Shyǵys qaqpasy: Kedendegi keptelis azaıa ma?

2020 jyly bastalǵan álemdik pandemııa Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ta­ýar tasymaly men kólik qatynasyn barynsha qıyndatyp jiberdi. Otyz-qyryq shaqyrymǵa sozylǵan kólik keptelisi tamyr-tanystyq pen jemqorlyqqa jol ashty. Sonymen qatar ta­ýarlar baǵasynyń qymbattaýyna, qara­paıym tutynýshyǵa da, taýarlary qytaı naryǵynda básekelese almaıtyn otandyq óndirýshige de áser etti.

Osydan soń Memleket basshysy Q.Toqaev shekaradaǵy «bylyqpen» kúresýdi qatań talap etti. Prezıdent shekara mańyndaǵy saýdaǵa jáne Qazaqstannyń tranzıttik áleýetine aıryqsha mán berip, taýarlardyń eksportyn, ımportyn jáne tranzıtin shekaradan barynsha jaıly, qaýipsiz jáne jyldam ótkizý mindetin qoıdy. Memleket basshysy óz sózinde kólik kommýnıkasııalary Úkimet saıasatyndaǵy basym baǵyt bolyp otyrǵanyn da basa aıtty.

Bul turǵyda Qazaqstannyń shekara mańy yntymaqtastyǵynyń asa mańyzdy núkte­leriniń biri – «Qorǵas» bolyp otyr. Sondyqtan osy shekara beketindegi máseleni sheshý úshin kezdesýge qytaılyq delegasııa tarapy óte joǵary daıyndyqpen keldi. Ekijaqty kezdesýge negizinen memlekettik dárejedegi laýazymdy tulǵalar qatysty. Atap aıtar bolsaq, QHR bas keden basqarmasy basshysynyń orynbasary, ótkizý pýnktterin basqarý boıynsha ulttyq kanselıarııa basshysy Chjao Szenlıan, Syrtqy ister mınıstrliginiń memlekettik shekara jáne teńiz máseleleri boıynsha departament dırektorynyń orynbasary Chjao Lıszıan, ótkizý pýnktteri memlekettik basqarmasynyń basqarma basshysy Hýa Chjenhýn, ShUAR tóraǵasynyń oryn­basary Van Gan, Úrimshi keden basqarma­synyń basshysy Shen Iаn, «Qorǵas» temir jol stansııasynyń bastyǵy Van Iýn, «Qor­ǵas» kedeniniń bastyǵy Mao Jýngan, taǵy basqa da keden salasynyń basshylary men mınıstrlik ókilderi jáne shekara qyz­met­ker­leri bar. Al Qazaqstannan Qarjy mınıs­trligi memlekettik kirister komıtetiniń tór­aǵasy D.Janalınov, departament dırektory E.Saýdabaev, halyqaralyq qatynastar basqarmasynyń basshysy E.Qojabergenov, Jetisý oblysy boıynsha memlekettik kirister departamentiniń basshysy T.Qozbekov, Alma­ty oblysy boıynsha memlekettik kiris­ter departamentiniń basshysy Q.Isaqov, «Qazaq­stan temirjoly» Almaty fılıaly júk tasymaly bólimshesiniń dırektory N.Janııazov, «Altynkól» stansasynyń bastyǵy Q.Jaqsy­bekov, «Altynkól-jol» keden beketiniń basshysy A.Qojasbaev, ShMHYO «Qorǵas» keden beketiniń basshysy M.Shaıǵalıev, «Nur joly» keden beketi basshysynyń mindetin atqarýshy Q.Shymyrbaev, «Qaljat» keden beketiniń basshysy E.Qonaev jáne shekara qyzmetiniń ókilderi qatysty.

Kezdesýde negizinen eki el arasyndaǵy avtokólik keptelisin retteý men taýarlardy kedendik tekserý jáne rásimdeýdi jedeldetý, sondaı-aq QHR tarapynan Qazaqstan azamattary úshin vıza alýdy jeńildetý másele­leri talqylandy. Jetisý oblysy boıyn­sha memlekettik kirister departamenti «Altynkól-jol» keden beketi basshysynyń orynbasary Beken Nurahmetovtiń aıtýynsha, búgingi kúni «Nur joly»-«Qorǵas» keden beketinde kúndelikti kólik qozǵalysy 300-400, «Qaljat»-«Dýlaty» keden beketinde 90-100, «Alakól»-«Alashankoý» keden beketinde 120-150, «Maı­qapshaǵaı»-«Zımýnaı» keden beketinde 25-35, «Baqty»-«Pakıtý» keden beketinde 55-60 av­tokólikti quraıdy. Bul sıfrlar pandemııa shek­teýleri alynǵaly beri eki el arasyndaǵy kólik qozǵalysynyń áldeqaıda ulǵaıǵanyn kórsetedi.

