О́tken joly belgili tarıhshy, muraǵattanýshy Rashıd Orazov arhıvten Berdibek Soqpaqbaevtyń respýblıkamyzdyń sol kezdegi basshysy Dinmuhamed Qonaevqa jazǵan ótinish hatyn tapqanyn súıinshiledi. Osydan elý jyl burynǵy sarǵaıǵan qujatty oqyp otyryp, klassık jazýshynyń bolmys-bitimin basqa qyrynan tanyǵandaı boldyq.
Qazaqstandy keńestik zamanda uzaq jyldar boıy basqarǵan Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev pen qazaq ádebıetiniń klassıgi Berdibek Soqpaqbaevtyń qarym-qatynasyn baıandaıtyn úzik-úzik estelikterdi buryn da oqyǵanbyz. Mynaý hat sol estelikterdiń keıbir qaltarysty tustaryn ashatyn da sııaqty.
Máselen, belgili qalamger Rymǵalı Nurǵalıdyń Soqpaqbaev týraly «Taýdan túsken adam» degen essesi bar. Ol esse-estelikte Bekeń Balǵabek Qydyrbekuly, Seıdahmet Berdiqulov, Tumanbaı Moldaǵalıevtarmen birge zeınetker Dinmuhamed Qonaevty týǵan kúnimen quttyqtaýǵa barady. Qonaev: «Búgingi meniń mynaý týǵan kúnge jaıǵan dastarqanymdaǵy eń úlken adam – Berdibek. Tipti anyq shyndyqty aıtsam, jazýshy balasynda qazaqta Áýezovten keıin osy úıdi kórgen eń úlken jazýshy – Berdibek...» degen yńǵaıda áńgime aıtady. Mundaı maqtaýdy kútpegen Soqpaqbaev áldeneni búldiredi. Qysqarta aıtqanda Rymǵalı Nurǵalıǵa aıtqan áńgimesiniń sońyn Bekeń «Sonymen, bala, men ómirimde estimegen maqtaý sózdi Dımekeńniń aýzynan estidim jáne ol kisi de ómirinde estip kórmegen tentek sózdi menen estidi» dep aıaqtaıdy.
Klassık jazýshynyń bir kezderi memleket basqarǵan zeınetker Qonaevqa «tentek sóz» aıtýyna ne túrtki boldy? Buǵan jaýap bermes buryn taǵy bir oqıǵany baıandaıyq.
Tynymbaı Nurmaǵanbetov Soqpaqbaev týraly maqalasynda «Bir joly ol kisiniń sý jańa kostıým kıip SK úıi jaǵynan Tóle bı kóshesin (ol kezde Komsomol) boılap kele jatqanyn kórip, amandasyp, ázildedim.
– Aý, Beke, SK-nyń ózinen kele jatyrsyz ǵoı.
– Áı, dál taptyń, aı, – dep ol kisi qýaqy kúldi.
– Osy jurt Qonaevqa kiredi eken... tipti ol kisini úılerine qonaqqa da shaqyrady eken degenge... men de bir qımyldap kóreıinshi desem... ol kisiniń maǵan degende ýaqyty joq... sondaı birdeńe...
Osylaı dep Bekeń taǵy kúldi. Shamasy, áý basta da úıinen, SK-ǵa óz yqylasymen emes, ózgelerdiń «Sende sóıtseıshi... Barsaıshy» degen úgitimen shyǵyp qalǵan jandaı.
Asyly bireýge kirip, birdeńe suraǵany jaraspaı turatyn kisiler bolady. Bekeń sondaı jan edi» deıdi.
Mine, basqany aıtpaǵannyń ózinde osy eki oqıǵadan klassık qalamgerdiń Qonaevtyń aldynan taýy shaǵylyp qaıtqanyn kóremiz.
Endi hatqa keleıik... 1973 jyldyń 12 aqpany kúni Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevqa 49 jastaǵy jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtan ótinish hat kelip túsedi.
