jaý úrpıip, jer qýy­rylyp sala beretin-di. Túr­kilerdiń túbegeıli jurty   Moǵol ústir­tindegi kıiz týyrlyqtylardy túgel biriktirý joryqtarynda joı­qyn beıne kózge túsken ol 1206 jylǵy úsh tarap shekaralyq ásker bólisinde Shyǵys bettegi sol qanat tú­men noıany atanady. 

Shyńǵys qaǵan jáne onyń aınalasyn indete zerttegen Muhtar Maǵaýın aǵamyzdyń pikirine den qoıalyq: «Mu­qaly – jalaıyrdyń bedeldi batyry jáne Shyńǵyshannyń áı­gili qolbasshylarynyń bi­ri. 1170 jyly dúnıege kelip, 1223 jyly qaıtys bolǵan. 1206 jyly quryltaıda Shyń­ǵyshan óz memleketiniń shańy­raǵyn kóterip, qolas­tyn­daǵy elin toqsan bes myń­dyqqa bóledi. Sonda Mu­qa­ly birinshi myńdyqtyń basqarýshysy bolyp taǵa­ıyndalady. Sondaı-aq Shyń­ǵyshannyń eń myqty toǵyz qol­basshysynyń ishindegi tóresi de osy Muqaly boldy. 1215 jylǵy, Pekındi al­­ǵan sheshýshi jeńisten soń Shyń­ǵyshan Muqaly-noıandy bas qolbasy ári ulyq ámir re­tinde Shúrjen sheginde qal­dyrady».

Muqalı patshanyń Shyń­ǵyshan amanatyn qalaı oryn­daǵany keshegi keńestik kezeń­de de moıyndalǵan-dy. Qazaq Sovet ensıklopedııasynda: «Muqaly Kýıang (Muqalı-Kýnıak, Muqylı,  Muhalı (týyp-ósken jeri belgisiz) – XIII  ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen ámir, Shyńǵyshan áskeriniń úsh iri qolbasshysynyń, mońǵol ım­perııasyndaǵy toǵyz saıd, orlýkteriniń (orlýk – qur­metti ataq) biri. Muqaly Gaýın Jalaıyr taıpasynan shyq­qan. Ákesi Gao (shyn aty Kúnqýar) Jalaıyr ony basqa balalarymen (Qulyqqor, Shiregen, Buqa, Taısun)  birge Shyńǵyshanǵa qyzmetke bergen» degen anyqtama bederlengen.

Rasyn aıtsaq, ekspedısııa­myzdyń temirqazyq maqsaty – Muqalı baha­dúrdiń basyna barýǵa aspan asty eline kel­gennen asyqtyq. Alty júz­ myńnan astam turǵyny bar aýqymdy qala qushaq jaıa qarsy aldy. Jaıly qo­naq úıge ornalasa salysy­men jol bastaýshylarymyz­ben qalalyq bı­lik úıine baǵyt aldyq. Iýlın qalasynyń basshysy Lı Shınlın myrza nókerlerimen qýana qabyl­dady. Lı Shınlın myr­za bylaısha tolǵandy:

– Muqalı – qazaqtardyń ata-babasy. Bizdiń elimizdiń birtutas, irgeli memleket bo­lýyna atsalysqan aıtýly tulǵa. Qurmet tutamyz.  Qa­zaq­stannan arnaıy delegasııa kelgendigin quptaımyz. Bul eki el arasyndaǵy ejelden kele jatqan dostyǵymyzdy nyǵaıtady. Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaev pen QHR Tóraǵasy Sı Szın­pın­niń birlese ómirge ákelgen kóptegen bastamalarynyń úde­sinen de shyǵady bul sa­parlaryńyz, dep sóz qozǵaǵan Lı Shınlın Iýlın jáne Taldyqorǵan  qalalaryn baýyrlas qalalar jasaýdy usyndy.

О́z kezeginde Almaty oblysynyń ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Rýstam Álı­­­uly da Qytaı tarapy­na jyly qarsy alǵany úshin rızalyq bildirdi. El­­ba­sy­myz Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen QHR Tór­­­aǵasy Sı Szınpınniń eki el arasyndaǵy dostyq, saý­da-ekonomıkalyq baı­la­nys­­taryn halqymyz qoldap otyrǵanyna toqtaldy. Halyq­aralyq «Muqalı» tarıhı-tanymdyq ekspedısııasynyń jumys sapary da ózara baı­­­lany­sy­myzdyń bekı túsýine yqpal etedi dep esep­teıtin­digin jetkizdi. 

