Búgin G-20 elderi kóshbasshylarynyń sammıti bastalady. Álemniń iri 20 memleketi osymen on jetinshi ret kezdeskeli tur. Bıylǵy jıyn Indonezııanyń Balı aralynda ótedi. Sammıttiń kún tártibinde Ýkraına men Reseı arasyndaǵy qaqtyǵys saldarynan týyndaǵan energetıkalyq daǵdarys jáne álemdik ınflıasııa sekildi ózekti máseleler talqylanady. Sonymen qatar memleket basshylary ekijaqty kezdesýlerde saıası jaǵdaıdy da qozǵaıdy.
Bıylǵy sammıtte kóshbasshylar Covid-19 pandemııasynan keıin júzbe-júz kezdeskeli tur. «Úlken jıyrmalyq» offlaın formatta 2019 jyldyń maýsymynda Japonııanyń Osaka qalasynda bas qosty. Odan keıingi 2020 (Saýd Arabııasy) jáne 2021 (Italııa) jyly sammıt onlaın formatynda ótken edi.
Indonezııa – halyqaralyq kezdesýler ótkizýde tájirıbesi mol el. Sondyqtan bıylǵy sammıttiń osynda ótýin barlyq el biraýyzdan qoldady. Máselen, Indonezııa 2013 jyly Azııa-Tynyq muhıty ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy (ATEY) sammıtin uıymdastyryp, Qytaı, Reseı men AQSh sekildi iri derjavalardyń basyn qosty. Dese de 2014 jyly AQSh pen Reseı arasy qatty shıelenisip, sol jyly Aýstralııanyń Brısben qalasynda ótken jıynda Vashıngton Máskeýdi sammıtten alshaqtatýǵa tyrysqan bolatyn. Al Balıdegi «Úlken jıyrmalyqtyń» kezdesýine qatysýdan Vladımır Pýtınniń ózi bas tartty, sondaı-aq onyń is-sharaǵa qatysýshylarǵa beıneúndeý jiberýi de josparlanbaǵan. Onyń ornyna sammıtke qatysý úshin keshe Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov Indonezııaǵa keldi. «Ony qurmetti qaraýyl, bıshiler toby saltanatty túrde kútip aldy», dep habarlady Syrtqy ister mınıstrliginiń baspasóz hatshysy Marııa Zaharova Telegram arnasynda.
Marııa Zaharovanyń málimdeýinshe, sammıtte Reseı baǵa jáne basqa da syrtqy qysymdardyń áreketterin joqqa shyǵaryp, syrtqy naryqtarǵa azyq-túlik ónimderi men energetıkalyq resýrstardyń senimdi jetkizýshi bolyp qala beretinin jetkizbek. «Osyǵan baılanysty birqatar naqty bastamalardy jarııalaý josparlanýda, sonyń ishinde Túrkııamen gaz salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý, astyq pen tyńaıtqyshtardyń iri partııalaryn jetkizýdi uıymdastyrý máseleleri bar», dedi M.Zaharova.
G-20-nyń qazirgi quramyna Argentına, Aýstralııa, Brazılııa, Germanııa, Úndistan, Indonezııa, Italııa, Kanada, Qytaı, Ulybrıtanııa, Meksıka, Reseı, AQSh, Túrkııa, Fransııa, Ońtústik Koreıa, Ońtústik Afrıka, Saýd Arabııasy jáne Japonııa kiredi. Balıdegi jıyn Germanııa kansleri Olaf Shols, Aýstralııa premer-mınıstri Entonı Albanız, Ońtústik Koreıa prezıdenti Iýn Sok Iol, Italııa premer-mınıstri Djordja Melonı jáne Ulybrıtanııa premer-mınıstri Rıshı Sýnak úshin alǵashqy sammıt bolmaq. Al samıttiń qurmetti qonaqtary retinde Kambodja, Ispanııa, Nıderland, BAÁ, Rýanda, Senegal, Sıngapýr, Sýrınam, Fıdjı jáne Ýkraına elderi shaqyrylǵan.
Ýkraına prezıdenti Volodımır Zelenskıı 3 qarashada eger Vladımır Pýtın sammıtke qatyssa Balıge barmaıtynyn málimdegen edi. Alaıda 8 qarashada Kıev Zelenskııdiń sammıtke onlaın qatysýy múmkin degen habarlamany rastady. Sonymen qatar G-20 sammıtine AQSh prezıdenti Djo Baıden men Qytaı basshysy Sı Szınpın qatysady. Osyǵan deıin Baıden bul jıynda Ýkraınadaǵy qaqtyǵysty retteý máselesin kóterýge ýáde bergen edi. Buǵan qosa eki el basshysy birqatar aımaqtyq jáne jahandyq máseleni talqylaıdy dep kútilip otyr. О́tken beısenbi kúni «Amerıka daýysy» saıty «Aq úı prezıdent Djo Baıdenniń Indonezııada ótetin G-20 sammıti alańynda Qytaı basshysy Sı Szınpınmen josparlanǵan kezdesýin jarııalady», dep habarlady. Aq úıdiń baspasóz hatshysy Karın Jan-Perdiń aıtýynsha, Djo Baıden men Sı Szınpın Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy baılanys jelilerin saqtaý men ony ári qaraı damytý jolynda birlesip jumys isteý sharalaryn qarastyrady. Sondaı-aq Aq úı ókili Djo Baıden Qytaımen qarym-qatynastyń negizin qalaýǵa daıyn, biraq týyndaǵan máselelerdi, ásirese, Taıvan men adam quqyqtaryn ashyq talqylaýdan bas tartpaıtynyn aıtty.
