Erterekte orys ádebıetiniń klassıgi Anton Chehovtyń «Ápkeli-sińli, úsheýmiz» degen pesasyn sahnadan kórgende alaı-dúleı kúıge túsip, adam balasynyń ishki ańsary men kúndelikti kúıbeńniń bir arnaǵa toǵysa bermeıtinin jan-tánimizben sezingen edik. Arada birneshe jyl aýnap, Kobo Abeniń «Qum qursaýyndaǵy áıelin» oqyǵanda sol ahýal qaıta boıymyzdy bılep, denemiz túrshikti.
Árıne, Chehovtiń «Ápkeli-sińli, úsheýmiz» pesasyn ár qyrynan taldaýǵa bolar. Chehov bir kezderi Sibirdi otarlaýǵa kelgen áskerılerdiń urpaqtary túbi Máskeýge oralýdy ańsaıtynyn, biraq biriniń mahabbaty, ekinshisiniń jumysy, úshinshisiniń bala-shaǵasy sol armanǵa jetýge bógesin bolyp, amalsyz Sibirde qalýǵa májbúr bolatynyn ishki túısigi arqyly keremet sýrettegen. Jat el, bóten jerdegi halyqpen biteqaınasyp ketse de, tarıhı tamyryn umyta almaıtyn pendeniń ishki janaıqaıy tek otarlaýshylarǵa ǵana tán qasıet deı almaımyz. Baıaǵy totalıtarlyq júıeniń urtoqpaǵynan taıaq jep, elden jyraqqa ketýge májbúr bolǵan, ıakı shekara bólinisinde arǵy bette qalǵan mıllıondaǵan qandasymyz da sol ańsarmen ómir súrip jatqany anyq qoı. Olar da kózge kórinbes buǵaýlardy úzip, túrli kedergilerdi buzyp-jaryp tarıhı Otanyna birjola orala almaıdy. Nege? Ony Kobo Abeniń «Qum qursaýyndaǵy áıelindegi» bas keıipker Nıkı Dzıýmpeıdiń taǵdyrynan baıqadyq.
Japon ádebıetiniń iri ókili Kobo Abeniń «Qum qursaýyndaǵy áıel» týyndysynda 31 jastaǵy entomolog Nıkı jándik izdep júrip, qum arasyndaǵy aýylǵa kezigedi. Bir túnge qonyp shyǵý úshin qum astynda qalǵan áldebir baspanaǵa qonaq bolady. Úı egesi – qum kóshkininen kúıeýi men qyzy qaıtys bolǵan, qumnan basqa eshteńede sharýasy joq jalǵyzbasty kónbis áıel. Qudaıdyń basqa jazǵan taǵdyryna boı usynyp, qum ishindegi taýqymetti beınetke kóndikken baıǵus álemde ne bolyp jatqanynan beıhabar. Beıhabar emes-aý, bizdiń oıymyzsha, ol óz kúıbeńine razy, oǵan qumnan basqa baqyttyń qajeti joq. Úzdiksiz jel gýlep, tas tóbeden qum jaýyp turatyn osy mekenge bir ǵana túnge qonýǵa kelgen Nıkı ómir boıy sol qum qursaýynda qalyp qoıady. Bastapqyda shuńqyrdan qashyp shyǵý úshin jantalasa kúreskenimen, ýaqyt óte kele kúnde qum kúreıtin osy bir maǵynasyz tirshilikke kóndigedi.
Tóbeden sýsyldap qum quıady. Ony tazalap otyrmasań, qum astynda qalasyń! Qaıda barsa kóri qazylyp turatyn Qorqyt esińe túsedi. Ras, úzdiksiz qum quıylyp turatyn kúndelikti qarbalas tirshilik kimdi bolsyn jalyqtyrady. Arqanǵa baılanǵan shelekke sol qumdy toltyryp sát saıyn syrtqa shyǵarý men bizdiń kúndelikti aına qatesiz qaıtalanatyn tirligimizdiń arasynda uqsastyq bar ekenin moıyndaısyz. Siz de Nıkı Dzıýmpeı sekildi qum astynan bulaq kózin izdegensiz, soǵan ómirdiń mánin baılaǵansyz. Eń aýyry sol, sóıtip júrip, óz shuńqyryńyzda máńgilikke qalǵansyz!
Osydan birneshe jyl buryn Mońǵolııanyń Baıanqonǵyr (Baıanhongor) degen aımaǵyna jolymyz tústi. Qystyń alǵashqy aılary bolatyn. En dalada toqal tamda otyrǵan malshynyń úıine kez boldyq. Kúnniń sýyǵynan dirdek qaǵyp muzdap, boı jylytpaqqa tabaldyryqtan attadyq. Baspananyń ishinde tonnyń jeńine aıqastyra qolyn tyǵyp, aqsaqal otyr eken. Basynda – kereı tymaq. Tek mońǵol ulty turatyn aımaqtan qazaq malshynyń kezdesýi bizdi tańǵaldyrdy. Jeti atamyzdyń shańyraǵyna kelgendeı, tórge ozdyq. Aqsaqaldyń tony men tymaǵyn sheshpeı otyrýynyń sebebi qansha ot jaqsa da úı ishi jylymaıdy eken. Kempiri báıek bolyp shaı qoıdy. Ústimizdegi syrt kıimdi de sheshpesten dastarqan basyna jantaıa kettik.
Tórinen kóri jaqyn aqsaqaldyń bir ul, eki qyzy bar eken. Uly el astanasy Ulanbatyrda turatyn kórinedi. Kelini – mońǵol qyzy. Shal eki nemeresi bar ekenin maqtana aıtty. Qyzdar turmysqa shyqqan. Biraq kúıeý balalary men jıenderi týraly jaq ashpady. «Otanǵa oralmaısyz ba?» dedik. «Ol jaqtan ne tabamyn?», dedi aqsaqal suraǵymyzdy saýalmen toıtaryp. «Urpaǵyńyz mońǵol bolyp ketedi ǵoı», destik biz. «Endi bári kesh», dedi keıipkerimiz áńgimeniń jibin short úzip.
Nege ekenin qaıdam, Kobo Abeniń «Qum qursaýyndaǵy áıelin» oqyǵan kezde sol aqsaqaldyń keıpi kóz aldymnan ketpeı turyp aldy. Chehovtiń «Ápkeli-sińli, úsheýmizdegideı» otarlaýshylardyń urpaǵy emes. Taǵdyrdyń taıǵanaq jolymen adasyp júrip, dám-tuzy mońǵol arasynan buıyrǵan pende. Qazaǵy joq qý medıen dalada myńǵyrǵan mal aıdap, maqtaýly shopan atanǵan. Oılap otyrsaq, ol kisiniń tóbeden sýsyldap quıylǵan qumy mal eken. Sol kóp maldyń tezegi eki aýyz toqal tamdy jylytýǵa da shamasy jetpeıtini ókinishti emes pe?
Chehovtiń de, Abeniń de mátin astyndaǵy qatparly oıy mánsizdikpen kúresýge úndeıdi. Al biz nege maǵynasyz dúnıeden mán tabýǵa shebermiz? Aqylymyz osyǵan jeter emes...