Muqalı dúnıe esigin ash­qanynda úıdiń ishin aq tu­man torlap, birazǵa deıin seıil­meı qoıǵan eken. Sonda baq­sylar muny sharana aman bol­sa, dáýir dóńgeleginde  jul­dyzdaı jarqyrap shyǵaryna jorypty. Aıtary ne, jolbarys jon, bıdaı óń, qııaq murt­ty, batyl da parasatty, sheshen de mergen bolyp er­jetipti.

Uly qaǵannyń es bilgeli júreginiń túbine berishteı qat­qan dúnıe – arǵy atasy Ám­baǵaıdy shúrjenderdiń azaptap óltirgendigi edi. О́zi­niń úshinshi atasy Qabyl han­nyń alty uly bolǵan eken. Tuńǵyshy О́kim Tarhan­dy tatarlar qytaıdyń Altan hanyna ustap berip, aǵash esekke baılap, azaptap óltirtedi. Ámbaǵaıdy da týra osyndaı jolmen jazalaıdy. Onyń: «Túbinde meniń urpaǵym senderden kek almaı qoımaıdy» degen amanaty Temirshini qar­­sha­daı kúıinen qatty tol­ǵandyratyn, esine oralsa, jegeni jelim, ishkeni irińge aına­lar edi. Kindiginen ór­gen óz urpaqtary qaıtara al­maǵan osynaý qandy kek­ti Muqalıdyń qaıtarýy Shyń­ǵyshandy aıtyp jetkizgisiz rıza kúıge bóleıdi.

1221 jyly Beıjińde Mu­qa­lımen júzdesken ońtústik­sýndik elshi Chjao Hýnnyń by­laı dep jazǵany bar: «Ol – qara tatar. Sońǵy on jyl­ kóle­minde shyǵys pen batys­qa jazalaý joryqtaryn ja­sap, varvarlar men qytaı­lyqtardy qorqytyp, esinen tandyrýda. Joryqtar men áske­rılerge tán barlyq ma­ńyz­dy máselelerdi jeke-da­ra sheshedi. Sondyqtan da ony ımperatordyń mindetin ýaqyt­sha atqarýshy dep esep­teıdi. ...Symbaty kóz tartady, tóbesindegi aıdardy (tekti áýletterge tán – avt.) ózge tatarlar sekildi qyryp tastaýdy qalamaıdy, tek basyna oramaldy  shart baılap alady, tar jeıde kıedi jáne túrli elderdiń tilinde sóıleı alady». («Men-da beı-lý»).

Uly qaǵan Muqalıdy janyndaı jaqsy kórgen. 

1217 jyly tamyz aıynda  Qytaıǵa qa­tys­ty bılik laýazymyna jar­lyq túsirip,  ant berý bý­ma­syna altyn árippen: «Goýan­­dyq mártebesi úrim-bu­ta­ǵyna deıin jalǵassyn, zamandar boıy ózgermesin», dep jazdyrǵany, buǵan qosa  han kúımesine arnalǵan toǵyz órlik týyn tartý etip, sherbasylaryna: «Muqalı bul týdy kóterip jarlyq shashqanda, qud­dy men jarlyq shashyp­ turǵandaı bolyńdar», dep nurlana kesip-pishýi adamzat ataýlyǵa tán senim qudireti­niń bıik shyńy edi.

Rýlyq, taıpalyq quryly­mynda kún keshken babalarymyz áý bastan aǵaıyndyqty tý ete kótere bilgen. Aıta­lyq, Iesýge  batyr Esýkeı han­nyń eldiń tóbe bıi dáre­jesine kóterile bilgen qı­mas dosy. Al ustazdyq bı­lik Shyńǵyshan tusynda Sa­ba noıanǵa (Qadyrǵalı Jalaıyr­dyń arǵy atasy) ótken. Merkit qolyna tús­ken Bórteni zamandasy Tu­ǵy­ryl hannyń qolynan aman-­esen alyp qaıtqan da­ osy Saba edi. Qysqasy, Shyń­ǵyshannyń batyl da sheshen, kósem de kóregen toǵyz órli­giniń bári derlik óziniń et ja­qyn­darynan quralǵan!

