Osydan 30 jyl buryn Qazaqstan ıadrolyq qarýdy qoldanýǵa qarsylyq tanytyp, beıbitshilik jolyn tańdaıtynyn jarııalady. Birden atom bombasyn taratpaý týraly shartqa qosyldy. Eldiń ıadrolyq qarýdan bas tartý hronologııasyn zerdelesek, Qazaq eli osylaısha álemdegi beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa negiz bolar biregeı sheshim qabyldaǵanyn kóremiz. Bul elimizdiń syrtqy saıasattaǵy mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp qala bermek.
Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstanda qýaty boıynsha álemniń 4-ıadrolyq qory qalǵan edi. Kezinde baıtaq terrıtorııada Embi, Saryshaǵan (Prıozıorsk), Baıqońyr, Semeı polıgony sııaqty KSRO-daǵy iri synaq, kosmostyq jáne ıadrolyq polıgondary ornalasty. Alaıda elimiz 1993 jyly keńestik áskerı arsenaldan mura bolyp qalǵan álemdegi 4-ıadrolyq áleýetten óz erkimen bas tartty. Málimetterge súıensek, bul Jer sharynyń kez kelgen núktesine jetetin 1200 ıadrolyq oqtumsyǵy bar 110-nan astam ballıstıkalyq raketany quraıdy. Elimiz AQSh-pen, Reseımen birlesip oqtumsyqtar men jarylǵyshtardy zalalsyzdandyrǵan.
1991 jyly Semeı atom polıgony jabyldy. Osydan keıin ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń jáne qarýsyzdanýdyń jahandyq úderisiniń jańa kezeńi bastaldy. BUU-nyń sheshimimen ıadrolyq synaqtardy tyıý týraly kelisimge qol qoıýǵa jol ashyldy. Oǵan Qazaqstan eń alǵashqylardyń biri bolyp qol qoıdy. El aýmaǵynda atmosferalyq, jerústilik jáne jerasty áskerı jáne «beıbitshilik maqsatynda» delingen barlyǵy 500-deı synaq ótkizildi. Bul ıadrolyq qarý paıda bolǵannan beri álemde júzege asyrylǵan barlyq synaqtyń teń jartysy edi. Radıasııa saldarynan aınaladaǵy tirshilik ataýly birte-birte joıyldy, ózen, kólder ýlandy. Eń soraqysy, polıgon mańynda turatyn bir jarym mıllıonnan astam adamnyń taǵdyry tálkekke salynyp, olar densaýlyǵynan aıyryldy.
Osynyń esesin qaıtarý úshin Qazaqstan 1992 jyly 22 mamyrda atomdyq qarýdan bas tartyp, Lıssabon hattamasyna qol qoıdy. Al 1993 jyly 13 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi «Iаdrolyq qarýdy taratpaý kelisimine qosylý týraly» qaýly qabyldady.
1994 jyly Qazaqstannyń Iаdrolyq qarýdy taratpaý Kelisimine qosylýyna baılanysty Qazaqstan, Reseı, Ulybrıtanııa men AQSh Qazaqstannyń qaýipsizdik kepilderi týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Bul kepildikterge keıin Qytaı men Fransııa da qosyldy. Sondaı-aq osy jyly Qazaqstan V.Metta arqyly AQSh-qa 24 ıadrolyq bombanyń (90 paıyz, 600 kılo) ýranyn satty. Bul ýran sýasty ıadrolyq otyn úshin jınalǵan edi.
1995 jyldyń sáýirinde Qazaqstan barlyq ıadrolyq qarýdy Reseı aýmaǵyna shyǵardy. Al 27 mamyrda burynǵy Semeı ıadrolyq polıgonynyń uńǵymasynda sońǵy ıadrolyq zarıad joıyldy. Osylaısha, eldegi ıadrolyq qarý máselesine núkte qoıyldy. 1996 jyly Qazaqstannan Reseıge strategııalyq bombalaýshy ushaqtar shyǵaryldy. Osy jyldyń 30 qyrkúıeginde Qazaqstan jalpyǵa birdeı ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly kelisimge qol qoıdy. 2000 jyly burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda sońǵy ıadrolyq synaqtarǵa arnalǵan uńǵyma joıyldy.
2009 jyldyń 2 jeltoqsanynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııa etti. Bul halyqaralyq kúndi belgileý týraly usynysty qazaq eli jasaǵan edi.
2014 jyldyń naýryzynda Gaagada ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi úshinshi sammıtte Qazaqstan aýmaǵynda tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly sheshim qabyldandy. 2015 jyldyń 27 tamyzynda Qazaqstanda tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly kelisimge qol qoıyldy.
Jalpy, elimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý is-sharalaryna belsendi atsalysyp, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi eleýli úlesi əlemdik qaýymdastyqqa úlgi bolyp qala bermek. Otanymyz beıbit bolashaq pen ıadrolyq qarýsyz əlemdi qurý jolyn tańdady. Dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń barlyǵy derlik Qazaqstannyń ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy taratpaý rejimine qosqan úlesin moıyndady. Al sarapshylardyń aıtýynsha, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – memlekettegi qolaıly saıası ortany qalyptastyrý úshin jasalǵan qadam, sol sebepti Qazaqstannyń bul jerdegi rólin joǵary dep ataýǵa bolady.