AQSh Taıaý Shyǵys pen Tynyq muhıty elderine «joryqqa» shyqty. О́tken aptada Djo Baıden Izraıl, Palestına, Saýd arabııasyna at basyn tirese, AQSh-tyń Bas shtabynyń basshysy, general Mark Mıllı taıaýda Indonezııaǵa keldi. Sapar barysynda óńirdegi qaýipsizdikke qatysty birqatar másele kóterildi.
M.Mıllı Indonezııaǵa sapary kezinde «Qytaı áskeri qaýipti bola bastady», dep málimdedi. The Guardian basylymynyń habarlaýynsha, Mark Mıllı Beıjińniń «osal elderge» yqpaldy bolýǵa umtylý áreketi orynsyz dep synady. Bas shtab bastyǵy Qytaıdyń Tynyq muhıtyndaǵy áskerı ushaqtary men kemeleriniń sany keıingi kezde aıtarlyqtaı artqanyn málimdedi. AQSh tarapy áriptesterimen birge júrgizgen barlaý osyndaı nátıjeni kórsetip otyr.
General Mıllı sondaı-aq Qytaı, AQSh jáne aımaqtaǵy basqa elderdiń ózara qarym-qatynasy týraly aqparat jınaýdy tapsyrǵanyn aıtty. Qolda bar málimetterge súıengen ol Qytaıdyń áýe jáne teńizdegi áskerı kúshteriniń sany atalǵan aımaqta aıtarlyqtaı kóbeıip, yqpalyn júrgizýge tyrysyp jatqanyn jetkizdi.
Aıta keterligi, Mark Mıllı mundaı málimdemeni Djakartadaǵy Indonezııa qorǵanys mınıstrimen kezdesýi kezinde aıtqan bolatyn. Sarapshylar muny Indonezııa prezıdenti Djoko Vıdodonyń Qytaıǵa josparlanǵan jumys saparymen tuspa-tus kelgenin, el bıligin yńǵaısyz jaǵdaıǵa qaldyrǵanyn alǵa tartady. Djoko Vıdodo dúısenbide eki kúndik saparmen Beıjińge bardy. Jospar boıynsha Qytaı basshysy Sı Szınpınmen kezdesýge tıis.
The Guardian basylymy AQSh-tyń Bas shtabynyń basshysy, general Mark Mıllıdiń Úndi-Tynyq muhıty elderine kelýiniń basty sebebi Qytaıdan keletin qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan dep jazady. Kelesi aptada ol Aýstralııada ótetin Úndi-Tynyq muhıty qorǵanys basshylarynyń kezdesýine qatysady. Jıyn barysynda Qytaıdyń kúsheıip kele jatqan áskerı áleýetin, ushaqtary men kemeler sanynyń ósýi jáne Tynyq muhıtynyń erkin, ashyq jáne beıbit aımaǵyn saqtaý qajettigi týraly pikir almaspaq.
Jalpy, AQSh áskerı sheneýnikteri Qytaı Taıvanǵa basyp kiredi dep dabyl qaǵyp júrgenine biraz boldy. Endi barlaýshylar mundaı áskerı is-qımyl 2027 jylǵa qaraı bastalýy múmkin ekenin alǵa tartady. M.Mıllı Qytaı ózin ózi basqaratyn aralǵa qarsy áskerı arandatýshylyqtaryn kúsheıtip, ony kommýnıstik materıkpen biriktirýdi maqsat etip otyrǵanyn aıtady.
Sonymen qatar AQSh pen qosa taǵy birqatar el Beıjiń jáne Solomon araldary qol qoıǵan qaýipsizdik kelisimi Qytaıdyń Tynyq muhıtynyń ońtústiginde áskerı-teńiz bazasyn qurýǵa ákelýi múmkin dep alańdaıdy. Bul máseleni AQSh pen Aýstralııa negizinen Solomon araldaryna buǵan deıin eskertken edi. Olar Qytaı áskerı bazasyn ornalastyrýdy qabyldaýǵa bolmaıtynyn aıtyp, aldyn alý sharalaryn qolǵa aldy. Degenmen olarǵa ekijaqty qol qoıǵan qaýipsizdik kelisiminiń mátini áli kúnge deıin beımálim bolyp otyr.
«Beıjiń óz maqsattary úshin ǵana aqparat taratýǵa tyrysatyn aımaq. Negizi alańdatatyny, Qytaıdyń Solomon araldary sekildi elderge kómektesý nıetiniń «túzý» emestigi. Olar Indonezııada da, Solomon araldarynda da osy aımaqtaǵy yqpalyn keńeıtýdi ǵana kózdeıdi. Al bul Úndi-Tynyq muhıtyndaǵy odaqtastarymyz ben seriktesterimiz úshin qaýipti», dedi Mark Mıllı jýrnalısterge bergen suhbatynda.
