Byltyr Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Jarlyǵymen qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń (1845-1904) 175 jyldyq mereıtoıyna arnalǵandyǵy qalyń qaýymǵa aıan. Memlekettik deńgeıde uıymdastyrylǵan aqynnyń torqaly mereıtoıynyń aıasynda elimizdiń túkpir-túkpirinde onyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý maqsatynda kóptegen aýqymdy mádenı, ǵylymı is-sharalar ótkizildi. Árıne, bul zańdy úderis sanalady, óıtkeni artynda qaldyrǵan rýhanı murasy tek qazaq halqyna ǵana emes, búkil adamzatqa ortaq uly tulǵalardyń biregeıi hakim Abaıdy dáripteý árbir parasatty adamnyń boryshy dep bilemiz.
Sóz joq, aqyn shyǵarmalary – ultymyzdyń rýhanı dúnıesindegi shoqtyǵy bıik, qaıtalanbas dara týyndylary, ári ǵasyrlar boıy mańyzyn joımaıtyn tálimi men taǵylymy mol sarqylmas baı qazynasy. Olaı bolǵan kúnde, Abaı murasyn saqtaý, nasıhattaý, zertteý jumystary Memlekettik ortalyq mýzeıinde (ári qaraı MOM) de nazardan tys qalǵan joq (MOM-i ulttyq tarıhı-mádenı qundylyqtardy saqtaıtyn ári dáripteıtin oryn ǵana emes, 2005 jyldan beri san salaly irgeli ǵylymı-zertteý jobalaryn júıeli túrde júzege asyryp kele jatqan beldi ǵylym ordasy bolyp sanalady).
Búgingi tańda mýzeı qoryndaǵy sırek kezdesetin qoljazbalar men basylymdar kolleksııasy qorynda Abaıdyń jeke ómiri, shyǵarmashylyǵy jáne qoǵamdyq-saıası qaıratkerligi týraly birsypyra jazba eskertkishter saqtalynyp otyr.
Uly aqynnyń mereıtoıyna baılanysty Memlekettik ortalyq mýzeı ǵalymdary arab jáne latyn qaripterimen jazylǵan onyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy týraly 5 túpnusqa qoljazbany ǵylymı-ınventarlyq katalogtar retinde jaryqqa shyǵardy. Ǵylymı zerdeleýden ótken bes qoljazba eki kitaptan turady:
«Abaıdyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy týraly túpnusqa qoljazbalar» (Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıi qorynan) atty ǵylymı-ınventarlyq katalogtyń 1-kitabyna arab áripterimen (qadymsha) qazaq tilinde qara qaryndashpen jazylǵan Abaıdyń óziniń «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týraly» týyndysy; Turaǵul Ibrahımulynyń (1875-1934) «Qazaqtyń ataqty aqyny Abaı Qunanbaıuly» atty arab áripterimen jazǵan eńbegi jáne Múrseıit Bikiulynyń (1860-1917) qoljazbasy engizildi. Atalǵan qoljazbalardyń faksımılesi men kırılshe nusqalary qatar berilip otyr.
«Abaıdyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy týraly túpnusqa qoljazbalar» (Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıi qorynan) atty ǵylymı-ınventarlyq katalogtyń 2-kitabyna Ahat Shákárimuly Qudaıberdıevtiń (1900-1984) arab áripterimen jazylǵan qoljazbasy; «Músiráli aqsaqaldyń aıtýynsha» atty latyn áripterimen qazaq tilinde jazylǵan eńbegi engizildi. Atalǵan qoljazbalardyń faksımılesi men kırılshe nusqalary qatar berilip otyr.
