Qoıma toly astyq ysyrap bolatyn túri bar

Álemdegi besinshi iri bıdaı eksporttaýshy elde qazirgi tańda 20 mıllıon tonna astyq saqtaýly. Qoımalarda oryn joq, elevatorlar óńdegen bıdaı jol boıynda, temir jol termınaldary men porttarda shashylyp jatyr. «Bul byltyrǵy ónim, endi bir aıdan soń kóktemgi egin jınaý naýqany bastalady», dep ýkraın agrarshylary kúzdik bıdaı qoryn qaıda saqtaıtynyn bilmeı, alańdaýshylyq bildirýde. Endi bir másele, bitik shyqqan egin ınflıasııanyń kúrt artýyna baılanysty suranysqa ıe bola almaı otyr. Úndistan sekildi elder bıdaı eksportyna shekteý qoıýda, bul máseleni baqylap otyrǵan sarapshylar «asharshylyq qaýpi artyp keledi», dep málimdedi.

Ýkraına dúnıe júzindegi kúnbaǵys qorynyń jartysyn, bıdaıdyń onnan bir bóligin jáne arpa men rapstyń besten bir bóligin óndiredi. Astyq kóbine ózge elderge kólik nemese temir jol qatynasy arqyly emes, teńiz arqyly tasymaldanady.

Búginde Qara teńizge kirip, shyǵatyn teńiz tasymalyna óki­lettiligi bar Túrkııa Ýkraınadan astyq kemeleriniń Bosfor teńiz dálizi arqyly ótýine ruqsat berý boıynsha Reseımen kelissózder júrgizip jatyr degen aqparat tarady.

Reseı Ýkraınaǵa «áskerı qımyldaryn» bastaǵan kezde eldiń Qara teńiz porttaryn, onyń ishinde Odessany jaýyp, kemelerdiń aılaqtardan shy­ǵýyna jáne kirýine jol bermedi. Aınaladaǵy sýlardyń barlyǵy jyljymaly mınaǵa toly boldy. Astyq dálizin ashý úshin bar­lyq sý qoımalaryn tazartý qajet edi. Sonymen qatar 20 mıl­lıon tonna astyqty tasymaldaý úshin 400-ge jýyq keme qajet bolatyn. Aýylsharýashylyq taýarlaryn 50 myń tonnaǵa deıin júk kótere alatyn júk kemeleri ǵana tasymaldaı alady. Degenmen keme sarapshylary shetelderge júk tasymaldaıtyn kemelerge tapshylyq joq ekenin aıtady. Qazirgi tańda olar logıstıkalyq jaǵynan qıyndyqtar týyp turǵanyn málimdedi. Al júk kemeleriniń tasy­mal baǵytyn ózgertip, qazir­gi oryndarynan Qara teńizge júzýi úshin biraz ýaqyt qajet. «Soǵysqa deıin Ýkraınanyń barlyq aýylsharýashylyq ónimderi eksportynyń 90 pa­ıyz­dan astamy teńiz arqyly tasymaldandy», dedi Ýkraına ulttyq agrarlyq forýmynyń dırektory, eldegi eń iri azyq-túlik ón­dirisi uıymynyń ókili Marııa Dıdýh. Al jahandyq astyq saý­dasyn­daǵy yntymaqtastyqty damytý úkimetaralyq uıymy – Halyqaralyq astyq keńesiniń málimeti boıynsha soǵysqa deıin Ýkraınanyń teńiz porttarynan aı saıyn 5-6 mıllıon tonna astyq eksporttalǵan.