(Sýrettegi hatty Prezıdent arhıviniń 708-qorynan tapqan belgili arhıvıst Rashıd Orazov ekenin eskertemiz).
«KP Ortalyq komıtetiniń birinshi sekretary D.Qonaev joldasqa.
Jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtan ótinish.
«Men 1924 jyly Almaty oblysy, Narynqol aýdanynda týyldym. 1974 jyly elýge tolamyn. Tuńǵysh kitabym «Bulaq» 1950 jyly jaryq kórgen edi. Sodan bergi 25 jyl ómirimdi ádebıetke arnap kelemin. Jalpy sany jıyrmaǵa jýyq kitaptyń avtorymyn. Kóptegen povester, áńgimeler, pesalar, kınossenarııler, syn-maqalalar jazdym. Meniń kitaptarym: orys, fransýz. ýkraın, lıtvan, latysh, moldavan, ózbek tilderinde basyldy.
Men jazǵan «Meniń atym Qoja» povesi boıynsha túsirilgen kınofılm 1967 jyly Fransııada Kann qalasynda ótkizilgen halyqaralyq kınofestıvalde júlde aldy.
Sizden ótinerim: 50 jyldyq ıýbıleıimniń tusynda shyǵarmalarymnyń 3 tomdyq tańdamaly jınaǵyn basyp shyǵarý isine kómektesseńiz eken. Jalpy kólemi 60 tabaq.
«Jazýshy» baspasynyń 1974 jylǵa arnalǵan óndiristik jospary osy kúni jasalyp jatyr.
Sizdi qurmetteýshi B.Soqpaqbaev.
12.2.1973 jyl».
Hat mátininen «Sizdi qurmetteýshi B.Soqpaqbaev» degennen basqa basy artyq bir aýyz madaq sóz kezdespeıdi. Sóılemderi esh kórkemdeýsiz jınaqy jazylǵan. Qalamger 3 tomdyq tańdamaly jınaǵyn basyp shyǵarýdy ǵana suraıdy.
Al osydan bir jyldan keıin, ıaǵnı 1974 jyldyń 17 mamyrynda aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń Qonaevqa jazǵan hatyn qarańyz:
«Asa ǵuzyrly Dımash Ahmetuly, qapelimde Sizge hat joldap, ózińizge tym qajetti, asyl ýaqytyńyzdy alǵanym úshin aldyn ala ǵapý ótinemin. Buny bek túsinemin. Biraq men basqasha batyldyqqa bara almaǵan bolar edim. Tózimniń de shegi bar emes pe, onyń ústine bul shatpaq uzaq jyldar boıy janymdy jegideı jep keldi. Ashyǵyn aıtqanda, Sizge meni mazasyzdandyrǵan jaılardyń bárin jaıyp salýǵa, birtúrli qorqa soqtap júreksinip júrdim. Bulardy buryn aıtpaǵanymnyń da ózgeshe sebep-saldary bar bolatyn. Sol týraly, qymbatty Dımash aǵa, esh búkpesiz júregimmen qan jylap turyp aıtsam dep edim», dep bastaıdy.
Árıne, densaýlyǵy syr berip, Jazýshylar odaǵynan shettetilip, jumyssyz qalǵan, shıitteı bala-shaǵasynyń jan baǵysyna alańdaǵan aqynnyń janaıqaıyn Bekeńniń hatymen salystyrý durys emes. Dese de, ol dáýirde memleket tizginin ustaǵan Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevqa hat jazbaǵan jazýshy kemde-kem ekenin aıtqymyz keledi. Olardyń bári derlik birinshi hatshyny madaqtaǵany da anyq. Solardyń ishinde madaq aıtpaǵan bir ǵana hat Bekeńdiki bolýy ábden múmkin. Qyzyǵy muraǵattanýshy Rashıd Orazov Qonaevqa jazylǵan ótinishterdiń deni qanaǵattandyrylyp otyrǵanyn, mysaly, Soqpaqbaev hat jazǵan kúnderi taǵy bir aqynnyń Qonaevtan tórt bólmeli úı suraǵanyn, ol ótinishtiń sııasy keppeı jatyp oryndalǵanyn aıtady.
Biz sóz etip otyrǵan Bekeńniń hatyn Qonaev 19 aqpan kúni Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sekretary Sattar Imashevqa, Imashev partııa janyndaǵy úgit-nasıhat bólimine silteıdi. Úgit-nasıhat bólimi basshysynyń orynbasary V.Rýdnev Soqpaqbaevtyń buǵan deıin jaryq kórgen kitaptaryn tizbelep, syrǵytpa jaýappen shyǵaryp salǵan.
(Sýrette – Rýdnevtiń jaýap haty).
Endi qaıtadan Rymǵalı Nurǵalıdyń Soqpaqbaev týraly «Taýdan túsken adam» atty esteligine oralaıyq.
«Tentektik» jasaǵan Bekeń: «– Árıne, bular meniń sóılegenimdi unatpaıdy. Esepteri túgel. Ataq deseń ataq, mansap deseń mansap, úı deseń úı – bári osylarda, Dımekeń men Baıekeńniń dáýiri dúrildep turǵanda talaı aldaryna barǵan, suraǵandaryn alǵan, – degenimde bireý jaqtyrmaı tyjyrynyp, bireý quptaǵandaı kúlip otyrdy. – Sen nege barmadyń, sen nege almadyń?», dedi. Myna sóz qotyrdyń aýzyn julyp alǵandaı, qaıtadan órekpip, eshkimnen ruqsat ta suramaı, tipti aıǵaılap, sháńkildeı jóneldim».
«Dımekeń sózimdi bóldi: – Áı, Berdibekjan, sen jazýshysyń, qazaqtyń «jylamaǵan balaǵa emshek bermeıdi» degen sózin jaqsy bilseń kerek. Ne kemistigiń bar, úıiń joq pa, ataǵyń joq pa, qurmetten kendemisiń? – dep meni jumsaq jymıyp sabyrǵa, bátýaǵa shaqyrǵandaı boldy. Men taǵy buzylyp bara jattym» deıdi.
Qosh! Talantty dál ýaǵynda tanymaý, tanyǵanmen qoldaý kórsete almaý qaı dáýirde de bola beredi. Biraq aqıqaty sol, ádildikti ýaqyt qana ornyna keltiredi eken. Qonaev Berdibek Soqpaqbaevtyń ótinishin oryndamaǵanymen, qazaq halqy hám memleket úshin mańdaıterin tókkenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Dinmuhamed Qonaevtyń elge sińirgen eńbegi elenip, bir qalaǵa tulǵanyń aty berildi. Qazir Almaty oblysynyń ortalyǵy – Qonaev qalasy.
Bıyl Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy IýNESKO uıymynyń qoldaýymen álemdik deńgeıde keń kólemde atalyp ótti. Qyzyǵy sol, jazýshynyń toıy 2024 jyldyń qańtar aıynda týǵan óńirinen, sol Qonaev qalasynan bastalyp, osy shahardyń ortalyq saıabaǵy Berdibek Soqpaqbaevtyń atymen atalatyn boldy. Dinmuhamed Ahmetulynyń qurmetine aty berilgen qalanyń «Sentralnaıa» atty kóshesi Berdibek Soqpaqbaev esimin ıelendi. Ol az bolsa, Qonaev shaharynda salynatyn oblystyq kitaphananyń ataýy da qalamgerdiń qurmetine qoıylmaq.
Osyndaı ıgilikti ister atqarylyp jatqan sátte jarty ǵasyr buryn jazylǵan hattyń tabyla qoıýy sizdi tańǵaldyrmaı ma? Arada jyldar syrǵyp ótkennen soń, qazaqtyń maqtaýly eki tulǵasynyń rýhy bir qalada tabysyp jatýy biz aıtqan ýaqyttyń ulylyǵyn ańǵartpaı ma?