Bosqyndardy Afrıka asyryp jatyr

Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson Ulybrıtanııaǵa zań­syz kirgen kez kelgen adamdy osy jyldan bastap Rýandaǵa jiberetinin málimdegen edi. «Rýandaǵa jiberi­le­tin adamdardyń sanynda shekteý joq, elge zańsyz kirgenniń barlyǵyn jóneltemiz», dedi ol. Alaıda bos­qyndardyń múddesin qorǵaıtyn qaıyrym­dylyq uıymdary men advo­kat­tar eldiń bul saıasatyna qar­sy shyǵyp, sotqa shaǵym túsirdi. Olar Rýandanyń qaýipsiz jer ekenine kú­mán keltiredi jáne bul áreket Adam qu­qyq­tary jónindegi Eýropalyq konvensııa kelisimin buzady dep sanaıdy.

О́tken aptada Ulybrıtanııa­dan Rýandaǵa 37 mıgrantty aparýǵa tıis reıs ushýǵa birneshe mınýt qal­ǵanda toqtatyldy. Zańsyz mıgrant­tardy ushar aldynda quqyq qor­ǵaý qyzmetkerleri jiti tekserip, «jo­­laýshylardyń» ishinde bolǵan K.N. degen atpen belgili ırak azamaty Rýandaǵa jiberilse, «qaýip-qa­terge» tap bolýy múmkin degen she­shimmen, barlyq jolaýshylardy reıs­ten shyǵardy. Nátıjesinde, bul is sotqa jiberildi. Degenmen bul oqıǵa bosqyndardy Afrıkaǵa jiberýge tosqaýyl bolmaıdy. Ulybrıta­­nııa úkimeti afrıkalyq elge taǵy bir reıs uıymdastyryp jatqanyn aıtty. Ishki ister mınıstri Prıtı Patel «kelesi reıske daıyndyq bastaldy», dep málimdedi. Al bosqyndar­dy qoldaýshylar «Joǵary sot shilde aıynda bul saıasattyń «maqsatyna» baǵyttalǵan sot saraptamasyn júr­gizýi kerek. Eger sot muny zańsyz dep tapsa, Rýandaǵa jiberilgen kez kelgen mıgrant keri qaıtarylýy múm­kin» dedi. Sarapshylar bolsa, eldiń kózqarasyn bilmek nıetpen, saýalnama júrgizdi. BBC jarııalaǵan saýal­dama nátıjesi 2 463 respondenttiń 44%-y Ulybrıtanııanyń bosqyn­dar­ǵa qarsy saıasatyn qoldaǵanyn, al 40 paıyzy qarsy bolǵanyn kórsetti.

Bosqyndardy panalatý «qyp-qyzyl» shyǵyn

Ulybrıtanııa úkimeti zańsyz mıgranttardy baspanamen qamtýǵa jylyna 1,5 mıllıard fýnt sterlıng, al kúnine 4,7 mıllıon fýnt sterlıng jumsalatynyn aıtady. Onyń ústine úısiz mıgranttardy qonaq úılerge ornalastyrý aıtarlyqtaı shyǵyn. Sarapshylardyń aıtýyn­sha, Ishki ister mınıstrliginiń óti­nishterdi qarap, sheshim shyǵarýy uzaq ýaqyt alady, sondyqtan bılik pana surap kelgenderdi ýaqytsha tur­ǵyn jerlermen qamtýǵa májbúr. Al «olarǵa jumsalatyn kúndelikti shyǵyndar aıtarlyqtaı joǵary», dep sarapshylardyń birqatary bı­likti qoldap otyr. Buǵan qosa, bos­qyndardyń quqyqtyq máselesi túbe­geıli sheshilmeı, úkimet olardy jumysqa ornalastyra almaıdy. Son­dyqtan olardy «asyraýǵa» týra keledi. Máselen, ótken jyly Talıban shabýyly kezinde Ulybrıtanııa myń­daǵan aýǵandyqtardy qutqaryp, olar­dy elderine panalatýdan basqa amaly bolmady, qonaqúılerge ornalas­tyr­dy, shyǵyn kólemi odan saıyn art­qanyn aıtyp, budan keıin bılik bir sheshim shyǵaratynyn málimdegen edi.

