«Abaı sııaqty án shyǵara alatyn aqyn…»

Qasym óleńderiniń ánin ózi jazǵany belgili. Shámshi de kezi kelgende, sýyryp sap óleń shyǵarǵany aıtylady. Birazy el aýzynda qalǵan. Bir zamanda týsa da, ekeýi kezdeskeni týraly áńgime joq. Qasym Shámshiden 19 jas úlken eken. Aqyn 1955 jyly dúnıe salǵanda, Shámshi halyq arasyna endi tanyla bastaǵan. Shámshiniń óneri Almatyda óristese, Qasym shabyty alǵash Oral qalasynda aspandaı bastapty. Qazaq dalasynda alashordashylardyń bir shoǵyry alǵash tý tikken topyraqtyń biri – Oral. Alash arystary Semeıge Qarqaraly men Oraldan barsa, Qasym Qarqaralydan Semeı arqyly Oralǵa ótken. Alǵash mýzyka týraly eńbek jazǵan Ál-Farabı dúnıege kelgen Otyrarda týǵan Shámshi de Almatyǵa jónelgen.

Oral qalasynda Qasymnyń eshkimi joq. Esesine jyrdyń kúıindeı áńgimeler bar ol jaıynda. Vokzaldan túsken boıda aqyn sonda án salyp, bı bılep júrgen ónerpaz tatarlarǵa erip kete barady. Osyǵan uqsas jaǵdaı Shámshiniń basynan da ótken. Jastaý kezinde ol syǵandarǵa ilesip ketken. Almatyda, biraq. Taǵdyrlaryndaǵy uqsastyq osy jerden bastalady. Qasym Oral­da bir márte ǵana bolmaǵan, ǵaja­by. Áýe­li Semeıden Almatyǵa, Almatydan Lenın­gradtaǵy Orman sharýashylyǵy ınstıtý­tyna túsip, unamaǵan soń, Oralǵa barady. Onda birer jyl gazette istep jú­rip, áskerı mindetin atqaryp kelisimen taǵy basqa jerge soqpaı, Oralǵa baryp turaq­taǵan. Oraldaǵy oblystyq gazette, teatrda qyz­met etkenimen qoımaı, ondaǵy syǵan, tatar­lar arasynda kóp júrgen.

Anyǵynda, Qasym Oralǵa nege bara berdi? Janyp turǵan jastyq shaǵy, jıyrma besi sonda ótken. Alǵashqy óleńderiniń kóbi Oralda gazette istep júrgende týǵan de­se­tin qasymtanýshylar ol jaıynda jarytyp eshteńe jazbapty. Qasynda kóp júrgen ǵaja­ıyp aqyn inisi ári jan dosynyń biri Syr­baı Máýlenov qana jazady – Oraldaǵy tatar­lar arasyndaǵy ómirin. Aqynmen birge júrip, kóp sóılesken Syr-aǵańa Qasym ózi syr ǵyp aıtyp berse kerek: «Qasym: «Meniń erjetip, eseıgen shaǵym Oralda ótti. Jigit­tiktiń jaqsy kezeńderi Oralda qaldy» dep otyratyn.

Jazdyń bir jaımashýaq ashyq kúninde Qasym Oral vokzalyna baryp túsedi. Qolynda kishkentaı chemodany bar, basqa eshteńesi joq… Oralda tanysy taǵy joq. Áıteýir «talaptyń tulparyn minip» jolǵa shyqqan. Oral stansasynda yǵy-jyǵy ha­lyq. Jas jolaýshy jaltaqtap jan-jaǵyna qaraı­dy. Jaldaýǵa úı shyqsa dep izdeıdi. Temir jol boılap tatar jigitteri men qyz­dary se­rýen quryp júr. Qoldarynda syrnaı, man­da­lın. Vokzaldy tóbesine kóterip, «Ǵalııa-Baný» ánin shyrqaıdy. Kún – dema­lys. Osylarǵa qosylyp ketsem be eken dep Qasym­nyń delebesi qozady. Syrnaıshy onsha myqty emes sııaqty. Qasymǵa shamaly kórinedi. Tatar qyzdary men jigitteri endi vokzaldyń ekinshi basynan oralyp kele jatady. Qasym jandaryna jetip barady.

– Qazaq malaıy, garmon oınaı bilesiń be? – deıdi bireýi. Qasym bilemin degendeı basyn ızeıdi.

– Esimiń kim? – deıdi bir qyz.

– Qasym!

– Qasym abzı! – dep bir jas bala ol jaq, bul jaǵyna shyǵady.

– Qasym abzıdy baqshaǵa alyp bararǵa kerek – deıdi álgi kishkentaı sary bala.

Olar endi joldan burylyp, vokzaldyń syrtynda turǵan baqshaǵa betteıdi. Orta­la­rynda – Qasym.

Jaz jelegin jamylǵan jasyl baqsha. Aınadaı jarqyrap turǵan aq shyny aspan. Beıtanys jańa qala, tóńirekti qorshaǵan qyz-jigitter. Qasym birtúrli arqalanyp ketedi. Syrnaıshynyń qolynan garmondy surap alady da, Semeı tatarlarynan úırengen birsypyra ánderdiń tıegin aǵyta jóneledi. Tatardyń qyz-jigitteri shaýqyldasyp, rahattanady…

Keshe de kel, erte kel,

Terezemdi sherte kel.

