Ejelgi ǵasyrlardan syr shertetin kıeli Túrkistan óńiriniń ár tasy tarıhqa toly, shejirege baı. Myńjyldyqtardyń kýási bolǵan kóne qala topyraǵyn aıaǵyńmen basyp, tarıhı oryndaryn kózben kórýdiń áseri, árıne, tym bólek. Jýyrda «Balýan tas sapary» ekspedısııasymen elorda áýejaıynan on bir adam bortqa otyryp, Shymkent shaharyna bet aldyq. Qazaq halqynyń aıryqsha kúsh týraly dástúrli túsinigin jańasha zerdeleýge baǵyttalǵan joba Túrkistan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen «Qazaq kúshiniń kartasy» aıasynda júzege asyp otyr. Birneshe kúnge sozylǵan sapar barysynda Saıram, Ordabasy, Sozaq, Báıdibek, Otyrar, Saýran aýdandaryn aralap, tarıhı núktelerge taban tiredik.
Kúsh atasy
Ekspedısııa barysynda qatysýshylar tarıhı balýan tastarǵa kýá bolyp, olardyń mán-mańyzyna boılady. Kezinde batyrlar kótergen bul tastar tek fızıkalyq kúshtiń emes, erlik, namys pen rýhanı beriktiktiń rámizi sanalady. Joba jetekshisi Abylaıhan Kalnazar bastaǵan top saparyn Saıram qalasynan bastady. Qasıetti oryndar – Ibragım ata, Qarashash ana, Bıbiǵııas ana kesenelerine bas suǵyp, Nanjemestiń kótergen rámizdik balýan tasyn zertteýge ulasty. Iá, alǵashqy núkteniń Saıram bolýy da tegin emes: kóne shahar ejelden rýhanı jáne mádenı ortalyq tanylǵan.
Odan ári Ordabasy aýdanyndaǵy Qajymuqan Muńaıtpasuly kesenesine zııarat etip, palýan babanyń qara shańyraǵyndaǵy jádigerlermen tanystyq. Atap aıtqanda, palýan arbasynyń bel temiri, ojaýy, sý quıar ydysy, syrnaıy men shabadanyn, tabaldyryǵyn tańdana tamashaladyq, tolqı qol tıgizdik. Batyr tulǵa ómirinen estelikterge qanyqtyq.
Qajymuqan atyndaǵy oblystyq sport mýzeıinde kúsh atasynyń úlkendi-kishili segiz balýan tasy saqtalǵan. Top músheleri murajaıǵa arnaıy at basyn buryp, batyr babanyń kótergen tastar tarıhymen tanysty.
«Munda qara kúsh ıesi Qajymuqan atamyzdyń arnaıy kótergen tastary, jattyǵýda paıdalanǵan jáne el aralap óner kórsetkende bileginde oınatqan túrli alyp tastar, sondaı-aq keýdesine qoıyp, baltamen uryp syndyrǵan tastardyń bólikteri saqtalǵan. Mýzeı qorynda eń tómeni 32 kılodan 600 kıloǵa deıingi kir tastary men taýdyń tyǵyz tastary bar», deıdi mýzeıdiń bólim basshysy, balýannyń shóberesi Merýert Eskermes.
Qajymuqannyń jattyǵý jasaǵan kir tastary – mýzeı qoryndaǵy eń alǵashqy tirkelgen jádigerlerdiń biri eken. Eki dana kir tasynyń biri – kádimgi qalypty úlgidegi, palýannyń jastyq shaǵynda paıdalanǵan, salmaǵy 32 kılolyq tas. Tastyń bir betine bederli «1895 j.» degen jazý qashalǵan. Al ekinshi kir tas – salmaǵy 48 kılo. Ol kádimgi taý tasynan qashalyp, qajetti deńgeıdegi salmaqta arnaıy jasalǵan. Bul tasty palýan qartaıǵan shaǵynda jattyǵý men óner kórsetý kezinde paıdalanǵan.
Murajaı sóresindegi bólshek tasqa da kózimiz tústi. Qajymuqan palýan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda el aralap óner kórsetkende shalqasynan jatyp, kókiregine shamamen 180-200 kılo tartatyn aýyr tastardy qoıyp, ustalardyń úlken kývaldalarymen uryp syndyrǵan. Sol tastardyń ushyp túsken bir bólshegi búginge jetken. Bólshek tastyń salmaǵy shamamen 25-30 kılo. Al mynaý 350 kılolyq tomby tasty 1946 jyly kótergen. Túlkibas aýdany Urbulaq aýylyndaǵy Álimqul Berdiqul qarııanyń úıinen alynǵan. 550 kılolyq qyzyl dıirmen tasty da Qyzyl-Seńgir aýylynda ózi kótergen. 630 kılolyq aq dıirmen tasty da 1944–1946 jyldary Bórjar aýylynda óner kórsetken kezde kóterilgen. Keıin sol aýyldaǵy Joldybaı qarııanyń aýlasynda saqtalǵan.
