Jaqynda ǵana qıyrdaǵy Besqaladan, Qaraqalpaq elinen súıinshilegen habar jetti. «Turǵan jeriń eldiń astanasy da, týǵan jeriń seniń ǵana astanań» dep, Ábdirashtyń Jarasqany jyrlaǵandaı, «tól astanamyz» – Taqtakópir aýdany qaıratker tulǵalaryna qurmet kórsetipti. Qurmet kórsetkeni sol, eldiń damýyna ólsheýsiz úles qosqan qaıratkerlerdiń esimin kóshelerge bergen. Halyq depýtattary Taqtakópir aýdandyq keńesi tóraǵasynyń sheshimimen aýdan ortalyǵyndaǵy burynǵy Birlik kóshesi endi О́teǵul Bekturǵanovtyń esimimen atalmaq.
Zadynda túbi túrki jurtynyń qamyn jep, qoldan kelgenshe eńsesin bıiktetýge, bar-joǵyn túgendeýge úles qosqan alash qaıratkerleriniń qatary qalyń. Álıhan Bókeıhanov, Názir Tórequlov, Turar Rysqulov, Muhamedjan Tynyshpaev, Mustafa Shoqaı, Sultanbek Qojanov, Ǵanı Muratbaev, Meńdiqoja Ibnıamınov, Qalandar Adınaev túrki halyqtarynyń órkenıet kóshine ilesip, bilimdi de dáýletti elder qataryna qosylýyna ózderiniń kúsh-qaıratyn jumsaǵandyǵy da málim. Biz sóz etkeli otyrǵan О́teǵul Bekturǵanov ta solardyń sanatynan.
Qaraqalpaqstannyń memlekettik ólketaný murajaıy – Ámýdarııa men Aral boıyndaǵy ǵana emes, tutas Ortalyq Azııadaǵy tarıhy tereńge ketken tanym ordasynyń biri. Arhıv qujattarynyń málimdeýinshe, mýzeı sol kezdegi oblystyń ortalyǵy Tórtkúl qalasynda 1929 jyly uıymdastyrylyp, sol jyldyń 16 mamyrynda tuńǵysh kórmesi ashylypty. Alǵashqy kezde mýzeı qorynda 1 022 eksponat bolsa, búginde onyń sany – 65 970.
Alǵashqy kezdegi jádigerlerdi halyqtyń arasynan jınap, onyń árqaısysyn tizimdep, ólmes muraǵa aınaldyryp, mýzeıdi mádenıettiń shoqtyǵy bıik ortalyǵyna aınaldyrý degenińiz qyrýar eńbekti talap etkeni sózsiz. Kezinde tirnektep jınalǵan halyqtyń qoldanbaly óneri týraly ekspozısııanyń orny tipten bólek. Halyq qolóner sheberleriniń qolynan shyqqan nebir keremet týyndylar jergilikti halyqtyń mádenıetin aıshyqtaı túsedi.
Qaraqalpaq elindegi osy mýzeıdi uıymdastyryp, onyń ilki eksponattaryn el aralap júrip jınaǵan alash perzenti О́teǵul Bekturǵanov bolatyn. Mýzeı ashylǵan tusta oǵan etnograf ǵalym A.Morozov, N.Torchınskaıa basshylyq etip, oblystyq Halyqqa bilim berý bólimi tarapynan qarjylandyrylǵan. Qarjy máselesinde qıyndyqqa tap bolǵan mýzeı jańadan ashylǵan Qaraqalpaq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń quramyna engizilip, qysqa merzimde mýzeıge N.Baskakov, Q.Aıymbetovter de basshylyq jasaǵan.
Alaıda mýzeıdiń naqty jeke-dara mekeme retinde jumys isteı bastaýy sál keıinirek. Basshylyqqa О́teǵul Bekturǵanov kelgennen keıin. 1932 jyly oblys basshylyǵy О́teǵul Bekturǵanovtyń bilimin jetildirý maqsatynda Tashkent qalasyndaǵy Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetine (SAGÝ) oqýǵa jiberýge sheshim qabyldaıdy. Atalmysh oqý ornyn bitirgen soń, oblys basshylyǵy ony keri shaqyryp alyp, О́lketaný mýzeıiniń dırektory etip taǵaıyndaǵan.