Qazirgi kezde Baıden ákimshiligi Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy eldermen áskerı jáne qaýipsizdik salasyndaǵy qarym-qatynastaryn keńeıtý jáne Qytaıdyń údep kele jatqan yqpalyna qarsy turý naýqanyn jarııalap, saıası-strategııalyq qadam jasaýǵa kóshti. Máselen, ótken jeksenbide Indonezııa armııasynyń bas qolbasshysy, general Andıka Perkasamen kezdesken Mark Mıllı Indonezııa sekildi Tynyq muhıtyndaǵy elder AQSh áskeriniń kúshine senim bildire alatynyn aıtty.
«Qytaıdan keler kez kelgen qaýipti eńserýge qaýqarlymyz. Ol úshin birigip jumys jasaýymyz qajet», dedi AQSh generaly. Ol sondaı-aq Indonezııanyń Úndi-Tynyq muhıty aımaǵy úshin strategııalyq mańyzy bar ekenin jáne burynnan AQSh-tyń negizgi seriktesi ekenin tilge tıek etti. Sapar sońynda Andıka Perkasa jýrnalısterge Qytaıdyń Indonezııamen aýmaqtyq daýlarǵa baılanysty áskerı-teńiz kemelerge qaýip tóndirip otyrǵanyn málimdedi.
Álemdik buqaralyq aqparat quraldary general Mark Mıllıdi Qytaıdyń «álemdi soǵyssyz jaýlap alý» saıasatyna burynnan qarsy shyǵyp kele jatqan tulǵa retinde tanıdy. Ol Indonezııa, Solomon araldary, Taıvan sekildi elderge Qytaıdyń áskerı baza salý josparyn áshkerelep, dabyl qaǵyp júrgenine de biraz ýaqyt boldy. Sarapshylar aldaǵy aptada Aýstralııada ótetin Úndi-Tynyq muhıty qorǵanys basshylarynyń kezdesýinen nátıje kútip otyr. Osy oraıda mamandar AQSh prezıdentiniń Taıaý Shyǵysqa sapary «jemisti» bolmaǵanyn aıtady.
Baıden bılikke kelgennen keıin Saýd Arabııasyna qarý-jaraq satýdy toqtatyp, taq muragerimen sóılesýden bas tartqan bolatyn. Biraq Ýkraınaadǵy soǵys AQSh prezıdentiniń pikiri men ustanymyn ózgertýge ıtermeledi. Onyń bir sebebi – álemdegi janarmaı baǵasynyń sharyqtaýy. AQSh Saýd Arabııasynan baǵany tómendetý úshin munaı óndirý kólemin arttyrýdy surady. Bastapqyda Er-Rııad bul ótinishti birden qabyldamaǵan. Áıtse de, kóp uzamaı-aq AQSh prezıdentiniń saparynan birneshe kún buryn «qara altyndy» tonnalap shyǵaratyn el shıkizat kólemin shamaly esege ǵana arttyrýǵa kelisti.
Biraq VVS habarlaýynsha, bul sapar barysynda Baıden óndiristi barynsha ulǵaıtý máselesine qol jetkize almady. Negizi AQSh Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵynyń (CSIS) energetıkalyq qaýipsizdik boıynsha sarapshysy Ben Kehılldiń aıtýynsha, qazirgi tańdaǵy alasapyran kezeńde energııa naryqtaryn uzaqmerzimdi basqarý basty nazarǵa alynýǵa tıis.
«Meniń oıymsha, Aqúıdegiler telefon arqyly Saýd Arabııasynan bastalatyn kóptegen tarappen munaı óndirý máselesi boıynsha konstrýktıvti dıalog júrgizýdi josparlap otyr», dedi ol. Sonymen qatar sarapshylar Djo Baıden arab elderiniń Izraılmen qaýipsizdik salasyndaǵy tyǵyz baılanystaryna kóbirek nazar aýdara otyryp, Izraıldiń Saýd Arabııasymen qarym-qatynasyn qalypqa keltirýdi kózdeıdi. Ondaǵy basty maqsat – Iran men onyń odaqtastary tarapynan jasaqtalǵan zymyran qaýpimen kúresý úshin áýe qorǵanys júıelerin úılestirýdi talqylaý. Degenmen sapar kezinde bul taqyryp qozǵalǵan joq. Sarapshylar Saýd Arabııasy Izraılmen jasyryn túrde yntymaq quryp otyrǵanyn aıtady. Biraq Palestına qaqtyǵysyn sheshý úshin odan ári áreket etýden bas tartqan.
Degenmen eki el arasyndaǵy qarym-qatynas alǵa jyljı bastady. Máselen, búginde Saýd Arabııasy óziniń áýe keńistigine kiretin Izraıl reısteriniń sanyn ulǵaıtty. Sondaı-aq ol Izraılden keletin musylman qajylaryna tikeleı reıstermen qatynaýǵa ruqsat berdi.