Murajaı aldyndaǵy 480 kılolyq Baıanaýyldan kelgen tasty 2018 jyldyń tamyz aıynda Ordabasy aýdanynyń týmasy, Baıanaýyl óńirinde memlekettik qyzmette júrgen Qýanyshbek Ábdýǵapparuly «Týǵan jerge taǵzym» baǵdarlamasy aıasynda Qajymuqan mýzeıinen alyp kelgen. 1921 jyly palýannyń usta dosy Súbektiń ótinishimen Qajymuqan aýyl syrtyndaǵy aýyr tasty kóterip, dosynyń úıiniń aýlasyna jetkizip bergen. Keıin Súbek usta onyń salmaǵyn ólshep, betine óleń joldary men jylyn qashap jazyp, estelikke qaldyrǵan. Qýanysh Ábdýǵapparulynyń aıtýynsha, bul tas – sol túpnusqa jádiger.
Osy rette jolda estigen bir áńgime oıǵa oralyp otyr.
Ilgeride Shaıan óńiriniń partııa komıtetinde qyzmet atqarǵan Myrzahmet Súleımenov degen azamat bolypty. 1940 jyldary Sháýildirde alyp Qajymuqanmen etene aralasypty. Onyń úıiniń aldynda sandyqtaı ǵana bolsa da ornynan qozǵaý qıyn, asa aýyr bir arystan tas bar eken desedi. Aýyldyń on shaqty jigiti jabylsa da álgi tasty qozǵalta almaıdy. Birde oıda-joqta Qajymuqan sol úıge kele qalady. Myrzahmet balýannyń minezin bilse de, qaljyńdap, ári namysyn qamshylap:
– Qudaı maǵan osy tasty alyp tastaıtyn Rústemdeı bir dáýdi bermedi? – deıdi.
Ym astaryn túsingen Qajymuqan kóziniń qıyǵymen qaraı:
– Rústem aýylyńda júrgende neden sastyń? – dep bul da ázilge basyp, bir kúlip alady. Sodan álgi tasqa jaqyndap, esh qınalmastan jerden julyp alyp, sál shaıqaı, birneshe qadam jerge laqtyryp jiberedi. Shad-shadyman bolǵan dosy buny mártebe kórip, erlikti el-jurtqa jaıady. Boljam boıynsha, ol tastyń salmaǵy 30-40 puttaı bolǵan. Bul balýannyń jetpiske kelgen shaǵynan ańyz bop qalǵan oqıǵa eken. Álqıssa.
Tas pen rýh
Ekspedısııa aıasynda «Kúsh leksııasy» uıymdastyrylyp, onda kúsh uǵymynyń tek fızıkalyq emes, rýhanı máni de keńinen talqylandy. Joba jetekshisi Abylaıhan Qalnazardyń aıtýynsha, sapardyń basty maqsaty – balýan tastardy tek materıaldyq mura retinde emes, ulttyq rýh pen tarıhı sananyń kórinisi retinde zerdeleý.
«Balýandyq tek qana qara kúshpen ólshenbeıdi. Onyń rýhanı jáne qaıratkerlik qabattary bar. Balýan tas ta tek qana fızıkalyq túrde kóterilmeıdi. Ol da tutas bir fılosofııa bolǵandyqtan, basqa da salalarda rámizdik turǵyda kóterile beredi», deıdi ol.
Aıta keteıik, ekspedısııa quramynda arnaıy jasaqtalǵan «Balýan tas» jýrnalıster men blogerler pýlynyń turaqty ókilderi, ǵalymdar men sportshylar bar. Máselen, Zeıin Álipbek bastaǵan jýrnalıster men blogerler qosyny, Serik Erǵalı bastaǵan ǵalymdar shoǵyryn atap ótemiz. Sportshylardy balýan Arman Súleımen bastap júrdi.
Ǵalym Serik Erǵalı ekspedısııanyń ǵylymı mańyzyn atap ótti.
«Bul jolǵy sapar joǵary deńgeıde ótti. Ǵylymı jańalyqtar da az emes. Máselen, «balýan tas» uǵymynyń «ziltas» ataýymen sabaqtas ekeni naqtylandy», dedi ol.
Sapardyń eń áserli sáti Otyrar aýdanynda ótkenin erekshelep aıtamyz. Munda uzaq jyldardan keıin balýan tas kóterý dástúri qaıta jańǵyrtyldy. Naýryz toıynda salmaǵy 200 kıloǵa jýyq tasty ekspedısııa múshesi, palýan Arman Súleımen kóterip, jınalǵan jurtty tańǵaldyrdy.
Ekspedısııa aıasynda Akademııanyń alda josparlanǵan «Pilmen kúresken qazaqtyń jeti palýany», «Uly dalanyń balýan tastary», «Kókpar qaıdan shyqqan? Genezıs, etımologııa, syr-qupııalary», basqa da kitaptarǵa túrli materıal jınaldy. Máselen, Arystanbab kesenesi mańyndaǵy zıratta jerlengen Oshaqty rýynyń Tasjúrek atasynan taraıtyn jáne Jońǵar shapqynshylyǵy zamanyndaǵy ataqty qolbasshy Sańyryq batyrdyń jaqyn týysy Itemgen erdiń esteligine aıryqsha toqtaldy. Onyń «pildi jeńgen» degen daqpyrty men taǵy da basqa kúshtik erlikteri jazyp alyndy.