О́zine tótenshe júktelgen Qaǵan buıryǵynyń qaltqysyz oryndalaryna kózi jete tura Muqylaı áý bastaǵy  týabitti tabıǵatyna tartyp, jaýdyń qarasynan jaqtasty kóre bilýge umtyldy. Qaramaǵyna bekitilgen bar-joǵy on úsh myń sarbazben qarsy bettiń bir mıllıon kúshine aıbattana qarsy shapqan ol szındikter (shúrjender) ortasyndaǵy ejelden oty óshpeı kele jat­qan seperatızmdi (jikshildik) ońtaıly paıdalana bildi.  Júrek­terine jol tapty. Ja­ryq dúnıeni qymbat sanaǵan jaý qolbasshylary qalyń qoly­men aıaǵyna jyǵyldy. Szındegi qytaı, qıdan-shúr­shit­ter  arasyndaǵy iri áskerı kúsh osylaısha Muqalıdyń qataryn tolqyndaı toltyryp jatty. Qytaılanǵan túrik­ter bolyp sanalatyn ońǵyt­tardyń ózi on myń qolymen be­ri ótti. Mine, Táńirdiń ózi­­niń alqaýy arqasynda  dál­ osylaı mıllıondaǵan jaý­ kúshin  az qolmen-aq syndyrý­dyń sáti ońynan kele bergen edi. 

Ádette, generalıssımýs – áskerdi basqarý qabileti, sińir­gen eńbegimen qatar Otan­ǵa degen sheksiz mahabbaty men kózsiz batyrlyǵy erek­she eskeriler áskerıler alatyn jo­­ǵa­ry ataq.  Osynaý ataqty kók Tá­­ńiri alqaýymen jer-jahandy ǵa­syrlar boıyna judyryǵynda ustap kelgen túrkilerge shekeden qarar eýropalyqtardyń kóp­ke deıin qımaı kelgendigi ras. Áıtse de, aqıqattan as­qan tóreshi joqtyǵyna endi kózi­miz jetip otyr. Buǵan da myń shúkir... Fransýzdyq tarıh­shy K. D’ Osson óziniń «Shyńǵyshannan Temirlanǵa deıin» (1935 j.) dep atalar bedeldi kitabynda Qytaıdaǵy soǵys týrasynda bylaısha­ qalam terbeıdi: «1220 jy­ly moǵoldyq generalıssı­mýs Muqalı Shansıdi ba­ǵyn­dyryp jatqan shaqta son­daǵy qolbasshy Shıtıan-nı jaý­lanǵan elderdegi ás­kerdiń asa qatal áreketterin baty­ly jete aıtyp qalady. Týmy­synan me­ıirimdi Muqalı bul aqıqatqa den qoıyp, dereý tonaýshylyqty toq­tatyp, tutqyndardy bosatýǵa jar­lyq beredi». Jalpy bul shy­ǵar­manyń óne boıynda avtor júrek jutqan batyrymyzdy áldeneshe ret generalıssımýs dep atap ótedi.

Asyly, kóshpendilerdiń ás­kerı taktıkasy men kúsh-jigeri ejelden eshkimge des bermegen. Shyńǵys qa­ǵan­nyń sarbazdary bul rette asyp túspese, kem soqqan joq. Temirdeı tár­tiptiń arqasynda jeńilis tappaǵan olar ja­han tarıhynda aıryqsha dárip­teldi. Kezinde olardyń osyndaı erekshelikterin bilip kelýge  ádeıi jiberilgen Rım papa­synyń oqymysty monahy Plano Karpını: «...Olar reti kelse, shaıqasqa birden kirispeıdi, ádepkide sadaqtarymen at pen adamdardy jaralap, óltirýge tyrysady, osylaısha ábden álsiretip baryp sheshýshi urysty bas­taıdy», dep jaǵasyn ust­aı­ eskertý jasaǵan. 

Muqalıdyń mergendigi men ól­sheýsiz kúshi zamandas­taryn qa­shanda tánti eter edi. Úsh jasynan atqa sha­ýyp,­ sadaq kózdegen ol qoıý qa­ra túnniń ózinde otty qarý­dan oq jaý­dyrǵandaı dá­­re­jege jetken. Onyń sada­ǵynyń serpini 150-200 ke­lige teń kelgen. Al jalpy moǵoldyq sarbazdardiki ortasha eseppen 75 keli dep ta­byl­sa, shúrjenderdiki 46, evro­palyqtardiki 34-ten aspaǵan.  

Teleget baıdyń balasy­ Kúnqýar­dyń  talantymen adam­zatty tamsantar asyp ta, tasyp ta týǵan asyl perzen­ti Muqalıdyń ádepkide  jan­ dosy Shyńǵyshannyń bi­rin­shi túmeniniń tizginin us­tap, áskeriniń sol qanatyn (túrkilerde eń negizgi) bas­qaryp, toǵyz órliktiń sóz us­taryna aınalǵany aıan! Keıingi jerde  Beıjińniń tórinde Shyńǵys qaǵannyń ózi syılaǵan toǵyz shashaqty Týdy jelbiretýi erliktiń ólshemin aıǵaqtasa kerek. Ko­reıa­ny tize búktirgen erligi de tasqa qashal­ǵan!

