Merýert ÁBÝSEIITOVA: Tarıh ózegimen mańyzdy

Prezıdent atap kórsetken bul irgeli bastamany jeti jyl­ǵa josparlanyp otyrǵan «Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıa­synda otandyq jáne sheteldik arhıvterdiń qatysýymen júıeli jáne uzaq merzimde jalǵastyrý kózdelip otyr.

Buǵan deıingi «Mádenı mura» jáne «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamalary boıynsha shetel arhıvterinen alynǵan aýqymdy biregeı materıaldar tarıh, arheo­logııa, shyǵystaný, geoarheologııa, antropologııa, molekýlıarly genetıka, mádenıettaný sekildi jalpygýmanıtarlyq jáne naqty ǵylym mamandarynyń qoıan-qoltyq birlesken jumysynyń nátıjesinde alǵash ret júzege asyrylǵan «Uly dalanyń tarıhy men mádenıeti» baǵdarlamasy­na negiz bolǵanyn atap ótkeni­miz oryn­dy. Bul alǵa qoıǵan min­det máselege ámbebap pikir alýan­dyǵy turǵysynan qaraýǵa, tarıhtyń etnıkalyq jáne etno­genezdik úderisi máselesin aı­ryqsha den qoıyp zerdeleýge, paleo­landshafty, ejelgi óndiris rekons­trýksııasyn, tarıhı jyl­na­ma­nyń shyndyǵyn qaıta qalpy­na keltirýge múmkindik beredi. Tarıhnama týraly bilim tarıh­shynyń ádistemelik jumysyn aıqyndaıdy, al onyń ózegin, bas­taý-bulaǵyn bilý pánaralyq yńǵaıǵa negizdelgen, ejelgi dáýirden bastap qazirgi zamanǵy tarıhqa deıingi shynaıy tarıhty jazý men qurýǵa jáne túpnusqa bastaýǵa, arhıv pen artefaktige súıengen memlekettilikti damytý boıynsha jańa tarıhı sanany qalyptastyrýǵa, sondaı-aq álemdik tarıh qatparyndaǵy óz­ara baılanys, ózara árekettes­tik pen sabaqtastyqtaǵy Qazaqstan aýmaǵynyń tutastyǵyn negiz­deýge baǵyttalǵan oń sheshimin beredi. Osyǵan baılanysty bul baǵdarlamany júzege asyrý, aıtalyq túrki áleminiń altyn besigi ispetti Al­taıdy zertteý isinde de ıgi yq­palyn tıgizbek. Sońǵy jyldary álemdik máni zor jańa ári quny baǵa jetpes tarıhı jádi­gerler tabylǵan Shyǵys Qazaq­stan oblysyndaǵy ǵaja­ıyp Altaı ólkesin zertteýge aıryqsha nazar aýdarylyp keledi. «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda Prezıdent N.Nazarbaev Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda paıda bolǵan ejelgi metallýrgııanyń tarıhyna erekshe mán berip, qupııasyn qoınyna jasyrǵan aımaqtyń jumbaǵyn sheshetin sáttiń kelip jetkenin aıtady.

Joǵaryda osy atalǵan tarıhı jańalyqtardy keshendi túrde zertteý úshin otandyq jáne sheteldik arhıvterdiń qorynda saqtalǵan belgili-belgisiz, derekti jáne arhıvtik materıaldardy zerdelep qaraý isi mindetti túr­de qolǵa alynýy tıis. Olardyń ishinde Qytaıdyń Birinshi tarıhı arhıviniń qujattary (QHR), Haıdarabad, Rampýr (Úndistan) kitaphanalaryndaǵy qoljazba­lar jıyntyǵy, Tegeran, Isfahan kitaphanalaryndaǵy (Iran) qol­jaz­balar qoımasy, Brıtan kitap­­hanasyndaǵy, Brıtan mýze­ıin­degi (Ulybrıtanııa) arhıv­tik jáne qoljazbalar qory, Fransııanyń Ulttyq kitapha­nasy, INALCO (Fransııa) jáne taǵy basqalary bar.

Ǵajaıyp tarıhı jádiger­lerdiń mańyzyn ashyp kórsetý, olardy álemdik ǵylymı aına­lymǵa engizý úshin tarıhshy, shyǵystanýshy, arheolog, antro­­polog, genetık, epıgrafıst ǵa­lym­dardyń pánaralyq zert­teýi asa qajet. Uly dalada mem­leket­tik jáne rýlyq qury­lym­dar túzgen keshegi kóshpendi halyq­tardyń tarıhy men máde­nıeti – júzjyldyqtar boıy shyǵys jáne batys órkenıetimen ózara tyǵyz baılanysty damyǵan Eýrazııa tarıhy men mádenıetiniń ajyramas bóligi bolyp tabyla­dy. Qytaı, túrki, mońǵol, ıran, arab, batyseýropalyq ejelgi jáne ortaǵasyrlyq jazba eskert­kishter Qazaqstan aýmaǵyndaǵy kóshpeli mádenıet pen etnosaıası tarıhty zertteýde asa baǵaly derekkóz ekeni ras.

Eýrazııa halyqtarynyń bir-birine tıgizgen tarıhı-lıngvıs­tıkalyq baılanysy men ózara tarıhı-mádenı baılanysyn irgeli zertteý isi buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen júretin ýaqyt keldi. B.d.d. II-III myń jyl buryn Eýrazııa aýmaǵynda úndiı­randyq, tohar jáne ejelgi túrki qaýymdastyǵy birligi­ne negizdelgen ortaq dúnıeta­nym­dyq model qalyptastyrǵan birtutas mádenı qaýymdastyqtyń qurylymy júrip jatty. Myń­jyl­dyqtarǵa sozylǵan Eýrazııa kólemindegi máden­ıetter men dinı júıe­niń ózara árekettestigi ejelgi mádenıettegi osy quby­lys­tardyń beıimdiligi men má­denı jetistiktermen úzdiksiz alma­sýǵa yqpal etip, ol bir jaǵy, tutastyq pen ıntegrasııaǵa jetelep ákelse, al ekinshi jaǵynan, mádenıetterdiń nyǵaıýyna, onyń tolysýyna ıgi áserin tıgizdi.

Ejelgi halyqtardy búgingi ur­paqpen baılanystyrǵan tarı­hı-mádenı sabaqtastyq kósh­pendi qaýymdastyqtyń negizi bolǵan áleýmettik-ekonomıkalyq birliktiń, materıaldyq máde­nıet­ter jaqyndyǵynyń nátı­jesi ǵana emes, sondaı-aq dinı ustanym, ıdeologııa, áleýmettik ınstıtýttar men oılaý júıesiniń de nátıjesi.

Merýert ÁBÝSEIITOVA,

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty janyndaǵy

Tarıhı materıaldardy zertteý jónindegi respýblıkalyq

ortalyqtyń dırektory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń

korrespondent-múshesi