Alash perzentiniń mýzeı dırektorlyǵyna taǵaıyndalýy teginnen tegin emes. О́teǵul on jasynan bastap Qazalydaǵy Aqıshan medresesinde, keıin sol óńirdegi jańa mektepte bilim alady. Mektepti bitirgen soń 1925 jyly Qaraqalpaq avtonomııalyq oblysy Tórtkúl qalasyndaǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrsqa oqýǵa túsken. Bir jyl ishinde oqý baǵdarlamalaryn tolyq meńgerip, Qaraózek aýdanynyń Taldyq aýylynda ustazdyq qyzmetke kirisedi. Halyqty jappaı saýattandyrý, aǵartý naýqany bastalyp, О́teǵul Kýıbyshev aýdanynyń Nazarhan aýylyna muǵalimdikke aýystyrylady. Adal eńbeginiń arqasynda kóp ótpeı, mektep dırektorlyǵyna taǵaıyndalady. Odan soń Qypshaq, Taqtakópir aýdandarynda alǵashqy mektepterdi ashýda, jastarǵa bilim berýde qyzmet etken.
Bul týraly 22 jyl boıy Qaraqalpaqstan Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Qaraqalpaqstan Josparlaý komıtetiniń bastyǵy laýazymyn atqaryp, bes márte Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna saılanǵan Dáýlet Jumabaev kezinde tómendegishe esteligimen bólisken bolatyn:
– Qypshaq aýdanynda balalardy oqytatyn jańa úlgidegi mektep uıymdastyrylyp, oǵan ári muǵalim, ári dırektor bolyp О́teǵul Bekturǵanov degen jas jigit keldi. Muǵalim jigit kelgen kúni-aq otyn tasyp kúneltip júrgen meniń ákemmen sóılesedi. Alǵashqy áńgimelesý kóńilinen shyqty ma, ákemnen mektepke sharýashylyq meńgerýshisi bolyp jumysqa kelýin ótinedi. Mundaıdy kútpegen ákem tańǵalyp, ári beıtanys adamnyń usynysyna kúdikpen qarap:
– Men buryn-sońdy mundaı jumys istep kórgen joqpyn. Eskishe de, jańasha da saýatym joq. Osy kúnkórisim ózime jetedi. Nıetińizge raqmet, – deıdi.
О́teǵul aǵa bilimdarlyǵyn kórsetip, jańa qoǵamnyń betalysy jóninde, jastardyń bilim alýy kerektigin aıtyp túsindiredi. Ne kerek, ákem sóıtip, mektepti uıymdastyrý isine (1926 jyldar) belsene kiristi. Jaqsynyń sharapatymen ákem О́teǵul aǵanyń arqasynda saýatyn ashty. Al men ákemnen úırengen áripterimmen kún saıyn saýat ashyp, keıinnen «bul oqýdyń máni tereńde eken ǵoı» degen nıetpen Tórtkúldegi orta medısına qyzmetkerlerin, feldsherler daıarlaıtyn oqý kýrsyna joldama aldym. Osylaısha, feldsherlik mektepti támamdaǵannan keıin Qaraqalpaqstandaǵy alǵashqy orta bilimi bar maman dıplomymmen Berýnı aýdandyq densaýlyq saqtaý bóliminiń meńgerýshisi bolyp jumysqa kiristim. Keıinnen Tashkenttiń, Máskeýdiń ekonomıkalyq ınstıtýttaryn bitirdim.
Ákemdi tárbıelep, qatarǵa qosqan О́teǵul aǵanyń sharapaty bul. Eger sol jyldary О́teǵul aǵadaı kókiregi oıaý, oı-deńgeıi joǵary adam járdem qolyn sozyp, áýeli ákemniń kózin ashyp, dúnıetanymyn ózgertpegende, meniń de keıin úlken bıikterdi baǵyndyrarym ekitalaı edi. Shynynda da, osyndaı baqytqa qol jetkizýime, joǵary jaýapty qyzmetterdi atqarýyma birden-bir dáneker bolǵan, úlken ómirge joldama bergen О́teǵul aǵa ekeni sózsiz.
