«Bet kórse, júz uıalady» deımiz. Alaqandaı sol betińdi myń ózgertip, júrekteı júzińdi júz qubyltsań, shyn keskin-kelbetiń qaıda qalmaq? Aınalaǵa jaqsy attanyp, bergi jaǵyńnan ádiletsúıgish, shynshyl, otanshyl, patrıot, júzińniń arǵy qatparynda qaraqan basyńnyń kúıin kúıttegish bireý tursa she? Osy bir jalqynyń qalpy jalpy qoǵamdyq minezge aınalsa ne bolmaq?
Japon jazýshysy Kobo Abeniń «Bóten bet» romanyn oqyp otyrǵanda meni osy tekti suraqtar mazalady. Nege ekenin qaıdam, jas qalamger Esbol Nurahmettiń «Tabaq bet, tańqy tanaý» atty áńgimesi de sanamnan sańylaý taýyp, qıyspas jerden qıysa ketkeni. Álem klassık dep tanyǵan keń qulashty Kobo men ózimizdiń shynashaqtaı Esboldyń oılarynyń arasynda kóp seze qoımaǵan úndestik bar sekildi. Ol úndestik týyndy taqyrybyndaǵy «bet» degen ortaq sózge baılanyp tur dep qatelesýge de bolmaıdy.
Kobo Abeniń «Bóten bet» romanynyń búkil mazmunyn birer sózben aıtyp taýysý áste múmkin emes. Qysqasha aıtsaq, ǵalym keıipkerdiń beti kúıip, el aldyna shyǵa almaı qalady. Qorshaǵan orta teris aınalǵan. Tanystyń bári – alys. О́zine málim baıaǵy keńistik – jat... Osy bir tyǵyryqtan shyǵý úshin keıipker teńdesi joq betperde jasap shyǵady.
Qasirettisi sol, ol maska kúıgen betti qalpyna keltirýge emes, bóten bireýge aınalýǵa degen talpynystan týady. Bul talpynys ishki moraldyq qundylyqtardan attap ótip, óz áıelin basqa pende bolyp arbaýǵa ulasady. Shıelenisti shyǵarma osylaı shıyrshyq atyp, aqyrynda keıipkerdiń psıhologııalyq egoızmi bárin jeńedi. Bet bolmaǵan soń, tulǵalyq bolmys ta joq ekenin, bul aınalasyndaǵylardyń bárin qurbandyqqa shalýǵa beıim pendelerdi týǵyzatynyn keıipkerdiń ishki arpalysy arqyly jazbaı tanısyz.
Kobo Abeniń osy romanyn oqyǵannan keıin aınaǵa qaradym. Odan ózimdi emes, bóten beıne, bógde bolmys kórgendeı boldym. О́z keskin-kelbetimiz ben bolmys-bitimimizden jerip, zamanǵa beıim jańa adamǵa aınalyppyz. Aınanyń arǵy jaǵynda turǵan adam ýaqyttyń jalyna jarmasam dep ózgergen. Ol burynǵy «menge» múldem uqsamaıdy. Tóbeden tópelegen aqparattar, jan-jaqtan keýlegen qoǵamdyq oı, zamana sińirgen túsinik, kóptiń yrqyna kúılegen kózqaras meni, osy joldardy oqyp otyrǵan sizdi de basqa adam etken. Ras, kóne súrleýmen kibirtiktegennen góri jańa adam bolǵan jaqsy da shyǵar! Biraq sol jańa adamdardyń bári taýyqtyń jumyrtqasyndaı uqsas, ıa «betteri tabaqtaı, tanaýlary tańqy» birdeı bolyp ketse she? Iаkı óz shynaıy júzimizden birjola aıyrylyp, árqaısysymyz bir-bir betperdeni betimizge japsyryp ómir súrip júrgen joqpyz ba?
Shyǵarmanyń mátin astyndaǵy astarly oıyn qalaı tápsirleıin deseń de, ıi soǵan kóne ketedi. Máselen, qazirgi qazaq qoǵamy da tulǵalyq daǵdarysty basynan keship jatyr. Qaıda barsańyz da, ártúrli álem-jálem betperdeni kıgen, ózindik keskin-kelbetin meılinshe jasyrǵan jumyr basty pendelerdi kóremiz. Biri – áleýmettik jelidegi attanshyl belsendi, ekinshisi – kúnniń kózi qaıdan shyqsa, kózin sonda satqan kúnbaǵys, úshinshisi – onlaın álemniń qaıtpas qaharmany, tórtinshisi kóptiń kóńilinde ǵana meıirimdi áıel obrazyn somdap júr... Olardyń sıpatyn besinshisi, altynshysy dep jalǵaı berýge de bolady. Biraq maǵan bizdiń keıingi on jyldyqta paıda bolǵan «bóten better» Kobo Abeniń keıipkerinen góri qaýiptirek kórinedi... Qolynda bıligi barǵa bir beti jylmyńdap, ekinshisi halyqshyl bola qoıýǵa sheber bizdiń «jańa adamdardyń» júzi shynynda kúrdeli ári qaýipti emes pe?
Japon jazýshysynyń keıipkeri maska kıgende basqa adamǵa aınalyp, ózgeshe erkindikti sezdi. Burynǵydan batyl, sheshim qabyldaýǵa beıim tulǵaǵa aınalǵandaı kórindi. Osy jasandy erkindikten mán izdep, «jańa bolmys» tappaq boldy. Biraq maska shynaıy bolmystan alystap, ártisteı ról somdaýǵa ǵana qabiletti bolyp qaldy.
Al bizde she? Bul suraqqa Esbol Nurahmettiń «Tabaq bet, tańqy tanaý» áńgimesindegi «ezýinde bolmashy qan daǵy bar» birdeı adamdar jaýap beretindeı. Shyǵarmadaǵy bala da, shaǵa da, jasy men kárisi de tabaq bet, tańqy tanaý – sary shal. Qoǵamdaǵy tulǵalyq sıpat joǵalyp, adamdardyń bári birdeı bolyp ketken.
Memlekettik hám ulttyq deńgeıdegi uranshyl oıdy bylaı qoıyp, kúıbeń tirshiliktegi jigitterdiń qyzdarǵa degen qarym-qatynasynyń birdeıligi, áıelderdiń erlerge degen kózqarasynda aıyrma joqtyǵy, tipti sulýlyqqa da ózgelerdiń dúrbisimen qarap sezinetinimiz, tipti bir-birimizben pikir talasa qalsaq ta, ózimizdiń emes, ózgeniń sózin aıtatynymyz, sóıte tura osy bir sanadaǵy buǵaýdy buzýǵa erik-jigerimizdiń jetpeıtini shynynda úreıli emes pe? Buzǵannyń ózinde arǵy jaǵynan taǵy da «tabaq bet, tańqy tanaýyndaǵy» ájim bet sary shaldyń shyǵa keletini anyq emes pe?
Kobo Abeniń keıipkeri ǵaıyptan beti kúıip, lajsyzdan ózine-ózi maska jasady. Al bizdiń «tabaq bet, tańqy tanaýymyz» ulttyń yrqynan tys júzimizge japsyrylyp qalǵan joq pa, osy?