Seniń kelgenińdi

Habarlasyn erke jel!

Tatar óleńderiniń arasyna anda-sanda Qasym óz sózderin de qystyryp qoıady. Jańadan paıda bolǵan joldastary oǵan rıza bolyp, alǵys jaýdyrady.

Oralda meımanhanaǵa ornalas­qan­sha Qasym sol tatar dostarynyń úılerinde bo­lady. Olar kúnde Qasym qonatyn úıge jınalady. Sodan keshten bastap ánder aıtylyp, tún ortasyna deıin tasyrlaǵan bıler toqtamaıdy. Tatardyń qyzdary men jigitteri án men kúıdi súıedi. Syrnaı únin estise-aq, shamnyń otyn aınalǵan kóbelekteı párýana bolady da qalady» dep Syr-aǵań bergi jaǵyn ǵana jazyp qoıady.

Almatyda az-kem jumys istegen Qasym nege Oralǵa tartyp turdy? Barǵanda toq­taıtyn jeri joq aqyn onda túsken boıda ónerpaz tatarlardyń arasyna qoıyp ketken. Onymen qoımaı, Syrbaı atamyz «Semeı tatarlarynan úırengen birsypyra ánderdiń tıegin aǵytty» dep qalady. Ol týraly birde-bir estelik jazba joq osy kúnge deıin. Biz­diń zertteýler men estelikterdiń kóbiniń ústirt­tigi osyndaıda ańǵarylady.

Al Shámshiniń syǵandar arasyna túske­ni týraly ańyzǵa bergisiz syrly áńgimeni bilmeıtin qazaq joq shyǵar. Sonyń áserinen týǵan sazger shyǵarmashylyǵyndaǵy shoqty­ǵy bıik týyndylardyń biri – «Syǵan serenadasy» «qulaqtan kirip boıdy alady». «Shámshi syǵan qyzy Izoldaǵa ǵashyq bolyp, syǵandardyń taboryna ilese ketken, sodan baryp týǵan án» degen áńgimeni jastaı estip óstik. Ulttyq arnadaǵy bir habarda «Sy­ǵan serenadasy» áni syǵandar ortasyna tú­sip, Izoldaǵa ǵashyqtyǵynan týmaǵan deli­nedi. Oǵan el sene me, biraq? Osy oqıǵa negi­zinde aqyn Israıl Saparbaı aǵamyzdyń «Sy­ǵan serenadasy» atty keremet spektakli bar. Mýzy­kalyq drama. Qasymnyń Oraldan ket­keni jóninde de spektakl bar dep esti­genmin.

Birde Shámshi aǵa aýrýhanada aýyryp jat­­­qanda, Israıl aǵa kóńilin aýlap baryp, «Sy­­ǵan serenadasy» ániniń týý tarıhyn su­ra­sa kerek. Ǵumyrynyń sońǵy jyldarynda aýrý­hanada jatyp qalǵan kompozıtor: «Bul uzaq áńgime. Ony surap, meni qınap qaı­­tesiń?! Men oqýdan shyǵyp qalǵanymda, tórt-bes jigit syra iship, vokzal jaqta júr­dik. Aldymyzdan úsh-tórt syǵan qyzy shy­ǵyp, taborǵa shaqyrdy. Eki-úsh taborda júr­­­dim. Osydan bastaldy bári, aına­laıyn» depti.

Bul da vokzaldan bastalǵan áńgime. Oqı­ǵa ekeýiniń de basynan janyp turǵan ja­s­tyq shaqtarynda ótip tur. Biri poezııa patshalyǵynyń padıshasyna aınalsa, biri qazaq valsiniń koroli! Olar vokzaldarda, barlarda, aýyldarda, daýyldarda aspan men jerdiń arasyn jol qylyp júre beredi jáne eń bastysy, eldiń jadynda, halyqtyń júreginde júredi. Túsine kire­di... Naǵyz patsha, korolder osyndaı bolsa kerek. «Sary shólde, dalada ótip san kúni, Ǵazal jazǵan, jany siri ne degen! – Azııada Saǵdı sháıir qańǵydy, Tirisinde eshkim «uly» demegen» degenindeı ǵoı Jumataı Jaqypbaevtyń.