Sondaı-aq Marııa Dıdýhtyń aıtýynsha, soǵystyń alǵashqy úsh aıynda eldegi qalypty aı saıynǵy eksport kóleminiń tek besten bir bóligi ǵana balama kólik túrlerimen elden shy­ǵa­rylǵan, bul nebári 1,2 mıl­lıon tonna astyq, onyń ishinde kúnbaǵys maıy jáne ózge de aýylsharýashylyq ónimderi bar. «Qazir biz balama eksporttyq baǵyttardy, onyń ishinde temir jol, avtomobıl kóligin jáne Rýmynııadaǵy Dýnaı porttaryn damytýdamyz. Temir jol nemese avtomobıl kóligimen tasymal qymbatqa túsedi sy­ıym­dylyǵy da az, ýaqytty da únemdeı almaımyz», dedi ol. Ýkraınanyń temir jol jelisi Reseı, Polsha nemese Rýmynııa sııaqty kórshi elderge qaraǵanda sál keńirek ornalastyrylǵan, son­dyqtan qashyq. Demek temir jol arqyly tasymaldanǵan astyq Ýkraınadan Eýropa shekarasyna jetkende túsirilip, basqa poıyzǵa tıelýi qajet. Brı­tandyq The Guardian baspa­sózi habarlaǵandaı, astyq tasymalyna Ýkraınada úsh port qarastyryp jatyr: Odessamen birge batysyndaǵy Iýjnoe jáne shyǵysyndaǵy Chernomorsk port­tary. Ýkraınadaǵy júk tasy­mal­daýshy kompanııanyń aıtýyn­sha, jaǵalaýǵa jaqyn teńiz mı­nalanǵan soń kez kelgen kóliktiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin kóp jumys atqarý kerek, so­nyń ishinde aldymen keme men ekıpajdy saqtandyrýdy qam­tamasyz etý qajet.

Osy jyldyń aqpan aıynda Londonda ornalasqan Birikken áskerı komıtet Qara jáne Azov teńizderindegi Reseı men Ýkraına sýlaryn «tizimge engizilgen aımaqtar» tizimine engizdi, ıaǵnı kemeler osyndaǵy ózen-kóldermen tasymaldaıtyn bolsa, keme ıeleri saqtandyrý kompanııalaryn habardar etýi kerek. Sonymen qatar olar qosym­sha saqtandyrý jarnalaryn tóleýleri qajet. «Qazirgi kezde «áskerı saqtandyrýdy» uıymdastyrýǵa bolady, biraq astyq tasymaly dálizin tez arada qurý múmkin emes», deıdi quzyr­ly mekeme ókilderi.  «Meniń oıymsha, bul qazirgi ýaqyt­ta ekitalaı perspektıva. Siz ózi­­ńiz­­diń kemeńizdiń tolyqtaı qaýip­­sizdigine senimdi bolýyńyz kerek. Al saqtandyrýǵa aıtar­lyqtaı qarjy ketedi», deıdi Halyqaralyq keme qatynasy palatasynyń bas hatshysy Gaı Platten. Sonymen qatar Platten Reseı soǵys ashqan kezde Ýkraına porttarynda 20 túr­li ulttyń 100-ge jýyq kemesi men 2000 ekıpaj múshesiniń turyp qalǵanyn aıtty. Sodan beri matrostardyń tórtten úsh bóligi ǵana qaýipsiz jerge evakýasııalanyp, bortta 450-deı adam qalǵan. «Kemeler qaıtadan saýda qatynasyn ornatpas buryn, iri kólemde qosymsha tólemder tóleýge tıis», dep qosty Platten.

Halyqaralyq kelissózder jalǵasyp, taraptar bir kelisimge kele almaı jatqanda ýaqyt syr­ǵyp barady. Ýkraına aýyl sha­rýa­shylyǵy jáne azyq-túlik sarapshylary «Birneshe aıdan keıin Ýkraınada egin oraǵy bas­talady, sondyqtan astyqtyń qoımalarǵa jetkizilýin qalaı da qamtamasyz etý kerek, máseleniń sheshimin tabýǵa 10 aptaǵa jýyq ýaqyt bar», deıdi. «Astyq tasymaldaý dálizi máselesi jýyq arada sheshilmese, Ýkraına ımportyna táýeldi Mysyr sekildi elder de daǵdarysqa ushyraýy múm­kin», dedi Halyqaralyq as­tyq keńesiniń atqarýshy dırek­tory Arno Petı. «О́ıtkeni ádet­­tegideı osy kezde damýshy elder­diń kóbinde astyq qory taýsylady, ony tez arada toltyrý kerek, al dál qazir Qara teńizdegi keme jolyn mınalar jaýyp, Reseı áskeri bógep turǵan kezde múmkin bolmaı otyr» deıdi sarapshylar.