Dáýlet aǵa sııaqty О́teǵul aǵamyzdyń kezinde saýattandyryp, tárbıelep ómir jolyna joldama bergen azamattary qanshama deseńizshi.
О́teǵul Bekturǵanov mýzeıge kele salysymen, onyń kúrdeli jaǵdaıyn baıqap, KSRO Ǵylym akademııasynyń basshylyǵy aldyna máseleni kóldeneń qoıyp, mýzeıdi jeke mekeme retinde qurýdy usynady. Aqyry, basshylyq onyń talabymen kelisip, Qaraqalpaq ólketaný mýzeıi 1934 jyly derbestikke ıe bolyp, oǵan memlekettik mýzeı mártebesi beriledi. Al kelesi jyly О́.Bekturǵanovtyń basshylyǵymen Máskeýdegi «Halyqtar dostyǵy» mýzeıinde tuńǵysh ret «Qaraqalpaq kilemderi» kolleksııasy kórsetiledi.
Respýblıkalyq ólketaný mýzeıine 1934-1936 jyldarda basshylyq jasaǵan О́.Bekturǵanov eldiń tarıhy, mádenıeti bolashaq urpaqqa ónege bolaryn jete túsinip, murajaı qoryn molaıtýǵa belsene kirisedi.
«Mýzeıge negizinen halyq arasynan jınaǵan jádigerler, altyn-kúmisten jasaǵan buıymdar, kilem, er-toqym, júgen, quıysqan, sondaı-aq mýzykalyq aspaptardy jınaǵan. Qymbat metaldarmen órnektegen sol dúnıeler búginde mýzeıdiń baǵa jetpes murasy. Ákemiz ben sheshemizdiń turatyn úıiniń bir bólmesi mýzeı qoryna jınaqtalǵan qoıma bolsa, ekinshi bólmede ózderi turǵan. Sol jyldary ákemniń kómekshisi Lenıngrad jıvopıs, arhıtektýra jáne skýlptýra ınstıtýtynyń túlegi, sýretshi Vselovod Ilıch Brodskıı bolypty. Brodskıı anamyz Perýza ekeýi qazyna kitabyn jasap, soǵan jınaqtalǵan jádigerlerdiń tizimin jasap otyrǵan eken.
Quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi qýǵyn-súrginge ushyraǵandardan tárkilengen zattardy mýzeıge ákelip tapsyrǵan. Olardyń ishinde asyl tastardan – altynnan, gaýhardan jasalǵan neshe túrli buıymdar bolypty. Sonda ákem anama: «myna ákelgen zattarǵa qyzyǵýshylyq tanytýshy bolma, olardyń árqaısysynda óz ıesiniń taǵdyry jatyr, árbir monshaǵynda qımastyq kóz jasy bar. Oǵan tıisýshi bolmańdar» deıdi eken» dep, eske alady Ersultan О́teǵululy Bekturǵanov.
О́teǵul Bekturǵanov 1936 jyldan bastap Kegeıli, Shymbaı aýdandyq partııa komıtetterinde qyzmet etedi. 1950 jyldarda Taqtakópir aýdanynyń K.Marks kolhozynyń basqarma tóraǵasy boldy. Qaısy qyzmettiń basynda bolsa da ol óziniń búkil kúsh-jigerin sol salanyń órkendeýine jumsady. Taqtakópir mashına traktor stansasynda saıası bólimniń jetekshisi, kolhoz, aýyldyq keńestiń tóraǵasy qyzmetinde júrgende de halyqtyń kóńilinen shyǵyp, eldiń alǵysyna bólendi. 1966 jyly zeınetkerlikke shyqqanda, oǵan Qaraqalpaq ASSR-i partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Q. Kamalov «Volga» avtokóligin syılap, eńbek demalysyna qurmettep shyǵaryp salǵan edi. Uzaq jyldarǵy eńbeginiń baǵalanǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady.