Júregimiz attaı týlaıdy. Iýlın shaharynan qyryq shaqy­rymdaı jerdegi Muqalı babamyzdyń zıratyna bettep kelemiz. «Babamyzdyń máńgilik mekeninen bir ýys topyraq alyp qaıtaıyq»,  dep qoıady aldyǵa jiti kóz­ tigip otyrǵan Naýryz Qylysh­baev aǵamyz. «Shekaradan sol to­pyraǵy-myzdy ótkize qoıar ma eken?» – dep  Nurǵalı Núsip­janov pen Yrym Kenen-baev aǵalarymyz úrkitip te qoıdy bárimizdi ázil-shyny aralas. Aldyn ala aıtyp qoıaıyn, sol bir ýys topyraqty qutyǵa salyp, elge jetkizdik.

Oń qaptalymyzdaǵy kó­mir shahta­synyń ústindegi jo­taǵa ornalasypty kesene. Ári bıik, ári aýmaqty me­ken. Qonaqtardy kútken jergilikti halyqta esep joq. Keshe ózimiz júzdesken qala men osyndaǵy aýdan basshylary qolymyzdy alyp máz-meıram amandasyp jatyr. Ádetteri kórinedi, moǵol­dardyń (túrikterdiń avt.) baıyr­ǵy dástúrine saı aldymen dastarqanǵa shaqyryp, dám tatqyzdy. 

Endigi kezekte aq mármár tas tóselgen kólemdi alań­qaı­­ǵa kóteril­dik. Osy arada tabaldyryqtyń qos qana­tyndaǵy úsh metrdeı bıiktikke sozylar baǵanalardyń  ushar basyndaǵy kúmis jalatylǵan jalaıyr taıpasynyń ejelgi qos taraq tańbasy kózimizge ottaı basyldy. 

Tas basqyshtarmen joǵary ór­lep, tóbege shyqsańyz, oń qanat­ta aralary 2-2,5 metr jerde orna­lasqan, tas­pen órilgen adam bo­ıyndaı shaǵyn qorymdardy kórer edińiz. Bular Muqalıdyń jo­lyn qýyp erlik kórsetken jáne ulyq bılikke aralasqan urpaqtaryna arnalypty. Qorymnyń ústinen shoq-shoq tal shybyqtardy baıqaısyz kókke umtylyp turǵan. Bul atalmysh áýlettiń odan ári ósip-ónip jatqandyǵynyń belgisi eken. Osydan-aq hanzýlardyń kóńil qoıa qolǵa alǵan dúnıesin barynsha mándi de sándi kúıge jetkizetindikterine  qanyǵar edińiz. Jıynnyń resmı bóliginde  ulyq ámir Muqalıǵa bir top baýyrlarymyz buǵan deıin ázirlep ornatqan eńseli tas-belginiń ashylý saltanaty ótti de jergilikti basshylarmen birge Eýrazııalyq akademııanyń rektory О́miráli Jalaıyrı, belgili jazýshymyz Bek­sultan Nurjekeuly, baýyrymyz Aqbar Májıtuly tebirene lebiz bildirdi. Qalaı tolqymassyz, Uly Dalanyń shaıqasta mańdaıy tasqa tıip kórmegen arda perzenti  segiz júz jyldan keıin týǵan halqyn taýyp, jahanǵa jarııa jaıylǵan esimi eldigimizdi áýeletip jatsa!

Muqalıdyń batyrly­ǵymen qosa bilim-biligi, she­shen­digi urpaǵyna da­ryǵan. Shyńǵyshan amanatyna saı Úgedeı, Móńke, Aryq­buqa, Qubylaı handar da  Muqalı urpaǵynan shyqqan ýázirler men keńesshiler pikirimen sanasyp, olar­dyń adaldyǵyn, aqyl-parasatyn joǵary baǵalap otyrǵan. Aqbar Má­jıt­uly baýyrymyzdyń aıtýynsha, Muqalı  bahadúr­diń urpaqtary Iýan han­dyǵy joıylǵanǵa deıin Shyń­ǵyshannan bastaý alǵan kóne dástúrge saı, ordadaǵy bıik laýazymǵa taǵaıyndalyp kelgen. Tipti Mıń patshalyǵynyń alǵashqy kezeńinde de osy úrdis jalǵasypty.

Quıyn oınaǵan quba jonda quryshtaı quıylǵan alyp tulǵalar – ulttyq mártebemizdiń máńgilik tuǵyry. О́shkenimizdi jandyryp, ótkenimizdi ulyqtaýǵa arnalǵan bul jolǵy saparymyz osylaısha biz kútkendegiden de shyraıly shyqty.

Ámire ÁRIN,

Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty