Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qazaq jerinen 1,2 mıllıon jaýynger attanǵan. Onyń 630 myńy maıdan dalasynda sheıit ketip, 271 myń sarbaz iz-túzsiz joǵaldy. Keıingi jyldarda «Atamnyń amanaty» atty uıym adamzat balasynyń basyna náýbet tóndirgen sol sum soǵystyń aqtańdaq betterin arshyp, 4 myńǵa jýyq bozdaqtyń málimetin jaryqqa shyǵardy. Eń qyzyǵy sol, uıym eriktileri osy bir eldik isti aqysyz atqaryp júr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty jan-jaqty zerttep, shynaıy baǵa berý qajettigi haqynda aıtqan edi. Prezıdent aıtqan shynaıy baǵa arhıv derekterindegi qupııalar ashylyp, shań arasynda jatqan málimetter jaryq kórgende ǵana beriletini barshaǵa málim. Bul oraıda «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi Memleket basshysynyń tapsyrmasyn júzege asyrý barysynda belsene qyzmet atqaryp jatqanyn uıym belsendilerimen áńgimeleskende anyq baıqadyq. Uıym eriktileriniń aıtýynsha, maıdanda qaza tapqan jaýyngerlerdiń esimin máńgi este qaldyrý isi Jeńistiń 80 jyldyq mereıtoıynan keıin de saıabyrsymaý kerek.
«Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan batyrlarymyz týraly izdenis eshqashan toqtamaýy qajet. Olar týraly derekterdi taýyp, jınap, qorytý jumysy 80 jyldyqtan keıin de jalǵasa bererine senemin. О́ıtkeni elimizdegi maıdanger ata-babalary týraly derek izdeýshi urpaqtyń sany 2 mln adamnan asady. Atalary týraly aqparat izdegen sol 2 mln azamatymyzǵa kómektesý – bizdiń mindetimiz», deıdi uıym tóraǵasynyń orynbasary Ábýbákir Smaıylov.
Osy oraıda «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń eriktisi Meıirhan Nurqaıdarqyzy soǵysta qaza tapqan nemese iz-túzsiz ketken jaýyngerlerdiń deregin izdeýdiń geografııasy jyl saıyn keńeıip, muraǵattardy aqtarý ádisteri jetilip jatqanyn alǵa tartty.
«Bul jumysqa meılinshe erikti jastardy, tarıhshy-ǵalymdardy, qoǵamdyq belsendilerdi tartyp, olardy derek izdeýge úıretip, arnaıy top qurdyq. Búginde jumysymyzdy qalyń buqaraǵa nasıhattaıtyn saıtymyz jumys istep tur. Atalarynyń deregin izdegen azamattar jedel jelimizge habarlasyp, tapsyrys bere alady. Sondaı-aq áleýmettik jelilerdegi paraqshalarymyz arqyly atqarǵan sharýalar týraly úzdiksiz materıal jarııalap otyramyz. Búginge deıin bizge 10 myńnan asa ótinish kelip túsip, 4 myńnan asa maıdangerdiń málimeti tabyldy. Qazir bizdiń aı saıyn orta eseppen 40-50 jaýyngerdiń jerlengen jeri men áskerı jolyn anyqtaýǵa múmkindigimiz bar», deıdi M.Nurqaıdarqyzy.
M.Nurqaıdarqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, maıdanda iz-túzsiz ketken sarbazdardy izdeý isinde birneshe kedergi bar. Resmı qujattardyń kóbinde maıdangerlerdiń aty-jónderiniń 50 paıyzy burmalanyp jazylǵan. Buǵan basty sebep soǵys jyldarynda qujat toltyrýshylardyń deni sarbazdardyń esimin estý arqyly jazǵan. Mysaly, Saqaýov Ospan esimi qujattarda Sokolov Ostap bolyp júr. Sondaı-aq qazaq tilindegi sıngarmonızm zańdylyǵy (úndestik) esimderdiń túrlishe jazylýyna áser etedi eken. Mysaly: «bek – pek», «baı – vaı», «ǵalı – galeı», «jan – djan – chan» dep jazylýy múmkin. Demek, resmı qujatta Batyrǵalıdyń – Batýrgaleı, Baqytjannyń – Bagıdjan, Vahıdjan bolyp jazylýy ábden múmkin.
«Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń belsendileri osyndaı túıtkildi sheship, qanshama taǵdyrǵa jan bitirdi. Ár tapsyrystyń artynda atalary týraly málimet izdegen el azamattarynyń úmiti tur. Sol úmitti aqtaǵan sáttegi qýanyshty aýyzben aıtyp jetkizý múmkin emes.
«Muraǵattaǵy qujattardan derek izdeýdiń ózindik algorıtmi bar. «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń eriktileri uzaq jylǵy tájirıbeniń arqasynda talaı túıindi sheshýdiń tásilderin meńgerip aldy. Máselen, keıde biz tek daýyssyz dybystardy saqtaı otyryp izdeý júrgizemiz. «Baqytjan» degen maıdangerdi – B – T – J – N dybystary arqyly izdeseńiz, izdeý nátıjesinde «Batdjan», «Bahıdjan», «Bagıdjan», «Bagchan», «Balıgan» degen ataýlarǵa kezdesesiz. Sosyn onyń tegi, týǵan jeri, maıdanǵa attanǵan eldi mekeni arqyly ári qaraı qazyp, shóp arasynan ıne izdegendeı eńbektenemiz», deıdi erikti Aıgúl Aıtova.
Keıingi bir jyl bederinde «Egemen Qazaqstan» basylymynda buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan ondaǵan maqala jaryq kórdi. Ol jarııalanymdardaǵy tyń derekterdi tabýǵa da osy Aıgúl Aıtova kómekteskenin aıta ketken abzal.
«Osy uıymda erikti bolyp jumys istegenime tórt jylǵa jýyqtady. Biraq tájirıbem odan da kóp. Osydan on shaqty jyl buryn Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan oralmaǵan naǵashy atam Ádilbaı Jarlyǵapovtyń derekterin reseılik saıttardan izdep, jerlengen jerin anyqtadym. Ol kisi Stalıngrad shaıqasyna qatysyp, 1943 jyldyń 7 qańtarynda aýyr jaraqat alyp, gospıtalda kóz jumypty. Anam ákesi soǵysqa ketkende áli qyrqynan da shyqpaǵan shaqalaq eken. Maıdangerdiń artynda qalǵan jalǵyz tuıaǵyna, ıaǵnı anama bul habardy aıtqanymda janary jasqa tolyp, qatty tolqydy. Sol kúngi áser maǵan atalardyń deregin izdeýdiń mańyzyn tereń uqtyrdy. Artynsha óz atam Ramazan Aıtbaev týraly málimetter izdeýdi bastadym. Nebári 18 jasynda maıdanǵa attanǵan atamyz týraly esh derek tabylmady. Bir kúni Instagram-nan «Atamnyń amanaty» paraqshasyn kórip, Ramazan atamdy izdeýge tapsyrys qaldyrdym. Sol kúni uıym qyzmetkeri Marfýza Seıitnurqyzy habarlasyp, erikti bolýǵa shaqyrdy. Bul usynysty qýana qabyldadym. Sodan beri osy izgi jumysty bar yntammen atqaryp júrmin. Men úshin erikti bolý – uly mıssııa, ári jaýyngerlerdiń urpaǵy retindegi azamattyq paryzym», deıdi A.Aıtova.
Qorǵanys mınıstrliginiń otstavkadaǵy maıory Farıda Úshkempirova da «Atamnyń amanaty» uıymyna óz erkimen erikti bolǵanyn aıtady.
«Osydan tórt jyl buryn bul uıymǵa izdeýshi retinde belgili bir tájirıbemen keldim. Birneshe jyl boıy kúıeýimniń soǵysqa alǵashqy kúnderi attanyp, habarsyz ketken aǵasyn óz betimshe izdep júrdim. Reseıdiń Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvimen hat-habar almasyp, «Pamıat naroda», OBD «Memorıal» sııaqty derekter bazasyn qansha aqtarsam da, uzaq ýaqyt boıy eshqandaı nátıje bolmady. Tipti Reseı tarapynan «mundaı adam tizimde joq» degen resmı jaýap ta keldi. Soǵan qaramastan, úmitimdi úzbeı, izdeýdi jalǵastyra berdim. «Pamıat naroda» saıtyndaǵy derekter jańartylǵannan keıin, atalǵan týysymnyń «Jaýyngerlik erligi úshin» medaline usynylǵany jóninde marapat paraǵy tabyldy. Osy derekke súıenip, aǵamyzdyń áskerı boryshyn ótegen artıllerııalyq polkin anyqtadyq, áskerı is-qımyldar jýrnalyna qol jetkizdik. Ol jerde onyń qaı jerde, qaı kúni aýyr jaraqat alǵany jáne qaıtys bolǵany týraly naqty aqparat berilgen. Osylaısha, reseılik izdeýshiler men Tver oblysy Zýbsov aýdanyndaǵy Shekoldıno aýylyndaǵy «Zýbsovskıı rýbej» mektep izdeý otrıadynyń kómegimen týysymyzdyń jerlengen jerin anyqtap, esimi baýyrlastar zıratyna jazyldy. 2019 jyldyń 9 mamyrynda kúıeýim atalǵan jerge baryp, týǵan jeriniń topyraǵyn aparyp, Jeńis kúnine arnalǵan sharalarǵa qatysty. Osy oqıǵadan keıin bul jumystyń mańyzyn tereń túsinip, «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq uıymyna erikti retinde qosyldym», deıdi F.Úshkempirova.
Eriktilerdiń ómiri tańǵajaıyp oqıǵalarǵa toly. Máselen, 2022 jyly Lenıngrad oblysy Kolpıno qalasynyń mańyndaǵy baýyrlastar zıratynan tizim kelip, eriktiler ondaǵy qazaq sarbazynyń esimderin áleýmettik jelilerge jarııalaǵan. Bir azamat habarlasyp, tizimdegi 35-36-sarbaz óz atalary ekenin aıtady. Qyzyǵy sol, qostanaılyq Álimbatyr Jabaǵınov pen Kúshqar Qulmuhambetov bir kúni qaza taýyp, bir jerge jerlenipti. Arada uzaq jyldar ótkennen keıin olardyń balalary úılenip, ómir boıy ákeleriniń birge soǵysqany men birge jerlengenin bilmeı ótken.
«Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi maıdan dalasynda tikeleı qazba jumysyn júrgizý isin de úılestirip keledi. Mysaly, uıym eriktileri jyl saıyn Kalýga oblysynda (Kalýga baǵytynda bes qazaq dıvızııasy soǵysqan) ótetin «Batys maıdany. Varshava tas joly» halyqaralyq áskerı-tarıhı ekspedısııasyna qatysady. Qazba kezinde tabylǵan otandastardyń týystaryn taýyp, súıegin elge ákelip jerleý isin de uıymdastyrady. Osyǵan deıin uıym 20-dan asa maıdangerdiń máıitin týǵan jerge ákelip, arýlap jerleýge muryndyq bolǵan. Máselen, «Atamnyń amanaty» jýyrda ǵana Orazǵalı Aıbolanuly Belýbaev pen Petr Kapıtonovıch Okonechnıkovtiń múrdelerin Máskeýden Astanaǵa jetkizýge atsalysty.
Ras, jumyr jer betindegi zulmatty jeńip, bizge beıbit ómir syılaǵan bozdaqtardyń aldynda bárimiz qaryzdarmyz. Sebebi maıdanda sheıit ketken bir bozdaqtyń esimi umytylsa, bir taǵdyrdyń izi óshedi. Tipti ár jaýyngerdiń taǵdyryn zertteý arqyly jalpy halyqtyń tarıhyn jazyp shyǵýǵa bolady. Sol sebepti de Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy jeńiske qazaq ultynyń sińirgen ólsheýsiz úlesin buqaraǵa áıgilep, atalardyń deregin izdep júrgen eriktilerge alǵystan basqa aıtarymyz joq.