Eńbektiń baǵalalanýy demekshi, Sosıalıstik Eńbek Eri, Qaraqalpaqstan oblystyq partııa komıtetiniń burynǵy birinshi hatshysy, búgingi kúni toqsannan assa da sergek aǵamyz Qállibek Kamalov О́teǵul Bekturǵanov týraly izgi lebizin áserli etip jetkizedi:
«О́teǵul aǵa Bekturǵanovtyń adal qyzmetin týǵan topyraǵynda eliniń qurmeti men alǵysyna laıyq dep esepteımin. О́sip-óngen ul-qyzdary qazirgi ýaqytta О́zbekstanda, Qazaqstanda qyzmet etip júrse de, júreginiń túkpirinde Qaraqalpaqstandy qasterlep, jadynda ustaýy bizdiń aýyldastarymyz úlgi alarlyq jaqsy ónege bolmaq. Ýaqyt ótken saıyn ul-qyzdary ata-anasyn eske túsirip, týǵan jerin maqtanysh etedi. Al biz bolsaq, týǵan jerimizdegi О́teǵul aǵadaı qurmetti aqsaqaldarymyzdyń esimin máńgi esten shyǵarmaımyz.
О́teǵul aǵa halqymyz aıtqandaı: «Máńgi ómir bolmaıdy, maǵynaly ómir bolady» degen ósıettiń kýágeri ispetti. Maǵynaly ómirdiń óziniń máńgi ómirge uqsaıtyn tustary bar. Sebebi ony tereń biletin zamandastary men aýyldastary qurmettep, atyn máńgilestirip jatsa, osydan artyq maǵynaly ómir bola ma?!»
Bir aıta ketetini, О́teǵul Bekturǵanov Besqala óńirine Reseıden, basqa respýblıkalardan jer aýdarylǵan zııaly qaýym ókilderimen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan, keıin beıbit zaman ornaǵan kezde bir-birin izdep kezdesip turypty.
«О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Qaraqalpaq jerine qýǵyn-súrginge ushyraǵan sýretshiler, ǵalymdar, aqyndar kóptep kelgen. Solardyń qaı-qaısymen de ákemiz jaqsy aralasqan. Sonyń biri sýretshi Brodskııdi ákem 70-jyldary Lenıngradqa arnaıy izdep baryp taýyp alyp, áńgime-dúken quryp qaıtqan eken» dep eske alady Ersultan О́teǵululy.
Búginde baýyrlas ózbek, qaraqalpaq halyqtarymen mádenı baılanystarymyz qarqyndy damý ústinde. 2018 jyly «Qazaqstanda О́zbekstan jyly», 2019 jyly «О́zbekstanda Qazaqstan jyly» aıasynda kóptegen ıgi sharalar uıymdastyryldy. Eki eldiń arasyndaǵy baýyrlastyq qarym-qatynastyń negizinde Qaraqalpaqstan memlekettik ólketaný mýzeıinde qandasymyz О́teǵul Bekturǵanov buryshy ashyldy. Ondaǵy «Bekturǵan áýleti» jınaǵy, sýretter, qujattar belgili tulǵa ómirinen, ótken kezeńnen syr shertedi.
Endi mine, taǵy bir qýanyshty habardyń kýási bolyp otyrmyz. Qaıratker О́teǵul Bekturǵanov atyndaǵy kóshe erdiń eńbegin baǵalap, urpaqqa úlgi etýdiń ónegesi bolmaq.
Men týǵan jerdiń ardaǵy,
Jarqyldap júrgen
jaqsy apam.
Rızalyǵym bar-daǵy,
Taǵatyn kinám joq saǵan dep, jyrlaǵan edi aqıyq aqyn Tólegen Aıbergenov ózine qamqorshy bolǵan Ázıza apasy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ázıza Nurmahanova týraly. Sol sııaqty О́teǵul Bekturǵanov ta alash perzentiniń qaıda júrse de shoqtyǵy bıik, abyroıy asqaq, azamattyǵy eńseli ekeniniń aıqyn aıǵaǵy. Qysqasy, «men týǵan jerdiń ardaǵy» kim-kimge de ónege bolýǵa laıyqty.