Qasym dombyra, skrıpka, garmon, mandalın, kúısandyqtyń – bárinde oınaǵan. Ol týraly jazýshy Jumabaı Shashtaıulynyń keremet esteligi bar. Shámshi de solaı! Dom­byramen qatar birneshe aspapty sóılete bergen. Kezi kelgende sýyryp salatyn aqyndyq qasıeti de bolǵan. Júzdegen mysal bar oǵan. Eń bastysy, Shámshi án jazǵan soń qaı aqynǵa usyný kerektigin, sózi qandaı maǵynada jazylmaǵyn – bárin ózi aıtyp túsindiretin bolǵan avtorǵa. Qasym da solaı. О́leń de, án de jazǵan. Onyń án shyǵaratyny jaıly aqyn ólgende «Jyl toldy úlken júrek toqtaǵaly» dep ah urǵan Ábdilda Tájibaev jazady. «Dárıǵa, sol qyz» ániniń týýyna kýáger bolǵan Ábdilda: «Qasym bizdeı emes, Abaı sııaqty án de shyǵara alatyn aqyn edi. Budan, árıne, jaqsy aqyn bolý úshin kompozıtor bolý shart degen uǵym shyqpasqa kerek. Aqyn bolý ústine án shyǵarýshy bolamyn dep Qasym da oılaǵan emes. Biraq kezegi kelgende, burqyraǵan shabyt kúıli dybystardan shýmaqtar kúıli sózder quraǵanda, ǵajap yrǵaqty, qanatty shýmaqtar ózderine saı án suranǵanda, sondaı ándi aqyn óz janynan shyǵara beretin. Sol ónerimen Qasym bizge erekshe súıkimdi, erekshe talantty kórinetin», deıdi Ábdilda aqyn.

Oralǵa nege barǵany belgisiz Qasymnyń ol jaqtan nege ketkeni týraly belgili akter, dramatýrg Keńes Jumabekov ádemi tarqatyp aıtyp beredi júrgen jerinde. Bútin bir orkestrge jetekshilik etken Qasymdy sonda tanısyz. Biz de sahnany osy Keńes aǵanyń aıtýymen jetken Qasymnyń Oralmen qoshtasýymen jabamyz.

– 1982 jyly anam meni Jaıyq boıyna naǵashylaryma alyp keldi. Sonda Sholohov atyndaǵy keńsharda Qýanyshkereı degen eki kózi birdeı kórmeıtin zaǵıp aqsaqal boldy. «Qaraǵandyda qyzmettemin» degenimde, «Qasymnyń elinen ekensiń ǵoı» dep, maǵan Qasym Amanjolovtyń Oraldan qalaı ketkeni týraly áńgimelep, esh kitapqa enbegen óleńin oqyp berdi. Aqsaqaldyń aıtýynsha, shamamen 1935-1936 jyldary Qasym Amanjolov Jumat Shanınniń qara­ýynda dombyra orkestrin basqarǵan. Bir­de pedagogıkalyq ınstıtýtta úlken konsert ótetin bolyp, orkestr daıyndalady. Qasymnyń sol ınstıtýtqa túspek bolyp daıyndalyp júrgen kezi eken. Biraq konsert bastalar aldynda partkom men prorektor orkestrmen aıtylatyn qazaq ánderiniń qysqaryp qalǵandyǵyn aıtyp, «Bir kúı, bir án oryndaısyńdar» deıdi. «Jaraıdy» dep syr bermegen Qasym jigitterin jınap, «Bes nómirdi de oryndaımyz» dep kelisedi. Sóıtip sahnaǵa kóterilgen aqyn:

Án bar ma, bizdiń ándeı jatqan burqap,

Alamyz daýyldatyp shyrqap-shyrqap.

Kúı bar ma, bizdiń kúıdeı jatqan

josyp,

Tas balqyp, tyńdaǵandaı tal tańyrqap.

О́leńniń ólkesimiz ótkel bermes,

«Sózdi qoı, óleńge bas, jyrmen sóıles»

Dep ósken qazekeńniń urpaǵymyz

О́leńsiz ómir bizge ómir emes, –

degende orkestr oınap kelip jiberedi. Sóıtip birinshi, ekinshi, úshinshi, tórtinshi nómir kezegimen ketip jatady. Aldyńǵy qatarda otyrǵan partkom men prorektor eki jaqtan orkestrdi toqtatý úshin sahnaǵa júgiredi. Osy sátte besinshi nómir – «Adaı» kúıi de ekpindep, shalqı jóneledi. Besinshi nómir bitip, zal toly kórermen shapalaqtap, shymyldyq jabylyp jatqanda, Qasym alǵa júgirip shyǵyp, myna óleńdi oqypty:

Bul – meniń sharyqtaǵan

jastyq shaǵym,

Janyma darytpaımyn dúnıe shańyn.

Ánimmen qarsy alamyn árbir kúndi,

Jaıǵandaı erke nazym jar qushaǵyn.

Bul – bizdiń qasıetti dastanymyz,

Shalqyǵan aıdyn kóldeı jas shaǵymyz.

Alǵa ustap adal júrek mahabbatty,

Án salǵan biz qazaqtyń

jastarymyz!

– dep jasyndaı jarqyldaǵan jas aqyn sol kezdegi qazaq ónerin tunshyqtyrǵysy kelgen Keńes ókimetiniń saıasatyna osylaı qarsylyq tanytypty. Osy oqıǵadan keıin Qasym aqyn Oralda qala almaı, Almatyǵa ketken kórinedi. Men Qýanyshkereı naǵa­shymnan estigen osy áńgimeni jas urpaq bil­sin degen nıetpen júrgen jerimde aıtyp júre­min, – deıdi Keńes aǵa.