Ulybrıtanııa Parlamentiniń mú­shesi Tom Pýrsglov «Rýandaǵa tóleı­tin aqshamyz da dál eldegi shyǵyn kó­le­mindeı, alaıda mıgranttardyń sol elge turaqtaý múmkindigin eskersek, biraz qarjy únemdeımiz», dedi. «Bılik ótken aptadaǵy reıstiń baǵasyn aıtýdan bas tartty», deıdi sarap­shylar. Alaıda derekterge súıensek, 2020 jyly mıgranttardy charterlik reıspen Ulybrıtanııadan shyǵarý bir adamǵa 13 000 fýnt sterlıngten jumsalǵan.

Rýandadaǵy bosqyndar jaǵdaıy qandaı?

Rýanda bıliginiń habarlaýyna qaraǵanda, olar Rýanda astanasy Kıgalı mańyndaǵy qarapaıym jataqha­nalardy brıtandyq mıgranttardy qabyldaýǵa beıimdegen. Rýanda úkimeti 1000 bosqyndy qabyldaý­ǵa daıyn ekenin aıtady, biraq «ja­taqhanada odan da kóp oryn bar», deıdi. Al Birikken Ulttar Uıymy­nyń bosqyndar isi jónindegi agenttigi eldiń Ulybrıtanııadan kelgenderge tolyqtaı jaǵdaı jasaı almaıdy dep alańdap otyr, óıtkeni «Rýandada mıgranttar máselesimen aınalysatyn zańgerler, sot qyzmetkerleri jáne aýdarmashylar tym az», deıdi agent­tik ókilderi. Degenmen Úkimet ókili Iolanda Makolo: «Biz Rýandanyń qonaqjaı jer bolǵanyn qalaımyz jáne mıgranttarǵa qamqorlyq jasalyp, olardyń turaqty qonystanýyna barlyq jaǵdaı jasalý qajet», deıdi.

Rýandada qazirdiń ózinde basqa Afrıka elderinen, sonyń ishinde kór­shiles Býrýndı men Kongo Demo­kratııalyq Respýblıkasynan 150 myń­ǵa jýyq bosqyn turyp jatyr. Munda Lıvııa arqyly Jerorta teńizimen Eýropaǵa ótýge tyrysqan mıg­ranttar da bar. Bosqyndar bir­qatary aýylsharýashylyq sektorynda jumysshy jáne úı kútýshileri bo­lyp jumys isteıdi. Bosqyndar Úkimetten aıyna shamamen 35 fýnt sterlıng kólemindegi járdemaqy alady.

Nelikten Rýanda ózge elderden kelgen bosqyndarǵa qushaq ashyp otyr? О́ıtkeni elde 1994 jyldan beri jalǵasqan genosıd «soǵysynda» 800 myń adam qaza taýyp, el qańyrap qalǵan. Sodan beri demografııa óspeı, mıgranttardyń sanynyń esebinen damýdy kózdep otyr. Qazir eldegi 13 mıllıon adamnyń 70 paıyzy fermerler, alaıda jergilikti bılik olardyń ónimderi óz otbasynan aýyspaıtynyn aıtady.

Bosqyndardy Rýandaǵa jiberý sheshimin Ulybrıtanııa úkimeti al­ǵash ret 14 sáýirde jarııalady. Sta­tıs­tıkalyq málimetter boıynsha, Ulybrıtanııaǵa 18 sáýir men 5 maý­sym aralyǵynda 3 599 pana izdeý­shi shaǵyn qaıyqtarmen kelgen. Bul 2021 jyldyń sáýir-maýsym aılary aralyǵynda kelgen 4 554 adam­nan az bolsa da, sarapshylar «sáýirden maýsymǵa deıingi barlyq kezeńdegi derekter qoljetimdi bol­ǵan kezde olardyń sany artýy múm­kin», dep boljap otyr. 2021 jyly barlyǵy 28 526 adam shaǵyn qaıyq­tarmen Ulybrıtanııa shekarasyn kesip ótken. Shekara áskerleriniń kásipodaq uıymy ókilderiniń aıtýyn­sha, bıylǵy jalpy kórsetkishi ótken jyldarmen salystyrǵanda álde­qaı­da joǵary bolmaq. 2021 jyly kelgenderdiń 75%-yn 18 ben 39 jas aralyǵyndaǵy er adamdar quraǵan. 5%-ǵa jýyǵy 40 jastan asqan erler, 7%-y 18 jastan asqan áıelder, 12%-y­ 18 jasqa deıingi balalar (olar­dyń tórtten úsh bóligi erler) bolǵan. ­Bu­ǵan deıin kelgenderdiń basym kóp­shili­gin ırandyqtar quraǵan, 2018 jy­ly 80% jáne 2019 jyly 66%. Al «sońǵy kezderi shekaradan ótetin­der túrli ult ókilderin qurap otyr», deı­di Shekara áskerleriniń kásip­odaq ­uıy­­my ókilderi. Ishki ister mı­nıstrligi­­niń málimetinshe, ótken jy­ly sha­ǵyn qaıyqpen kelgenderdiń 30%-y Iran, 21%-y Irak, 11%-y Erıt­­reıa jáne 9%-y Sırııa azamattary.