Abaı shyǵarmashylyǵyna qatysty ǵylymı-ınventarlyq katalogtardy qurastyrý barysynda atalǵan túpnusqa qoljazbalar men olardyń kırılshe nusqalaryndaǵy óleńder men qara sózderdiń barlyǵy jolma-jol nómirlenip, ıaǵnı ekeýi bir-birimen sáıkestendirilip berildi. Qoljazbalardyń túpnusqalarynyń faksımıleleri tıisti kırılshe nusqalarymen birge tuńǵysh ret jarııalanýy bul jınaqtardyń basqa basylymdardan ereksheligin kórsetip qana qoımaı, onyń tanymdyq taǵylymyn aıryqsha arttyrar biregeı jaıt deýge əbden bolady. Sonymen qatar túpnusqa qoljazbalardaǵy sózder qalaı dybystalyp, jazylsa, kırılshe nusqalarynda da dál solaı berildi. Katalogtarda materıaldardyń osyndaı təsilmen uıymdastyrylyp berilýi abaıtaný salasyndaǵy bolashaqtaǵy tekstologııalyq zertteýlerge aıryqsha jeńildik týǵyzary sózsiz. Ásirese aqyn shyǵarmalarynyń tekstologııasyn əleýmettik jəne gýmanıtarlyq ǵylym salalaryndaǵy əlemdik jetistikter aıasynda odan əri damytý úrdisine sony serpin bereri haq.
Sondaı-aq mýzeı ǵalymdary tarapynan Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna oraı «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik ortalyq mýzeı qoryndaǵy shyǵys monetalary» atty ıllıýstrasııalanǵan ǵylymı katalogtyń 2-tomy jaryq kórdi. Bul shyǵys nýmızamatıkasy katalogyna birneshe áýletterge qatysty (ıslamǵa deıingi kezeń – Sasandyqtar men Túrgeshter, ıslam kezeńi – Samandyqtar, Shyńǵys urpaqtary (Mońǵol ımperııasy), Shaǵataı, Joshy, Qyrym Gıreıleri, Sınszıan kóterilisshileriniń (Rashıddın men Iaqýb-bek), Myń áýleti, Jońǵar bıleýshileri jáne Qajarlar) 592 saqtaý birlik altyn, kúmis jáne mys monetalarynyń ǵylymı sıpattamalary men fotosýretteri engizilip otyr. Nýmızmatıkalyq materıaldar – Qazaqstannyń keń baıtaq aýmaǵynda VII-XIX ǵasyrlarda bolǵan aqsha aınalymy men onyń damýy jaıynda qundy málimetter beredi jáne baǵa jetpes aqparattyq derekter.
Sonymen ótken jyldyń sońynda belgili ǵalym, etnograf Nursan Álimbaıdyń tikeleı basshylyǵymen atqarylǵan tynymdy jumystardyń nátıjesinde «Abaıdyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy týraly túpnusqa qoljazbalar (Memlekettik ortalyq mýzeıi qorynan). Ǵylymı-ınventarlyq katalog. 1-kitap. – Almaty: «Intellservıs», 2020. – 820 b.»; «Abaıdyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy týraly túpnusqa qoljazbalar (Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıi qorynan). Ǵylymı-ınventarlyq katalog. 2-kitap. – Almaty: «Intellservıs», 2020. – 560 b.»; «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Ortalyq mýzeıi qoryndaǵy shyǵys monetalary. 2-tom. Illıýstrasııalanǵan ǵylymı katalog (qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde). –Almaty: «Intellservıs», 2020. – 420 b.» atty eńbekter jaryq kórdi.
Jańa jyldan bastap ǵylymı aınalymǵa túsetin bul kitaptar ǵalymdar, izdenýshiler men qalyń oqyrman qaýymǵa arnalady.
Myńmen jalǵyz alysqan Abaı ómiri, onyń óshpes murasy keıingi urpaq úshin ór ádilettilik pen zor adamgershilikti jáne asqaq rýh pen kemel parasattylyqty úzdiksiz dáripteýdiń árqashanda jarqyn úlgisi bolyp qala bermek.
Jasulan BELTENOV,
Memlekettik ortalyq mýzeı mýzeılik derektaný jáne qoljazba bóliminiń jetekshisi