Hakim hám ózbek ádebıeti

«Aq jol» gazetiniń sol sanynda Teljan Shonanulynyń «Abaı» kitábi basylý kerek» atty maqalasynyń shyǵýy – erekshe fakt. Onda: «Qazaqstan aǵartý komıs­sarıaty janynda qurylǵan komıssııa, ult ádebıetin jınap bastyrǵanda, eń áýeli Abaı sózin bastyrý kerek dep senemiz. Olaı etpesine bolmaıdy. Nege deseńiz, Abaı kitaby bul kúnde ... óte-óte sırep qaldy. Sol sırep qalǵan jalǵyz-jarym nusqalarynyń ózi tozyp, jyrtylǵandary da az emes. Abaıdy qolǵa túsire almasy kádik», dep jazady.

Osy gazettiń 1921 jyly 14 qyrkúıektegi sanynda Bernııaz Kúleıulynyń «Abaı kitaby basylatyn boldy» degen maqalasy da jaryq kórdi. «Abaı» degennen soń-aq, qazaqtyń azyn-aýlaq ádebıetimen tanys kisiler Abaıdyń atyn hám qadirin bilmeı qalmaıdy. Ádebıetten aýlaq kisige ókpe joq. Biraq Abaıdy bilgen kisiler, «Abaı» dep tanysa, Abaıdyń barlyq óleńin, álige deıin oqı almaı júr», deıdi B.Kúleıuly.

Onan soń «Abaı kitabyn endi bastyr­ǵanda, mynandaı túrde bastyrý kerek» dep, «Aq joldyń» 69-sanynda «Tel­jan Shonanuly jazyp otyr. Abaı kitabyn bastyrý maǵan tapsy­ryl­ǵandyqtan, men qoldan kelgenshe Teljan aǵanyń kórsetken jolyn ustaǵym keledi», degen oıdy alǵa tartady.

Biz biletin bir fakt: Bernııaz Abaı kitabyn keıin tatar astanasy Qazanda 1922 jyly bastyrdy. Onyń ústine «Inqılob» («Tóńkeris») jýrna­lynyń 1923 jylǵy 3-sanynda uly aqynnyń «Adamnyń keıbir kezderi», «Ábdirahmanǵa» degen óleńderi ózbek tilinde alǵash ret jaryq kóredi. Bul – týys­qan halyqtyń uly Abaı shyǵar­mashylyǵyna degen súıispenshiliginiń belgisi.

1921–1924 jyldar aralyǵynda Tash­kentte qazaq tilindegi «Sholpan» jýrnalynyń 2-sanynda «Abaı shákirt­teri kimder?» atty maqala shyqty. Ári belgili ǵalym Ábdirahman Saǵdı de «Aq jol» gazetiniń 1923 jylǵy bes sanynda (335, 356, 363, 364, 372) «Abaı» atty kólemdi eńbegin jarııalaıdy. Maqalada kitaptardyń ábden tozyǵy jetip, keıbir betteri jyrtylyp ketkenin, joǵalýǵa aınalǵanyn ókinishpen sóz etedi. Endi óleńderi Tashkentte basylyp shyqsa, ol oqyrman jurtshylyqtyń rýhanı ıgiligine aınalatynyn aıtady. Abaıdyń qarasózderin bastyryp shyǵarý máselesi týraly da oılaryn ortaǵa salady. So­nymen qatar aqyn jınaqtarynda ketken keıbir qate-kemshilikterge toqtalyp, endigi basylymdarda ondaı olqylyqtar jibermeýdi qaperledi. Máselen, ǵalym «ataq­ty qazaq aqyny Abaıdyń óleńderi qazirgi ýaqytqa sheıin úsh ret basylyp taratylǵan. Birinshi basylymy 1909 jyly Peterbordaǵy «Sharq» baspasynda basylǵan. Ekinshi baspasy 1916 jyly Orynborda, al úshinshi basylymy 1922 jyly Qazanda basylǵan» deıdi.

Ásirese ǵalym Abaı aqyndy­ǵyna asa joǵary baǵa beredi. Onyń «Jaz» atty tabıǵat lırıkasyna arnaıy toqtalyp: «Es keterlik ulylyqpen, tipti jeńil hám tabıǵı shyǵarǵandyǵy sonsha, ózine eriksiz tartyp eliktiredi, emirendire túsedi», deıdi.