Top músheleriniń keı aýdandarda aýmaqtyq óndiris oryndaryna da shaqyrylǵanyn aıta keteıik. Máselen, Saýran aýdany solardyń ishinde aýqymdylyǵymen erekshelenedi. Búginde onda ınvestısııalyq jobalardy arttyrý maqsatynda О́ndiristik parktiń qurylysy júrgizilip jatyr. Qazirdiń ózinde úsh qatardan turatyn 40 ǵımarattyń qurylysy aıaqtalyp, 32 jobanyń iske asqanyna kýá boldyq. Atap aıtsaq, jańbyrlatyp sýarý jáne tamshylatyp sýarý júıelerin shyǵaratyn, aýylsharýashylyq traktorlardy óndiretin jáne sendvıch panelder, mektepke arnalǵan jıhazdar men medısınalyq, keńsege arnalǵan jıhazdar, tońazytqysh óndiretin, ishki esikter jáne dron óndirisi taǵy basqalar bar. Saıramdaǵy Ortalyq Azııa jurtyna tańsyq banan plantasııalary men Otyrardaǵy toqyma ónerkásibi, shlang shyǵarý zaýyty, sondaı-aq maqta zaýytynyń jumysy nazar aýdartty. Ordabasynyń Badamyndaǵy ındýstrııalyq aımaq, Báıdibektegi sý qoıma qurylysy, Sozaqtaǵy gaz jelisi de qyzyǵýshylyq týǵyzdy.
Babataǵa barǵanda...
Báıdibek ata, Domalaq ana, Ysqaq bab, Baba Túkti Shashty Ázız, Arystanbab keseneleri men Aqmeshit áýlıe úńgiri... Halyq qadir tutqan kıeli mekenderdiń qaı-qaısysy da óz dáýirinen, óz tarıhynan ún qatady. Bas-aıaǵy tórt kúnde oblys aýmaǵynda 1 000 shaqyrymǵa jýyq jol júrip, on shaqty áýlıe basyna zııarat etip, balýan tastary bar úsh mýzeı jádigerlerimen tanysyppyz. Satybaldy Narymbetovtiń Ashysaıyn da kórip, kóńil tolqyǵany bar («Sozaqtan shyqqan Gamletin» osy aýylda túsirgen). Issapar degen tosyn oqıǵalarymen qyzyq emes pe? Babata aýylyna Ysqaq babtyń kesenesine bet alǵanda sol mańdaǵy zıratta jazýshy Táken Álimqulovtyń «jatqanyn» estip, júrek órekpip sala berdi. О́zi tirideı kútip otyrǵandaı bir kúı keshtik. Árıne, súıikti jazýshymyzdyń basyna baryp, Quran baǵyshtaýǵa asyqtyq. Mine, bárimiz shyraqshynyń sońynan erip, qalyń tiken arasymen Tákendi «izdep» kelemiz. Iá, qalamgerdiń súıegi óz ótinishimen Qarataýdyń etegindegi ózi týǵan Babata aýylyna jerlengen edi. Keterde shyraqshyǵa osynda Táken Álimqulov degen jazýshynyń zıraty baryn kelgen jurtqa umytpaı aıtyp júrýin «tapsyryp» kettik. Jańaǵy órekpigen júrek endi tynysh tapqandaı boldy.
Sonymen, top jetekshisi Abylaıhan Qalnazardyń aıtýynsha, «Túrkistan oblysyna balýan tas sapary» qorytyndysy boıynsha «Qazaq kúshiniń kartasyna» eki rámizdik balýan tas, 13 zattyq balýan tas jeke-jeke nysandar retinde engizilip, tolyq málimeti aqparattar bazasyna tirkeldi. Al tórt zattyq balýan tas naqtylaýdy qajet etetindikten, keıinge qaldyryldy.
Aıta keteıik, «Baluan tas» ulttyq sport túrleri jáne mádenıeti akademııasynyń «Qazaq kúshiniń kartasy» jobasy byltyr Bas redaktorlar klýby quramynyń qatysýymen tanystyrylǵan edi. Buǵan deıin joba aıasynda Aqtóbe, Pavlodar oblystaryna ekspedısııalar uıymdastyrylyp, alǵashqy ǵylymı-mádenı derekter jınaqtaldy. Al bul jolǵy sapar Naýryz meıramy men Túrkistanda ótetin Kókpardan álem chempıonaty, sondaı-aq Qajymuqan Muńaıtpasulynyń 155 jyldyq mereıtoıyna oraılastyryldy.
Atalǵan joba qazaqtyń dástúrli kúsh mádenıetin zertteý, balýan tastardy ulttyq mura retinde júıeleý, olardy zamanaýı mádenı aınalymǵa engizý, sondaı-aq ulttyq biregeılikti nyǵaıtý maqsatyn kózdeıdi. Osy oraıda ekspedısııa quramy aldaǵy ýaqytta da balýan tastardyń izimen birneshe baǵytqa sapar josparlap otyr.
ASTANA – ShYMKENT – ASTANA