Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasy jańa jylmen birge kelgen jaqsylyqtyń jarshysy ispetti boldy. О́ıtkeni byltyrǵy jyl álem úshin, onyń ishinde Qazaq eli úshin aýyr jyl boldy.
Tótennen kelgen indetti, ekonomıkalyq-áleýmettik aýyrtpalyqty aıtpaǵanda, jyl aıaǵynda Reseı Dýmasynyń keıbir depýtattary Qazaq jerine qatysty jónsiz pikir aıtyp, alash azamattarynyń namysyna tıgen-di. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligi atalǵan máselege oraı qarsylyq notasyn joldaǵanymen, kórshi eldiń tulǵalary tarapynan aıtylǵan pikir tolastaı qoıǵan joq. О́z kezeginde bul qazaq qoǵamynda narazylyq týǵyza bastaǵan-dy.
Memleket basshysy «Egemende» jaryq kórgen maqalasynda terrıtorııa máselesin ǵana emes, kópshiliktiń kókeıinde júrgen sansyz saýalǵa, tutas qoǵamdy tolǵandyrǵan kókeıkesti problemalardyń túıinin tarqatyp bergen. Túıdek-túıdek qordalanǵan problemanyń tinin búgin tarqatpasa, erteń áleýmettik ádiletsizdikke ulaspasyna kim kepil? Qazirdiń ózinde ulttyq bolmys-bitim tóńireginde túsinbestik beleń ala bastaǵany belgili. Zamanǵa saı adamnyń ózgergeni qalypty sanalyp, táýelsizdik úshin kúresken ata-baba dástúri mansuqtalyp jatqan jaıy da bar. Máselen, jahandanýdyń sebebinen syrttan neshe túrli jat aǵymdar, mádenı ekspansııalyq kúshter enip jatyr. Tipti jeke-dara uıymy arasyndaǵy erkin úgit-nasıhat júrgizgenderin aıtpaǵan kúnniń ózinde, búginde olar ulttyq telearnalarǵa synalaı enip, óz tanymyn kórermenderge taratý ústinde. Biz tól mádenıetimizdi, ulttyq dástúrimizdi eksportqa shyǵarmaq túgili, sheteldik mádenıettiń ekspansııasyna qaýqar kórsete almaı otyrmyz. Ideologııalyq turǵydan ulttyń ımmýnıtetin bekemdep almasaq, zardaby aýyr bolatyny sózsiz. Dinı turǵydan da, mádenı turǵydan da ıdeologııalyq «alýan túrlilik» sanalardy ýlaı bastaǵaly qashan. «Sondyqtan jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa sińirýmen qatar, tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıetter mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden bir kepili», dedi óz maqalasynda Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy óz maqalasynda qoǵamdaǵy ózekti problemalardan habardar ekendigin kórsete otyryp, ony sheshýdiń jolyn nusqady. Endeshe «ulttyq bolmysymyzdan ajyrap qalmaý» úshin Úkimet tarapynan syndarly da shuǵyl sharalar qabyldanýy tıis. Árıne, ult máselesine qatysty sharýanyń basy-qasynda ulttyń mádenıetinen jan-jaqty habary bar, sanasy basqa dinmen, dilmen ýlanbaǵan, janashyr azamattar júrgeni abzal.
Memleket basshysynyń maqalasynda bılik tarapynan buryn-sońdy mán berilmegen biraz máseleniń basy qaıyrylypty. Sonyń biri – asharshylyq máselesi. Baspasóz betinde de otyzynshy jyldarǵy asharshylyq aıtylǵanymen, jıyrmasynshy jyldarǵy asharshylyq týraly másele kóp qozǵala bermeıtin-di. Táýelsizdik týraly áńgime qozǵalǵanda azattyq úshin arpalysqan ulttyń taǵdyr-talaıy sóz bolýy zańdy da. Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasynda qozǵalǵan asharshylyqqa qatysty jaıttar búgingi azshylyǵymyzdyń «arǵy tegi» asharshylyqta jatqanyn taıǵa tańba basqandaı etip túsindirip beredi. «Mıllıondaǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qalǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardaǵy náýbetten beri 100 jyl ótti. Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi».
Ashy da bolsa aqıqat! Biraq tarıhtyń tegershigin keri aınaldyra almaısyń! Tek ótkennen sabaq alý kerek. Aqyn Qadyr Myrza Álishe tolǵar bolsaq, «Kóp halyq joǵalmaıdy kóptigimen, Myqty bolmaı bolmaıdy al bizderge!»
