Reseı Nord Stream 1 (Soltústik aǵyn – 1) gaz qubyryndaǵy týrbınaǵa tosqaýyl qoıyp, sol arqyly Eýropaǵa jiberiletin tabıǵı gaz kólemin azaıtýdy kózdep otyr. Bul qazirdiń ózinde álemdik gaz baǵasynyń sharyqtaýyna sebep boldy. Alda-jalda qubyr jabylatyn bolsa, álem ásirese Eýropa elderi jylýsyz, kógildir otynsyz qalýy múmkin. Buǵan qart qurlyq ázir me?
«Soltústik aǵyn – 1» qubyry Sankt-Peterbýrg mańyndaǵy Reseı jaǵalaýynan Germanııanyń soltústik-shyǵysyna deıin 1200 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Baltyq teńiziniń túbi arqyly Eýropaǵa gaz tasymaldaıtyn qubyr 10 jyl buryn salynǵan. Sol ýaqyttan beri Reseıden Germanııaǵa táýligine 170 mıllıon tekshe metr gaz jóneltiledi. Qubyr Nord Stream AG majorıtarlyq kompanııasy basqaratyn, Reseıdiń memlekettik «Gazprom» mekemesine tıesili.
Jalpy, Germanııa gazdyń 55 paıyzyn Reseıden ımporttaıdy jáne onyń basym bóligi Nord Stream 1 qubyry arqyly keledi. Qalǵan «kógildir otyndy» qurlyq arqyly ótetin qubyrlarmen tasymaldaıdy. VVS málimeti boıynsha shıkizat kólemin odan ári arttyrý úshin Germanııa men Reseı «Nord Stream 2» gaz qubyryn salýǵa kelisken edi. Biraq Reseı Ýkraınaǵa basyp kirgennen keıin «Soltústik aǵyn – 2» jobasynan Germanııa úkimeti bas tartty.
Buǵan qosa mamyr aıynda «Gazprom» Belarýs pen Polsha arqyly ótetin jáne Germanııa men Eýropanyń basqa elderine gaz jetkizetin «Iаmal» gaz qubyryn jaýyp tastaǵan-dy. Sonymen qatar maýsym aıynyń ortasynda «Gazprom» Nord Stream 1 qubyry arqyly jetkiziletin gaz kólemin edáýir qysqartty. Qazirgi tańda táýligine shamamen 40 mıllıon tekshe metr gaz ǵana tasymaldanyp jatyr. Shilde aıynyń basynda Reseı jóndeý jumystaryn júrgizý kerek ekenin alǵa tartyp, «Soltústik aǵyn – 1» qubyr jelisin 10 kúnge jaýyp tastady. Eýropadaǵy buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, qubyr ashylǵan soń «Gazprom» shıkizat jetkizý qýatyn 20 paıyzǵa deıin qysqartýdy josparlap otyr. Osylaısha, tasymal kólemi burynǵy deńgeıden eki ese azaımaq.
Bul jańalyqtan soń eýropalyq gazdyń kóterme baǵasy bir kún ishinde 10 paıyzǵa birden sekirdi. «Kógildir otyn» quny ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 450 paıyzǵa qymbattaǵan. «Dál qazir naryq turaqsyz bolyp tur. Tasymaldaǵy kez kelgen úzilis gaz baǵasynyń birden birneshe esege sharyqtatady. Bul Eýropa ekonomıkasynyń quldyraýyna ákelýi ábden múmkin», deıdi Crystol Energy analıtıkalyq kompanııasynyń bas dırektory Kerol Nahle VVS-ge bergen suhbatynda.
«Gazprom» munyń sebebin tehnıkalyq aqaýlarǵa baılanysty dep túsindiredi. Biraq Eýropadaǵy sheneýnikter bul «syltaýǵa» senbeıdi. Germanııa úkimeti «gaz kólemin shekteýge tehnıkalyq sebepter joq» dep málimdedi. Eýropalyq odaq Reseı úkimetin gazdy saıası qarý retinde paıdalanyp otyr dep aıyptady.
«Munyń astynda saıası jospar jatyr», dedi Eýroodaqtyń energetıkalyq saıasat jónindegi joǵarǵy ókili Kadrı Sımson. Ýkraına prezıdenti Volodımır Zelenskıı muny «Reseıdiń birtutas Eýropaǵa qarsy júrgizgen ashyq gaz soǵysy» dep atady. «Reseı gazdy qarý retinde kóbirek paıdalanady. Ol áli de energetıkalyq derjava ekenin jáne Eýropanyń ózine qarsy salǵan sanksııalaryna jaýap qaıtara alatynyn kórsetýge tyrysyp jatyr», deıdi VVS arnasyna bergen suhbatynda Energy Institute (London) saraptama ortalyǵynyń zertteýshisi Kıt Dorıan.