Bul týraly M.Áýezov te oıyn bil­dire kelip: «Revolıýsııanyń alǵashqy jyldarynda sol Kákitaı shyǵarǵan jınaqty, endi jańa emlemen Qazanda bir, Tashkentte bir bastyrýshy redaktor boldy. Bular, Kákitaıǵa eshbir jańalyq qospaýdyń ústine, mysaly, Tashkentte bas­tyrýshy redaktor Abaı eńbekterine keı kezde nadandyq, topastyq pen óreskel zorlyqtar da jasaǵan», deıdi. Odan ári «Abaıdyń til baılyǵyn túgel túsinbeı, aqyn sóziniń keıbireýlerine ózinshe túzeý beredi. Mysaly, Abaı: «...Er jigit tańdap taýyp, eppen júrsin, Tóbetke ólekshiniń bári bir bas...» degen óleńde «ólekshesin» degen sózdi túsinbeı, «Tóbetke uly-kishiniń bári bir bas», dep ógertedi», dep synǵa alady.

Abaı qazasynyń 20 jyldyǵyna oraı M.Áýezov «Abaıdyń jıyrma jyly» degen bas maqala ázirlep, ony «Aq jol» gazetiniń 1924 jylǵy 21 maýsymdaǵy sanynda redaksııa alqasy atynan birinshi betke bastyrady. Bul «Abaı bizge kerek emes. Ol – shonjarlar ortasynan shyqqan» degen baıbalamshylarǵa jasaǵan birden-bir soqqysy dep túsiný kerek. О́ıtkeni onda: «Búgin – maýsymnyń 21 kúni. Qazaq ádebıetiniń atasy, ataqty aqyn Abaı ólgenine 20 jyl toldy. Bul kúndi eske alyp esepteıtin, aıryqsha uqtyryp ótýdiń qajeti joq. Abaı – kópke málim adam. Ony mekteptegi balalar da, shashy aǵarǵan qarııalar da jaqsy-jaman oqyǵan. Qysqasyn aıtqanda, qalyń qazaqtyń bári de biledi», deıdi.

Bul, árıne, uly Abaıdyń týysqan ózbek halqy arasynda, sol elde jasap jatqan qazaq oqyrmanyna kemeńger aqynnyń HH ǵasyrdyń 20-jyldarynyń alǵashqy jartysynda tanyla basta­ǵanyn baıqatady.

HH ǵasyrdyń 30-jyldarynda О́zbek­standaǵy qazaq mektepterine arnalǵan «Bilim» atty oqýlyqqa Abaıdyń «Kúz», «Shegirtke», «Jaz» sııaqty t.b. óleńderi engen bolsa, «Bal dáýren» oqýlyǵyna «Kúz sýretteri», «Qys», «Jazdy kún shilde bolǵanda», t.b. óleńderi kirgen. Son­daı-aq ózbek tilinde jaryq kórgen «Sovet ada­bıetı» jýrnaly­nyń 1935 jylǵy 8-sa­nynda Eltoq Dılmýhame­dovtiń «Qazaq halqynyń uly aqyny» atty jazbasy, sondaı-aq 1945 jyly, uly aqynnyń 100 jyldyǵy Almaty qalasynda atap ótiledi. Bul jıynǵa О́zbekstannan Aıbek, Ǵafýr Ǵulam, Uıǵyn, Mırtemır, Ábdirahman Saǵdı sııaqty aqyn-jazý­shylar qatysady.

Sol jıynda «Abaı óleńderi» atty 72 bettik jınaǵyn tartý etýmen birge, Á.Saǵdıdyń «Qyzyl О́zbekstan» gazetiniń 17 tamyzdaǵy «Qazaq aqyny Abaı jáne onyń ádebı týyndylary» degen maqalasy uly aqynnyń 100 jyldyǵyna oraı jaryq kóredi.

Sondaı-aq asa talantty shaıyr Mırtemırdiń «Uly aqyn», belgili aqyn ári dramatýrg M.Shaıhzadanyń «Qazaq halqynyń maqtanyshy», ǵalym Natan Mallaevtyń «Kemeńger aqyn» sııaqty t.b. ózbek qalamgerleriniń maqalalary ózbek baspasóz betterinde jarııalanady. Máselen, belgili ǵalym Á.Saǵdı: «Abaı qoǵamda bolyp jatqan ádiletsizdikter men teńsizdikterdi, kertartpa is-áreketterdi qatty syn astyna alady. Ústem tap ıeleri bolǵan – baı-manaptardy, kertartpa isterdi, atqaminer – bolys, bılerdi minep-sheneıdi», deıdi.

О́zbek halqynyń zııaly jurtshy­ly­ǵy­nyń uly Abaı ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyna qyzyǵýshylyǵy jyldar ót­ken saıyn arta túsedi. Ásirese HH ǵasyr­dyń 50–60-jyldarynda keń óris ala bastaıdy. Onyń aqyndyǵy týraly ózbek baspasózderinde jıi-jıi maqalalar jarııalanady. Ǵalym N.Mallaevtyń «Qazaq halqynyń demokrat aqyny» degen maqalasy 1954 jyly uly Abaıdyń 110 jyldyǵyna oraı «Sovet Ýzbekıstonı» gazetiniń 10 ta­myzdaǵy sanynda jaryq kórse, Maqash Bekbergenovtiń «Abaı shyǵarmashy­lyǵy týraly» degen maqalasy sol jyly «Toshkent haqıqaty» gazetiniń 12 tamyz­daǵy sanynda jarııalandy.

