Bıylǵy toǵyz aıda Qazaqstannan 20,3 myń adam ózge elderge qonys aýdarǵan. Al osy aralyqta elimizge 11 myń adam kelgen. Bul bir jyl burynǵy kezeńmen salystyrǵanda 51,7 paıyzǵa artyq. Qandas mártebesin alǵandardyń sany da ótken jyldarmen salystyrǵanda basymyraq. Qazir memleket uly kóshke basa nazar aýdara bastady. О́ıtkeni 2025 jylǵa deıin Ulttyq josparǵa sáıkes atamekenge 80 myńdaı shette júrgen qandasty qaıtarý kún tártibinde tur.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń habarlaýynsha, jyl basynan beri 15,637 myń etnostyq qazaqqa qandas mártebesi berilgen. Tarıhı otanymen tabysqandardyń jartysynan kóbi (65,2%) О́zbekstannan, 9,2%-y Qytaıdan, 8,8%-y Reseıden, 8%-y Túrikmenstannan, 4,8%-y Mońǵolııadan jáne 4 paıyzy basqa elderden kelgen. Atamekenge kelgen etnostyq qazaqtar negizinen Almaty (28,1%), Mańǵystaý (16,3%), Túrkistan (8,7%) jáne Jambyl (6,1%) oblystaryna, sondaı-aq Astana (9%), Shymkent (6,9%) jáne Almaty (5,5%) qalalaryna qonystanǵan. Elge oralǵandardyń arasynda eńbekke qabiletti jastaǵylardyń sany 59,6 paıyzdy, eńbekke qabiletti jastan kishi 26,7 paıyzdy jáne zeınetkerler 13,7 paıyzdy quraıdy. Eńbekke qabiletti jastaǵy qandastardyń 16 paıyzy joǵary, 39 paıyzy orta kásibı, 43,1 paıyzy jalpy orta bilimdi jáne 1,9 paıyzynyń bilimi joq.
Elge oralǵan qandastar sanynyń artýyna Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimettiń olarǵa jasap jatqan «qamqorlyǵy» sebep. Keshe Úkimet otyrysynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan «Ashyq Qazaqstan 500+» kóshi-qon saıasatynyń tujyrymdamasyn usyndy. Onda elge keletin qandastardyń kóshi-qonyn retteý tetikterin jetildirý máselesi engizilgen. Máselen, tujyrymdamada granttar berý, qonys aýdarýshylar men qandastardy oqytýdy uıymdastyrý, keıinnen jumysqa ornalasýǵa járdemdesý máselesi usynylǵan.
«Qandastardy qonystandyrý saıasatyn eldiń demografııalyq jáne ekonomıkalyq úrdisterin eskere otyryp, olardy qujattardy qabyldaýdyń bastapqy kezeńinde qonystandyrý óńirlerine qonystandyrýdy qosymsha yntalandyra otyryp túbegeıli reformalaý usynylady», dedi mınıstr.
Úkimet qandastar men qonys aýdarýshylardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasyn aıqyndaǵan óńirlerge (Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan) ǵana bóledi. О́ńirlik kvota boıynsha qonys aýdarǵandar otbasynyń árbir múshesine 70 AEK-ten birjolǵy tólem jáne 12 aı ishinde turǵyn úı jaldaý shyǵystaryn jabýǵa jáne kommýnaldyq qyzmetterdi tóleýge bir otbasyǵa 15-ten 30 AEK-ke deıingi mólsherde sýbsıdııa túrinde qarajat tólenedi. Sondaı-aq Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes qandastar elge kirý kezinde kólik quraldaryn qosa alǵanda, jeke paıdalanýǵa arnalǵan múlikke kedendik tólemderdi tóleýden bosatylady, olar beıimdeý jáne yqpaldastyrý ortalyqtaryna tegin bara alady, tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi jáne joǵary bilim beretin oqý uıymdaryna oqýǵa túsýge kvota bólinedi (QR azamattary bolyp tabylmaıtyn ulty qazaq adamdar úshin kvota 4% mólsherinde belgilengen). Sonymen qatar olar el azamattarymen teń jaǵdaıda jumyspen qamtylady, memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úı alýǵa ótinish bere alady jáne elde turaqty turatyn qandastar jeńildetilgen tártippen (tirkeý tártibimen) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn ala alady.
Aıta keteıik, táýelsizdik alǵaly elge 1 mıllıon 103,5 myń etnostyq qazaq oralǵan. 1991-1992 jyldardyń ózinde 7 myń qazaq atajurtqa keldi. Olardyń basym bóligi О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııa, Túrikmenstan, Iran jáne Aýǵanstannan qonys aýdarǵan. Eldegi 19 mıllıon astam halyqtyń 6 paıyzyn atamekenge oralǵan qandastar qurap otyr. О́zge elderde áli de 4,5-5 mıllıonǵa jýyq qazaq bar. 2025 jylǵa deıin mejelengen Ulttyq jospar iske assa, olardyń 80 myńǵa jýyǵy týǵan topyraǵyna oralmaq.