Qalaı degenmen, Reseı Eýropaǵa gaz eksporttaýdy kez kelgen sátte toqtatýy ǵajap emes. Kógildir otyn kólemin birden azaıtyp jibergeni osynyń bir dáleli. Qazir Eýropa Reseıge táýeldi bolmaı, halyqty gazben qamtý joldaryn izdestirýge kiristi. Máselen, Ýkraınada qaqtyǵys bastalysymen Germanııa Norvegııa men Nıderlandtan gaz jetkizýge talpynyp jatyr. Energy Institute saraptama ortalyǵynyń zertteýshisi Kıt Dorıannyń aıtýynsha, Germanııa sondaı-aq Qatar men AQSh-tan suıytylǵan tabıǵı gazdy ımporttaý úshin bes qalqymaly termınal satyp alǵan. Mundaı qurylǵylardy portty qalalarǵa ornatpaq.
Degenmen bul – uzaq ýaqytqa sozylatyn prosess. Reseı gaz jetkizýdi aıaq astynan azaıtyp tastady. Demek másele de tez ári dál qazir tıimdi bolatyn sheshim qabyldaýdy talap etip otyr. «Qalqymaly termınal satyp alǵanymen túıtkildiń túıini tarqamaıdy. Jaǵalaýdan Germanııanyń qalǵan bóligine jańa qubyrlar salý qajet. Bul birneshe aıǵa tipti jylǵa sozylýy múmkin. Sondaı-aq Germanııa sekildi reseılik gazǵa táýeldi bolyp kelip, endi ony jetkizý kózderin kúrt ózgerte alý múmkin emes», deıdi Crystol Energy analıtıkalyq kompanııasynyń bas dırektory Kerol Nahle.
Eýropanyń basqa elderi de energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń balamaly joldaryn izdeı bastady. Italııa men Ispanııa Aljırden kóbirek gaz ımporttaýǵa talpynyp jatyr. Sondaı-aq Germanııa bir kezderi paıdalanýdan bas tartqan kómir óndirisin ulǵaıtýdy qolǵa alǵan. Qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserine qaramastan, jaýyp tastamaq bolǵan elektr stansalarynyń qyzmetin jandandyrmaq. Olardyń jumys isteý merzimin uzartyp, qaıta iske qosýdy josparlap otyr.
«Ár el shama-sharqynsha qolynan keletin iske kiristi. О́ıtkeni halyqtyń suranysyn oryndaý kerek, eldi tyǵyryqtan shyǵarý qajet. Energetıka tapshylyǵyn sheshý úshin de qolda bardyń bárin paıdalaný kerek», deıdi Kıt Dorıan.
Búginde Eýropalyq odaqqa múshe memleketter gaz paıdalanýdy 15 paıyzǵa qysqartý týraly kelisim ázirlegen. Energy Institute saraptama ortalyǵynyń zertteýshisi Kıt Dorıannyń sózine súıensek, kóptegen eýropalyq qazirdiń ózinde úıdi jylýmen qamtamasyz etýdiń balama ádisterin izdestirip jatqan kórinedi. Máselen, Germanııa turǵyndary aǵash jaǵatyn peshterdi satyp alyp, aýlalaryna kún batareıalaryn ornatýǵa kirisken. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, turǵyndar bul máseleniń mánisin túsinip, gaz tutynýdy azaıtý úshin qoldan keler is-sharalar atqaryp jatyr.
The Guardian gazetiniń keltirgen málimetterine saı, Berlınge ımporttalatyn gaz kóleminiń úshten bir bóligi, Fransııaǵa shamamen besten bir bóligi Sibirden keledi. Qazirgi kezdegi málimet boıynsha nemis qoımasyndaǵy gazdyń qory 65 paıyzdy quraıdy. Úkimet eldi bıylǵy qystan shyǵarý úshin aldaǵy qarasha aıynyń basyna deıin qoımany 90 paıyzǵa toltyrýdy maqsat etken bolatyn. Kógildir otynnyń jetkizilý kólemi azaıǵanda bul jospardy oryndaý ekitalaı.