Tórtkúl dúnıede aýmaǵy jaǵynan toǵyzynshy oryn alatyn el halqynyń azdyǵy keıbireýlerdiń terrıtorııa tóńireginde astamshyl pıǵylyn bildirýine sebep bolatyny bar. О́tkendegi esimderi eske alýǵa turmaıtyn Dýma depýtattarynyń saıası upaı jınaý baǵytynda aıtqany osynyń bir dáleli de. «Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Búgingi tarıhymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ólshenbeıdi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr». Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «syıǵa tartylǵan jerge» qatysty ımperııalyq pıǵyldyń arynyn osylaı basty. Halqynyń sózin aıtty. Jer máselesine kelgende ulttyń paıym-parasatynan, sheshiminen basqa eshqandaı sheshim bolmaıtynyn shegelep aıtty. Prezıdent osy maqalasy arqyly «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń júzege asyp jatqanyn taǵy bir márte dáleldedi.
Ulttyq qaýipsizdik – kez kelgen memlekettiń basty mindetiniń biri. Onyń ústine totalıtarlyq júıeden qalǵan «jarylǵysh-sanalardy» saýyqtyramyn degenshe, demografııalyq ósimdi óz arnasyna jetkizem degenshe birshama ýaqyt kerek. Olaı bolsa, shekara shebindegi bosap qalǵan aýyldardy janǵa toltyrý Úkimettiń aldaǵy kúndergi basty sharýasy bolmaqshy. Prezıdenttiń ózi osylaı deıdi baǵdarlamalyq maqalasynda: «Ýaqyt uttyrmaı qolǵa alyp, dáıekti túrde iske asyratyn taǵy bir sharýa bar. Halyqtyń qalalyq jerlerge jappaı kóshýi saldarynan kóptegen aýyldarda, ásirese, shekara mańyndaǵy eldimekenderde turǵyndar sany kúrt azaıdy. Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qonystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty nazarda ustaımyz. Bul – óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele. Buǵan qosa sońǵy jyldarda túrli sebepterge baılanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aıtylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz».
Qalyń qazaqtyń ortasynda jumyssyz, baspanasyz otyryp, jumyssyz ekendigine bılikti kinálaıtyndar bar. Basyna baspana, jumys taýyp berip jatsa da teriskeı óńirge barǵysy kelmeıdi. Soltústikke baryp tamyryn jaıyp, urpaq ósirip, eńbek etý de ult qaýipsizdigin bekemdeýge qosqan úles bolmaq. Táýelsizdiktiń tuǵyrly bolýy, qaýipsizdiktiń myzǵymastyǵy tek memleketke ǵana baılanysty emes, ol azat eldiń árbir azamatyna tikeleı qatysty.
Elimiz táýelsizdik alǵannan bergi 30 jylǵa ýaqyt ishinde atajurtqa oralǵan qandastarymyzdyń sany mıllıonnan asty. Ortamyz tola tústi. Endigi jerde Prezıdent aıtqandaı, kidirip qalǵan kóshti qaıta jandandyra túsý qajet. Alystaǵy aǵaıynnyń atajurtqa oralýy aıbynymyzdy asyryp, mártebemizdi bıiktete túseri anyq.
Halyq sanynyń ósimi álemniń toǵyzynshy terrıtorııasy úshin qazirgi kezde basty másele ekeni belgili. Endeshe Úkimet demografııalyq dúmpýdi, kóp balaly otbasylaryn áleýmettik turǵydan qoldaý sharalaryn shuǵyl qolǵa alýy tıis. Otbasylyq qundylyqtardy nasıhattaý, jas otbasylardy áleýmettik qoldaý halyqtyń ósimine yqpal etetini sózsiz. Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasynan osyndaı optımıstik oı túıdik. El erteńin oılaǵan basshy halqymen ashyq áńgimelese otyryp, josparymen bólisedi. Ashyq áńgime eki arada senim uıalatady. Qasym-Jomart Kemelulynyń aǵynan aqtarylyp: «Biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz. Osy aınymas aqıqatty berik ustanýymyz qajet. «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tıis» degen tujyrymyn árbir qazaqstandyq bir sát sanasynan ótkizgeni abzal. Sonda ǵana táýelsiz memleket pen ult ajyramas uǵym ekendigin anyq túsinýge bolady.
P.S. Tarıh sahnasyna shyqqaly beri qazaq halqy myń ólip, myń tirildi. Qudaıǵa shúkir, ǵasyrlar boıy azattyq úshin kúresken babalardyń armany oryndalyp, Qazaq eli táýelsizdik aldy. Osylaısha, Alash jurtyna «myń birinshi múmkindik» berilip otyr. Bárinen qymbat qazynamyz baıandy da máńgilik bolsyn!