Ýkraındyqtardyń taǵdyry ne bolmaq?

Independent basylymy jarııa­laǵandaı, Ýkraınadan Irlandııa arqyly Ulybrıtanııaǵa keletin qujattary joq adamdar Rýandaǵa deportasııalanýy múmkin. Uly­brı­tanııanyń ishki ister mınıstrligi bul aqparatty joqqa shyǵarmaıdy. Al jaqynda Irlandııa qaqtyǵystardan qashqan bosqyndarǵa qoıylǵan shekteýlerdi alyp tastady. Uly­brıtanııa bolsa olardyń mundaı «izgi nıetine» rıza bolmady, óıt­keni bul elde qylmystyq quqyq buzý­shylyqtar kórsetkishin artty­rýy ábden múmkin dep sanaıdy bılik. Sarapshylar «Rýandaǵa ket­ken bosqyndar bolashaqta Uly­brıtanııadan baspana alý quqyǵynan avtomatty túrde aıyrylady, óıtkeni olardyń ómirine endi qaýip tónbeıdi», deıdi.

Ulybrıtanııa ýkraındarǵa qol­dan kelgen kómekti kórsetetinin buǵan deıin birneshe ret aıtqan. Sondaı-aq Pýrsglov parlamenttik tyńdaý kezinde ýkraındyq bosqyn­darǵa kómektesetin arnaıy baǵdar­lamalardyń bar ekenin eske salyp, «ýkraındyqtardyń Ulybrıtanııaǵa jetýi úshin shaǵyn qaıyqqa minip, bopsalaýshylarǵa aqsha tóleýine eshqandaı sebep joq» dep atap ótti. «Adamdar qoljetimdi qaýipsiz jáne zańdy joldardy paıdalanýy kerek. Biz árbir jaǵdaıdy jeke-jeke qarastyramyz, biraq adamdar Ýkraınadan keletin bolsa, qaýipsiz jáne zańdy joldardy paıdalanýy kerek», dedi mınıstr. Osylaısha, Ulybrıtanııa úkimeti elge kelgen ýkraın­dyqtardyń taǵdyry qalaı bola­tynyn naqty aıtpaı otyr. Daý­nıng-strıttiń habarlaýynsha, úkimet qurǵan shemanyń alǵashqy birneshe jylynda myńdaǵan zańsyz mıgranttar Afrıkaǵa qonystanady dedi.

Alaıda sarapshylar «zańsyz ımmıgranttar» qalaı esepteledi degen suraqqa brıtandyq sheneýnikter ja­ýap bere almaı otyr», deıdi. Mysa­ly, Ulybrıtanııa depýtaty Tom Pýrs­glov sheshimder naqty jaǵdaılar­ǵa baılanysty bolatynyn aıtady. Al saıasattanýshy Iýrıı Kot «Abzas» aqparattyq portalyna bergen suh­batynda: «Brıtandyqtar nelikten Rýan­da halqy men Ýkraına halqynyń taǵ­dyryn sheshedi, halyq olardan surady ma?! Bul tikeleı fashızm áre­keti, násildik artyqshylyqpen bas­qalar úshin sheshim qabyldap, adam­dardy bólip otyr. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys kezinde fashıster jas­tarymyzdy tutqynǵa aıdaǵan joq pa? Ulybrıtanııanyń bul áreketin sol kezdegi jaǵdaıǵa uqsatyp otyrmyn», dedi.