Jalpy, «Úlken jıyrmalyqtyń» kúshi zor. Ol Batys pen Shyǵysty, Soltústik pen Ońtústikti biriktirip, olardyń ózara ortaq sheshimder izdep, mámilege kelýlerine, bir-birimen «ońasha» sóılesýlerine jol ashady. Alaıda sarapshylar G-20 elderi de eki jaqqa «Batys» jáne «Batys emester» bolyp bólinetinin aıtady. Máselen, birinshi jartylyqqa AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Italııa, Kanada, Aýstralııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Eýroodaq kiredi. Batys emesterge Qytaı, Reseı, Úndistan, musylman elderi – Saýd Arabııasy, Túrkııa, Indonezııa, Latyn Amerıka elderi – Meksıka, Argentına, Brazılııa jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy engen. Bular Batystyń Reseıdi aıyptaý men jazalaý áreketterine qosylmaǵan elder.
2016 jyly Qazaqstan QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń arnaıy shaqyrýymen Hanchjoý qalasynda ótken G-20 sammıtine qatysty. Sarapshylardyń aıtýynsha, Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy kezdesýdiń qorytyndysy óte tabysty bolǵan. Máselen, kezdesý nátıjesinde 5 jyldyń ishinde jalpy quny 26 mlrd dollardy quraıtyn túrli joba júzege asyrylǵan. Sondaı-aq qazaqstandyq ónim kóleminiń Qytaı naryǵynda artýyna jol ashyldy. Olardyń arasynda buǵan deıin keń kólemde eksporttalǵan kómirsýtegi shıkizatynan bólek, aýylsharýashylyq ónimderi de bar.
Klýbqa 2016 jyly tóraǵalyq etken Qytaı óz tarıhynda birinshi ret onyń sammıtin qabyldady. Onda ótken jıynda qarjy rynogy jáne ekologııa máselesi talqylandy. О́ıtkeni sol kezde álemdik qarjy uıymdaryn dúnıe júzinde ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaǵany mazalaǵan edi. Sondyqtan olar saýda-sattyqty kedergilerden aryltý joldaryn izdeýge tyrysty. Al ekonomıkasy qaryshtap damyǵan Qytaı aýanyń lastanýynan zardap shekti. Sol sebepti ol ekologııalyq jobalarǵa qarjy tartý maqsatynda «jasyl qarjy» máselesine kóbirek nazar aýdardy. G-20 elderindegi ekonomıkalyq ósim 2016 jyly ortasha eseppen 1,5%-dy qurady. Bul baıaýlaýdyń negizgi sebepteri demografııa (turǵyndardyń qartaıýy), korporatıvti sektorda jáne memleketter deńgeıinde qaryzdardyń ósýine baılanysty ınvestısııalardyń azaıýy, sonymen qatar proteksıonıstik sharalardyń kóbeıýi boldy. Qytaıdyń bastamasy boıynsha sammıttiń kún tártibine «jasyl qarjy» taqyryby engizildi. «Jasyl qarjy» dep otyrǵany – energııa únemdeýshi jáne ekologııalyq taza tehnologııalardy qarjylandyrý. Bul joba ekonomıkasy damyǵan elderde, sonyń ishinde Qytaı men Úndistanda da iske asyp keledi.
«Úlken jıyrmalyqtyń» tarıhyna oralar bolsaq, G-20 álemdegi ekonomıkasy eń myqty damyǵan jáne tez damyp kele jatqan elderdiń klýby. Quryltaı konferensııasy 1999 jyldyń jeltoqsanynda Berlınde ótti. G-20 sammıtterine tek múshe elder ǵana emes, Halyqaralyq valıýta qory, BUU, Dúnıejúzilik bank sııaqty halyqaralyq uıymdardyń da ókilderi qatysady.
Negizi G-20 uıymy 90-jyldardyń sońynda Azııa elderin sharpyǵan qarjy daǵdarysyna oraı quryldy. Krızıstik ekonomıkasy tez ósip kele jatqan damýshy elderdi álemdik mańyzy bar talqylaýlar men sheshim qabyldaýlarǵa jetkilikti dárejede qatystyrmaýdyń zardabyn kórsetti. Odan buryn ekonomıkasy asa iri jeti el G-7 formatynda bas qosyp álem máselelerin talqylaıtyn. 2008 jylǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys G-7 formatynan G-20-qa ótý prosesin tezdetti. О́ıtkeni álemdik ekonomıka buryn-sońdy bolmaǵan toqyraýǵa ushyraıdy degen qaýip kúsheıgen edi.
Bir qyzyǵy, áýelde G-33 qurylyp, onyń quramynda Belgııa, Chılı, Mysyr, Gonkong, Marokko, Nıderlandy, Polsha, Sıngapýr, Kot d, Ivýar, Ispanııa, Shvesııa, Shveısarııa jáne Taıland boldy. Odan keıin 1999 jyly G-22 paıda boldy. Bir jyl ishinde ol G-20-ǵa qysqardy.