– Bul kórsetkishti bolashaqta budan da birneshe ese ulǵaıtýǵa múmkindik bar, árıne. Máselen, 17 naýryz kúni «Nur joly» keden beketinde jeńil avtokólikter men jańa júk kólikterin ótkizýde jasalǵan ońtaılandyrý sharalary negizinde bir kúnde 500 avtokólik shekaradan ótti. Buryn 150-200 avtokólik qana ótetin. Sonymen qatar atalmysh keden beketinde júk tıelgen kólikterdi shyǵarý ýaqyty keshki saǵat 20:30-ǵa deıin uzartyldy, – dedi Beken Nurahmetov.

Sonymen qatar kezdesýde elektrondy kezek máselesin júıelendirý jóninde biraz usynys jasaldy. Osy oraıda, Qytaı jaǵy elektrondyq kezekten aýyl sharýashylyǵy ónim­derin tasıtyn refrıjeratorlardy alyp tastap, «jasyl dálizben» ótkizý jáne tor­lan­ǵan jeńil kólikterdi tasıtyn júk kólik­terin kedendik tekserý men rásimdeýdi ońtaı­landyrýdy usyndy. Al Qazaqstan tarapy elek­trondyq kezekti esh kedergisiz jyljytý úshin kólik júrgizýshilerine vıza ashý máselesin jedel­detý qajettigin aıtty. Sebebi vıza alý máse­lesi ýaqyt alǵandyqtan júrgizýshiler tap­shy bolyp otyr. Osyny paıdalanǵan vızasy bar kólik júrgizýshileri ózderiniń qyzmet aqy­syn birneshe esege kóterip jibergen. Aınalyp kelgende osyndaı kedergilerdiń barlyǵy taýardyń ózindik qunyna áser etetini sózsiz.

– Máselen, 14 naýryz kúni «Nur joly» keden beketi arqyly Qytaıǵa 500 júk kóligin kirgizý kózdeldi. О́kinishke qaraı, 188 júk kóligi ǵana kirdi. Sebebi qalǵan júrgizýshilerdiń vızasy joq bolyp shyqty. Mine, basty kiltıpan osynda. Buǵan qosa elektrondyq kezekten halyqaralyq tasymal jasaýǵa ruqsaty joq jáne qujattary tıisti talaptarǵa sáıkes kelmeıtin kólikterdi elektrondyq kezekten alyp tastaý máselesi de osy kezdesýde óz sheshimin tapty, – dedi «Altynkól-jol» keden beketiniń ókili.

Qazir kedendik shekaradaǵy kólik keptelisin azaıtý úshin vodomstvoaralyq komıssııa qurylyp, óz jumysyn bastap ta ketken. Onyń quramynda kedenshiler men shekarashylar ǵana emes, kólik prokýratýrasy qyzmetkerleri men «Atameken» ulttyq palatasynyń ókilderi bar. QHR-ǵa kirý úshin sheteldik ruqsat blankilerin berýdi avtomattandyrý men halyqaralyq tasymalǵa ruqsat qaǵazdaryn júıelendirý jáne tehnologııalyq shemalardy qaıta qaraý máseleleri de qolǵa alynǵan.

– Buǵan qosa tıisti ruqsat qaǵazynsyz júk kólikterin elektrondy kezekke tirkemeý máseleleri de jan-jaqty qarastyryldy. Bul – jaǵdaılar ekijaqty kezdesý barysynda oń sheshimin tapqan negizgi máseleniń biri. Sebebi elektrondyq kezekke zańsyz turǵan avtokólik ıeleri óz kezekteri jaqyndaǵan kezde ony basqaǵa satý faktileri jıilep ketken bolatyn. 16 sáýirden bastap tıisti qujattary durys emes júk kólikteri elektrondyq kezekten alynyp tas­talyp, myńdaǵan júk kóligi kezekten shettetilip jatyr. Osylaısha, eki jaqty kezdesý barysynda kóptegen túıtkildi máselelerdiń túıinin sheshýge oń qadam jasaldy. Aldaǵy ýaqytta da eki el arasyndaǵy osyndaı kelisimder men qolǵa alyp jatqan naqty is-sharalar nátıjesinde kedendik shekaradaǵy kólik keptelisi men basqa da problemalar kóp uzamaı óz sheshimin tabady dep úmittenemiz, – dedi Beken Nurahmetov.

Keden beketindegi olqylyqtar men kedergi­lerge qaramastan statıstıkalyq málimetter eki el arasyndaǵy taýar aınalymy jyldan-jylǵa ulǵaıyp jatqanyn kórsetip otyr. Máselen, 2022 jyly taýar aınalym rekordtyq kórsetkishke jetip, 24 mıllıard dollardan asqan. Ásirese Qazaqstannan QHR-ǵa aýyl sharýashylyǵy ónimderin jóneltý – 133,7, shı­ki­zattyq energetıkalyq ónimder – 58 jáne hımııa­lyq ónimder 25,2 paıyzǵa ósken. Bul sıfr­­lar elde óndiris oryndary men taýar shyǵarý salasy damyp, eksporttyq potensıa­lynyń keńeıip kele jatqandyǵyn kórsetip otyr.

Al 2030 jylǵa deıin eki el arasyndaǵy taýar tasymaly men taýar almasý kórsetkishin 35 mıl­lıard dollarǵa deıin ulǵaıtyp, tran­zıttik áleýetti de birneshe esege arttyrý kózdelip otyr.