1970 jyly uly aqynnyń 125 jyl­dyǵyna baılanysty óleńder jınaǵy ózbek tilinde jaryq kóredi. Ol týraly akademık Iýsýp Sultanov: «Abaıdyń dala danyshpany, uly aqyn ekendigine taǵy bir kózim jetti. Káne endi, dál Abaı sııaqty, eren oıly aqyndar kóp bolsa, ol halyqtyń birden-bir baqyty. Asa mol eren baılyǵy, halyq qazynasy bolǵan bolar edi. Abaı – poezııa álemindegi úlken qubylys», dep jazdy 1970 jyldyń 12 qyrkúıeginde bergen suhbatynda.

Sondaı-aq uly aqynnyń 145 jyldy­ǵyna oraı, akademık Izzat Sýltan 1990 jyldyń 8 tamyzynda bergen suhbatynda: «Abaı – shyn mánindegi qazaq halqynyń dana aqyny. Onyń óleńderi men qarasózderin oqyǵan kez kelgen oqyrman, Abaıdyń danalyǵyna, daralyǵyna tánti qalmaýy múmkin emes. Onyń shyǵar­malaryna jan-jaqty kóńil kózin tereńirek qadaı tússek, onda HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq halqynyń ómirin, tirlik-tynystaryn óz kózińmen kórgendeı bolasyń. Ásirese onyń óleń sózge bergen baǵasy, aqyndyqty aıryqsha baǵalaı bilýi meni erekshe dán rıza etti. Onyń «О́leń – sózdiń patshasy», «Qys», «Bolys boldym, minekeı», «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin», «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» sııaqty t.b. óleńderi, adam balasynyń ón boıyn shymyrlatyp, erekshe balqyta túsedi», degen bolatyn.

Sóıtip, 1991–2025 jyldar aralyǵyn­da, Táýelsizdik tańy atqan soń, uly aqyn­nyń 150, 160, 170, 180 jyldyq torqaly toılary joǵary oqý oryndary men mektepterde, aýdandar men túrli eldi mekenderde, oblys ortalyqtarynda, tipten Tashkent qalasynyń tórinde atap ótildi. Bul oraıda Tashkent, Syrdarııa, Jyzaq, Buhara, Naýaı oblystarynyń ortalyqtary men olarǵa qarasty mekemelerde, aýyl-aımaqtarda ataýsyz qalmady.

Uly Abaıdyń týysqan ózbek halqy arasynda erekshe qasterlene túsýi jyldan-jylǵa keń qanat jaıa bastaıdy desek, artyq aıtqandyq emes. О́zbekstanda aqyn ómiri men shyǵar­mashylyǵyn oqyp-úırený, ózbek tiline aýdarý, ony ardaqtaý máse­le­leri jyldar ótken saıyn keń óris alyp keledi. 2015 jyly óleńderi men qara­sózderinen turatyn «Jaryq juldyz» atty jınaq jaryq kórdi.

Tipti Prezıdent Sh.Mırzııoev­tiń 2018 jyldyń 13 naýryzynda «Abaı­dyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn úırený týraly» arnaıy qaýlysy shyqty. Osyǵan oraı ózbek tilinde eki halyq dostyǵyn, ádebı-mádenı baılanystary týraly «О́zbek-qazaq ádebı baılanystary» atty jınaq ózbek tilinde jaryq kórdi.

О́zbek tilinde uly Abaıdyń «Saılan­ma» (Tańdamaly) atty kitaby 2018 jyly basyldy. Onda aqynnyń barlyq óleńimen birge 45 qarasózi ári «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqany týraly» degen eńbegine deıin engen. 2019 jyly «Uly aqyn» degen ataýmen «О́zbekstan» baspasynan jaryq kórgen jınaqta «Eskendir» poemasyn Uıǵyn aýdarsa, «Masǵut» poema­syn Mırtemır, «Ázim áńgimesi» das­tanyn Muzafar Ahmad aýdarǵan.

Jalpy, Abaı hakim shyǵarmalary ózbek tilinde kitap bolyp 8 ret basylypty. Beseýi «О́leńder» jınaǵy bolsa, sońǵy úsheýine óleńderi, qarasózderi, basqa jazbalary toptastyrylǵan.

Qaldybek SEIDANOV,

О́zbekstan Respýblıkasyna eńbegi sińgen mádenıet qaıratkeri, professor