Sondaı-aq «Eger ýkraındyq fer­merler Ýkraınanyń eksport­tyq múmkindikteriniń shek­teý­li ekenin kórip, ónim óndirýdi azaıtatyny sózsiz, bul kem degende arpa, bıdaı, t.b. ónimder óndirisin 23 jylǵa shekteıdi, ol kezde naryqta naǵyz daǵdarys bastalady», dep málimdedi Arno Petı.

Al ýkraındyq jýrnalıst Músilim Ýmerov Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovty astyq urlady dep aıyptady, sársenbi kúni Túrkııada ótken baspasóz máslıhatynda. Sergeı Lavrov Ýkraına astyǵyn eksporttaý úshin qaýipsiz dálizder qurý máselesin talqylaý úshin Túrkııaǵa kelip, túrik áriptesi Mevlút Chavýshoǵlýmen kezdes­ken bolatyn. Onyń osy saparyn paıdalanǵan jýrnalıst Lavrovqa «Men Ýkraına­nyń qoǵamdyq telearnasynyń til­shisimin. Jarmadan basqa Ýkraınadan taǵy qandaı taýarlardy urlap, kimge sattyńyz?» dep tótesinen suraq qoıdy. Muny kútpegen Lavrov «Siz ýk­raın­dyqtar, ne urlaı alasyz dep únemi alańdaısyz jáne siz barlyǵy da osyndaı dep oı­laısyz», dep kúlimsirep jaýap berdi. «Ol jerde bizdiń maq­­sat­tarymyz anyq, biz adamdar­dy neonasıstik rejimniń qy­sy­mynan qutqarǵymyz keledi. Biz egin tasymalyna aralaspaı­myz. Onyń porttardan ótýi úshin Zelenskıı myrza buıryq berýi kerek», dep qosty ol.

Reseı Qara teńizdegi porttar­dyń jolyn bógep, Ýkraına asty­ǵyn eksporttaýǵa kedergi bolýmen qatar, bıdaı, arpa sekildi ónimderdi urlap satyp jatqanyn álemdik BAQ jarysa jazyp, habarlaǵan edi. Muny sarapshylar da rastap otyr. Qazirgi kezdegi jahandyq azyq-túlik daǵdarysy ýshyǵyp bara jatqanda, AQSh-tyń memlekettik hatshysy En­tonı Blınken osy aptada Reseı­diń Ýkraınadan astyq eksportyn «urlap» jatqany týraly «senimdi málimetter» bar ekenin aıtty. Sonymen qatar Blınken bol­jamdy urlyq Reseıdiń Ýk­raınadaǵy soǵys kezinde Ýk­raınanyń bıdaı ónimin eksport­taý múmkindigine nuqsan keltirgen keń aýqymdy áreketiniń bir bóli­gi ekenin de alǵa tartty. О́tken ju­ma­da Ýkraınanyń Ankaradaǵy elshisi Vasılıı Bodnar Reseıdi ýkraındyq astyqty urlap, Túr­kııaǵa eksporttady dep aıyp­taǵan bolatyn.

Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovtyń «syrtqy saparlarynyń» jıileýine sarapshylar kúmánmen qarap keledi. Ýkraınadaǵy qaqtyǵys bastalǵannan beri Batystyń sanksııalarynyń nysanasy bolǵan Lavrov shetelge, atap aıt­qanda Qytaı, Úndistan, Al­jır, Saýd Arabııasy jáne eki ret Túrkııaǵa sapar jasaǵan. «Onyń bul eldermen qandaı kelis­sózder júrgizip júrgeni de anyq­ belgisiz, sondyqtan kúmán­di», deıdi sarapshylar. Aqyry, kórshiles elder Lavrovtyń shekten tys saparynan kúdiktenip ushaǵy úshin áýe keńistigin japty, osylaısha, ol Serbııaǵa saparyn toqtatýǵa májbúr boldy.

Eki el arasyndaǵy soǵys egin oraǵy men ýkraındyq astyqqa táýeldi elderdiń halqyn «nanynan» shektemek...